Кіріспе
Саис (Sais) – ежелгі Мысырдың Батыс Ніл дельтасындағы қала, Нілдің Каноптік саласында орналасқан. Ежелгі мысырлықтар бұл қаланы Сꜣw деп атаған. Саис Сап-Мех провинциясының, Төменгі Мысырдың бесінші номесінің астанасы болды және Кейінгі кезеңде Мысырдың жиырма төртінші династиясы (шамамен б.з.д. 732–720 жж.) мен Саиттік жиырма алтыншы династиясы (б.з.д. 664–525 жж.) билігінің орталығына айналды. Бүгінде оның қираған жерінде Са-эль-Хагар (صا الحجر) немесе Са-Эль-Хажар қаласы тұр.
Sais ([[wikt:Σάϊς, ) was an ancient Egyptian city in the Western Nile Delta on the Canopic branch of the Nile, known by the ancient Egyptians as Sꜣw. It was the provincial capital of Sap Meh, the fifth nome of Lower Egypt and became the seat of power during the Twenty fourth Dynasty of Egypt (c. 732–720 BC) and the Saite Twenty sixth Dynasty of Egypt (664–525 BC) during the Late Period. On its ruins today stands the town of Sa el Hagar (صا الحجر) or Sa El Hajar.
Неолит дәуірі
Саиста неолиттік қоныс жақында (1999 ж.) анықталды, оның мерзімі б.з.д. 5000 жылға дейін соққан. Осы кезеңде ауыл шаруашылығы осы жерде, сондай-ақ Саистан оңтүстікке қарай шамамен 80 км қашықтықта орналасқан Мермиде Бени Саламада да пайда болған. Саистағы неолит дәуірі үш кезеңнен тұрады. Ең ерте кезеңдер – ерте неолит (I Саис) және кеш неолит (II Саис). Ерте неолитте бұл жер балық аулау лагері ретінде пайда болды, бірақ орта және соңғы неолит кезеңдерінде су тасқыны жазығында егіншілік үшін тұрақты қонысқа айналды. Балық өңдеуден тұрақты аңшылық пен ауыл шаруашылығына қарай даму б.з.д. 4600 жылдан бастап климат жағдайларының біртіндеп өзгеруімен байланысты болуы мүмкін. Орта голоценнің ылғалды кезеңі осы кезде басталды деп саналады.
Ежелгі дәуір
Геродот Сайс қаласында Озирис қабірі орналасқандығын және құдайдың азаптары түнде жақын жердегі көлде құпия ретінде көрсетілгенін жазды. Қаланың қасиетті қорғаушысы Нейт болды, оның культі Мысырдың бірінші династиясы кезінде (шамамен б.з.д. 3100–3050 жылдар) белгілі болған. Қаланы себахиндердің (тыңайтқыш ретінде пайдалану үшін саз кірпіш қоршауларын алып тастаған шаруалар) кең ауқымды қиратуына байланысты, жаңа патшалықтың соңғы кезеңінен (шамамен б.з.д. 1100 жыл) бұрынғы осы қаланың қалдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған жоқ, тек бірнеше бедерлі тас блоктары ғана орнында қалды. 1885 жылғы Мысыр халық санағында Са эль-Хагар Гарбия облысының Кафр-аз-Зайят ауданындағы нахия ретінде тіркелді; сол кезде қала халқы 4474 адамды құрады (2250 ер адам және 2224 әйел адам).
Медициналық мектеп
Саис ғибадатханасында, көптеген ежелгі Мысыр ғибадатханалары сияқты, медицина мектебі болған. Саис медицина мектебінде көптеген әйел студенттер және, көрініп тұрғанындай, әйелдерден құралған оқытушылар штаттары болды, негізінен гинекология және акушерлік салаларында. Саиста сол дәуірден сақталған жазуда былай делінген: "Мен Хелиополис қаласындағы медицина мектебінен келдім және Саистағы әйелдер мектебінде білім алдым, онда құдай аналар маған ауруларды емдеу жолын үйретті".
Мәдени суреттер
Платонның «Тимей мен Критиас» (б.з.д. 395 ж., грек заң шығарушысы Солонның сапарынан 200 жыл өткен соң) Саис қаласы – Солонның Атлантида туралы әңгімені, оның Грекия мен Египетке қарсы әскери шабуылын, соңында құдайлардың жазалау апатымен жеңілісі мен құрылуын египеттік жұбайынан естіген жері. Солон б.з.д. 590 жылы Египетке сапар шеккен. Платон бұл қаланы фараон Амазис II-нің туған жері деп те атап көрсетеді. Плутарх айтуынша, Саистағы Афинаның киелі орны, оны Изиспен теңестіреді, «Мен болғанның бәрімін, қазіргінің бәрімін және болатынның бәрімін; менің жамылғымды ешбір адам осы күнге дейін көтере алмады» деген жазумен белгіленген. Гектор Берлиоздың «Христостың балалық шағы» атты шығармасының үшінші бөлімінде Саис қаласы Исаның 10 жасқа дейінгі балалық шағының оқиғасының орын алатын жері болып табылады, оның ата-анасы Ұлы Иродтың жасаған қырғынынан қашу үшін туған жерін тастап кеткеннен кейін. Саис қаласы «Assassin's Creed Origins» видео ойынында бейнеленген. Онда ол «Құбба» деп аталған Ежелгілер орденінің мүшесінің билігінде көрсетілген.