Кіріспе

Бұрылысқан жетек білігі арқылы айналуды тегіс беру механизмдері

Тұрақты жылдамдық буыны (немесе CV буыны деп те аталады) – бұл механикалық байланыс, ол біліктердің еркін айналуына мүмкіндік береді (сүйкіштің немесе кері соққының айтарлықтай ұлғаюынсыз) және екі білік арасындағы бұрышты белгілі бір шекте өтеу арқылы бірдей жылдамдықты сақтайды. CV буындары көбінесе алдыңғы жетектегі көліктерде қолданылады, онда олар қозғалтқыштың қуатын дөңгелектерге беру үшін пайдаланылады, тіпті көліктің аспасы жұмыс істеген кезде жетек білігінің бұрышы өзгерсе де.

Тарих

Тұрақты жылдамдықпен жұмыс істейтін буындардың алдында универсалды буындар (немесе Кардан буыны) тұрды, оны 16 ғасырда Джероламо Кардано ойлап тапқан. Универсалды буындарды жасау оңай және олар үлкен күштерге төтеп бере алады, бірақ жұмыс істеу бұрышы артқан сайын, универсалды буындар көбінесе "үрмелі" болып, айналдыру қиынға соғады. Тұрақты жылдамдықпен жұмыс істейтін буындардың алғашқы түрі – 17 ғасырда Роберт Гук ойлап тапқан қос Кардан буыны. Бұл конструкцияда 90 градусқа ығысқан екі универсалды буын қолданылады, ол әр буынның жылдамдық өзгеруін жояды. Содан бері тұрақты жылдамдық буындарының көптеген түрлері ойлап табылды.

Қос кардан

Қос Кардан буындары екі Кардан біліктеріне ұқсас, бірақ аралық білік ұзындығы тек иықтарды қалдырып қысқартылады; бұл екі Гук буынын тікелей біріктіруге мүмкіндік береді. DCJ-лер көбінесе руль бағаналарында қолданылады, себебі олар аралық валдың (IS) ұштарындағы әмбебап буындарды дұрыс синхрондау қажеттілігін жояды, бұл қозғалтқыш бөліміндегі басқа компоненттердің айналасына IS-ті орналастыруды жеңілдетеді. Олар сондай-ақ жоғары бұрылу бұрыштары немесе импульстік айналу жүктемелері жиі кездесетін жағдайларда, мысалы, ауыр типтегі төрт дөңгелекті көліктердің жетек біліктері мен жартылай біліктерінде Rzeppa стиліндегі тұрақты жылдамдықты буындарды алмастыру үшін де қолданылады. Қос Кардан буындарының дұрыс тұрақты жылдамдықпен айналуы үшін, қозғалтқыш және жететін біліктер арасындағы тең бұрыштарды сақтайтын орталықтандыру элементі қажет. Бұл орталықтандыру құрылғысы буынның ішкі бөліктерін үдету үшін қосымша айналу моментін қажет етеді және жоғары жылдамдықтарда белгілі бір деңгейде діріл тудыруы мүмкін.

Тракта буындары

Tracta буыны қос тілек пен ойық буыны принципі бойынша жұмыс істейді. Ол тек төрт жеке бөліктен тұрады: екі құсқанаты (біреуі жетектеуші, екіншісі жетелеуші) және екі жарты шар тәрізді сырғанамалы бөлік (біреуі еркек немесе тілше бұрылысы, екіншісі әйел немесе ойықты бұрылысы деп аталады), олар қозғалмалы байланыста өзара кіріседі. Әрбір құсқанаттың иегі орталық бөліктердегі дөңгелек ойыққа енгізіледі. Екі орталық бөлік өз кезегінде айналмалы тіл және ойық буындары арқылы біріктіріледі. Егер кіріс және шығыс біліктері белгілі бір жұмыс бұрышымен еңкейтін болса, жетектеуші орталық бөлік әрбір айналым кезінде жылдамдығын арттырып, азайтады. Орталық тіл және ойық буыны құсқанат иектерімен фазадан ширек айналымға қалыс болғандықтан, жетектеуші орталық және шығыс иек мүшелерінің жылдамдық өзгеруі кіріс жарты мүшелерінің жылдамдық өзгеруін дәл теңестіріп, жояды. Осылайша, шығыс жылдамдығының өзгеруі кіріс жетектеушісінің өзгеруімен сәйкес келеді, тұрақты жылдамдықпен айналуды қамтамасыз етеді.

