Кіріспе

Хомо сапиенс түріндегі белокты кодтайтын ген, Убиквитин карбокси терминалды гидролазы L1 (убиквитин C терминалды гидролазы, UCH L1) – деубиквитиндеуші фермент.

Функция

UCH L1 – гендер отбасының мүшесі, оның өнімдері убиквитиннің шағын C-терминалдық қосылыстарын гидролиздейді, нәтижесінде убиквитиннің мономері түзіледі. UCH L1 экспрессиясы нейрондарға және тараған нейроэндокриндік жүйе жасушаларына, сондай-ақ олардың ісіктеріне қатысты жоғары ерекшелікке ие. Бұл барлық нейрондарда көп мөлшерде кездеседі (жалпы ми ақуызының 1-2% құрайды), нейрондарда және ұрықтар/жұмыртқаларда ғана экспрессияланады. UCH L1 каталитикалық триадасы 90-шы позицияда цистеин, 176-шы позицияда аспартат және 161-ші позицияда гистидин қамтиды, олар оның гидролазалық активтілігіне жауап береді.

Нейродегенеративті ауруларға қатысты маңыздылығы

Бұл белокты кодтайтын гендегі нүктелік мутация (I93M) бір неміс отбасында Паркинсон ауруының себебі ретінде қарастырылады, бірақ бұл тұжырым даулы, себебі бұл мутациясы бар басқа Паркинсон ауруымен ауырған пациенттер табылған жоқ. Сонымен қатар, осы гендегі полиморфизм (S18Y) Паркинсон ауруына шалдығу қаупін азайтумен байланысты екені анықталды. Бұл полиморфизмнің антиоксиданттық қасиеттері бар екені көрсетілді. UCH L1-нің тағы бір қорғау функциясы – оның моноубиквитинді, яғни убиквитин протеазома жүйесінің маңызды құраушысын тұрақтандыру қабілеті. UCH L1 убиквитиннің мономерлерін тұрақтандырып, олардың ыдырауын болдырмай, протеасомамен ыдыратылатын белоктарға тағайындалатын убиквитиннің қолжетімді резервін арттырады деп саналады. Бұл ген Альцгеймер ауруымен де байланысты және қалыпты синапстық және танымдық функциялар үшін қажет. Uchl1 жоғалуы панкреатикалық бета-жасушалардың жоспарланған жасуша өліміне осалдығын арттырады, бұл белоктың нейроэндокринді жасушаларда қорғаушы рөл атқаратынын және диабет пен нейродегенеративті аурулар арасындағы байланысты көрсетеді. UCHL1 геніндегі (әсіресе, убиквитин байланыстыру доменінде, E7A) себепші мутациясы бар, ерте басталатын нейродегенерациямен ауырған пациенттерде соқырлық, шашаның атаксиясы, нистагм, дорсальды бағана дисфункциясы және жоғарғы моторлық нейрон дисфункциясы байқалады.

Эктопиялық экспрессия

UCH L1 протеинінің экспрессиясы нейрондар мен ұрық/жұмыртқалық тіндерге тән болғанымен, ол өкпе ісігінің кейбір жасушалық желілерінде де табылды. UCH L1-нің осы аномальды экспрессиясы қатерлі ісіктерге қатысты және UCH L1-ні онкоген деп белгілеуге себеп болды. Бұдан әрі, UCH L1 мембраналық гломерулонефриттің дамуында рөл атқаруы мүмкін деген деректер бар, себебі PHN-де, адам mGN-нің егежейлі моделiнде, подциттерде UCH L1 de novo экспрессиясы байқалды. Бұл UCH L1 экспрессиясы, кем дегенде, ішінара подциттердің гипертрофиясын тудырады деп саналады.

Белоктың құрылымы

Адамның UCH L1 және тығыз байланысты UCHL3 ақуызы, ақуыз үшін табылған ең күрделі түйін құрылымдарының біріне ие, бес түйін қиылысы бар. Түйін құрылымының протеазомада ыдырауға қарсы тұру қабілетін арттыруы мүмкін деп болжанады. UCH L1 ақуызының конформациясы нейроқорғаныстың немесе патологияның маңызды индикаторы болуы мүмкін. Мысалы, UCH L1 димерінің потенциалды патогенді лигаза активтілігін көрсетіп, α-синонуклеиннің жоғарыда аталған агрегациясын күшейтуі мүмкін екені дәлелденді. UCH L1 сонымен қатар Паркинсон ауруының патологиясына қатысы бар α-синонуклеин ақуызымен де өзара әрекеттеседі. Бұл активтілік, гендегі I93M патогендік мутациясымен байланысты болуы мүмкін ubiquityl лигаза активтілігінің нәтижесі деп хабарланды. Жақында UCH L1 E3 лигазасы, паркинмен өзара әрекеттесетіні көрсетілді. Паркин UCH L1-ге байланысып, оны барлықұяшылық белгілеуге (ubiquitinylation) ұшыратып, UCH L1-дің лизосомалық ыдырауын ынталандырады.