Рзеппа буындары

Рзеппа буыны (1926 жылы Альфред Х. Рзеппа ойлап тапқан) 6 ойығы бар шар тәрізді ішкі қабықтан және оған ұқсас сыртқы қабықтан тұрады. Әр ойық бір шарды бағыттайды. Кіріс білігі үлкен, болаттан жасалған, жұлдыз тәрізді "тісті дөңгелек" ортасына орналасады, ол дөңгелек қуыстың ішінде бекітіледі. Қуыстың ұштары ашық, бірақ шар тәрізді, және оның шетінде әдетте алты тесік болады. Бұл қуыс және тісті дөңгелек ойысқан тостағанға сыяды, ал тостағанға тісті және бұрандалы білік бекітілген. Алты үлкен болат шар тостағанның ойыстарына орналасып, жұлдыз тәрізді тісті дөңгелектің ойыстарына кіріп, қуыс ашылуларымен сәйкес келеді. Тостағандағы шығыс білігі дөңгелек подшинігі арқылы өтеді және осьтік гайкамен бекітіледі. Бұл буын рульдік жүйемен алдыңғы дөңгелектер бұрылған кезде бұрыштардың үлкен өзгерісін қабылдай алады; әдеттегі Rzeppa буындары 45°–48° бұрылуға мүмкіндік береді, ал кейбіреулері 54° дейін бұрылуға мүмкіндік береді. Жетек білігінің "сыртқы" жағында сәл өзгеше құрылым қолданылады. Жеке біліктің ұшы тісті және сыртқы "қосылысқа" орналасады. Оны әдетте сақина ұстап тұрады.

Бірфилд буындары

Бірфилд буыны – Рзеппа буынының негізінде жасалған тұрақты жылдамдық буынының бір түрі, бірақ ондағы алты шар дөңгелек қоршаудың орнына эллипстік жолдармен шектелген. Олардың тиімділігі жоғары және қазіргі заманғы автомобильдерде сыртқы жетек біліктерінің буындары ретінде кеңінен қолданылады. Бірфилд буынын Birfield Industries компаниясы әзірлеген, ал Mini сияқты алдыңғы жетектегі автомобильдердің пайда болуымен оның қолданылуы кеңейді.

Үш табанды буындар

Үш табанды буындар автомобильдің жетек біліктерінің ішкі жағында қолданылады. Бұл буындарды Францияның Пуасси қаласындағы Glaenzer Spicer компаниясының Мишель Оран әзірлеген. Бұл буында валға бекітілген үш ұшты иық бар, оның ұштарында барабан тәрізді роликтік подшипниктер орналасқан. Бұл подшипниктер дифференциалға бекітілген үш сәйкес ойықтары бар тостағанға сыяды. Бір осьте ғана маңызды қозғалыс болғандықтан, бұл қарапайым конструкция жақсы жұмыс істейді. Бұлар біліктің осьтік "сағыну" қозғалысына да мүмкіндік береді, сондықтан қозғалтқыштың дірілдеуі және басқа да әсерлер подшипниктерге қосымша жүктеме түсірмейді. Типтік үш табанды буынның 50 мм-ге дейін сағыну қашықтығы және 26 градусқа дейін бұрылу мүмкіндігі бар. Үш табанды буынның бұрылу диапазоны көптеген басқа буын түрлерінен кем, бірақ көбінесе арзанға түседі және тиімдірек болады. Осы себепті ол көбінесе артқы жетек көліктерінде немесе қажетті қозғалыс диапазоны төмен болған алдыңғы жетек көліктерінің ішкі жағында қолданылады.

Вейс буындары

Вейс буыны (Weiss joint) – әдетте төрт шармен сенімді орналастырылған екі бірдей шар иесінен тұрады. Екі буынның ортасы ортасында тесігі бар шар арқылы центрленеді. Оның құрылымы Rzeppa буынынан өзгеше, себебі шарлар жалғастырудың екі жартысы арасында тығыз орналасқан және шар ұстағыш (клетка) қолданылмайды. Ортаңғы шар сыртқы жүзуге енгізілген осьте айналады және қалған төрт шарды құлыптау механизмі ретінде қызмет етеді. Екі білік түзу сызықта болғанда, яғни 180 градус бұрышта, шарлар 90 градус жазықтықта орналасады. Егер жетекші білік бастапқы күйінде қалса, басқарылатын біліктің кез келген қозғалысы шарларды бұрыштық арақашықтықтың жартысына итеруге әкеледі. Мысалы, басқарылатын білік 20 градусқа қозғалса, екі білік арасындағы бұрыш 160 градусқа дейін азаяды. Шарлар сол бағытта 10 градусқа жылжып, жетекші білік пен шарлар жатқан жазықтық арасындағы бұрыш 80 градусқа дейін азаяды. Бұл әрекет шарлардың жетекші бұрышты екіге бөлетін жазықтықта орналасуын қамтамасыз етеді. Осы типтегі Вейс буыны Бендикс Вейс буыны деп аталады. Вейс принципі бойынша жұмыс істейтін ең жетілген иіліп түсетін буын – Курт Энкеге тиесіл алты шарлы жұлдыз буын. Бұл типте айналу моментін беру үшін үш шар ғана қолданылады, ал қалған үш шар орталықтандырып, бірге ұстап тұрады. Шарлар алдын ала жүктелген және буын толығымен герметикалық жабылады.

Томпсон буындары

Томпсон буыны (Томпсон қосқышы деп те аталады) аралық білікті жою үшін екі кардан буынын бір-біріне жинастырады. Кіріс және шығыс біліктерін тура бағытта ұстап тұру үшін басқару иісі қосылады. Басқару иісі кіріс пен шығыс біліктері арасындағы бұрышты екіге бөлу және буындарды нөлдік салыстырмалы фазалық бұрышта ұстап тұру үшін шар тәрізді пантографтың қайшы механизмін пайдаланады. Бұл түзету барлық буын бұрыштарында тұрақты бұрыштық жылдамдықты қамтамасыз етеді. Аралық білікті жою және кіріс біліктерін гомокинетикалық жазықтықта туралау, қос кардан біліктеріне тән қисаю кернеулерін және дірілдерді едәуір азайтады. Геометриялық конфигурация кардан буындарын туралайтын басқару иісі үшін тұрақты жылдамдықты сақтамаса да, басқару иісінің инерциясы минималды және аз діріл тудырады. Стандартты Томпсон қосқышын тікелей, нөлдік бұрышпен үздіксіз пайдалану буынның артық тозуына және зақымдануына әкеледі; басқару иісінің тозуын азайту үшін кіріс және шығыс біліктері арасында кемінде 2 градусқа ауытқу қажет. Кіріс және шығыс иіктерін олардың тиісті біліктеріне перпендикуляр болмайтындай өзгерту "рұқсат етілмеген" бұрыштарды өзгерте немесе жоюға болады. Қосқыштың жаңа ерекшелігі – құрастырмадағы кардан буындары жұбын геометриялық түрде шектеу әдісі, мысалы, шар тәрізді төрт таяқшалы қайшы байланысын (шар тәрізді пантограф) пайдалану арқылы, және бұл қасиеттердің бұл комбинациясына ие алғашқы қосқыш.

Көліктегі пайдалану

Алдыңғы дөңгелекті қозғалтқыш көліктердің (мысалы, 1930 жылдардағы Citroen Traction Avant) және жолдан өтуге арналған төрт дөңгелекті қозғалтқыш автомобильдердің алдыңғы осьтері CV буындарының орнына әмбебап буындарды қолданды. CV буындарын алғаш пайдаланған автомобильдердің арасында 1926 жылғы Tracta, 1931 жылғы DKW F1 және 1932 жылғы Adler Trumpf болды, олардың барлығы алдыңғы дөңгелекті қозғалтқыш көліктер болып, лицензия бойынша Tracta буынының дизайнын қолданды. CV буындары, көліктің серпімділігі бұрылыс күшімен немесе жол тоқсоуынан қысылған кезде сияқты, кең ауқымды жұмыс бұрыштарында қуатты тегіс беруге мүмкіндік берді. Қазіргі заманғы артқы дөңгелекті қозғалтқыш көліктерде тәуелсіз артқы серпімділік жиі жарты осьтердің ұштарында CV буындарын қолданады және оларды артқы осьте де жиі пайдаланады.

CV аяқ киімдері және майлау

CV буынының үстіне, әдетте, оны сыртқы бөлшектерден қорғау және майлау майының сыртқа ағуын болдырмау үшін жеке иілгіш қаптама орнатылады. Бұл қаптама әдетте резеңкеден жасалады және "CV қаптамасы" немесе "CV гайтер" деп аталады. Қаптамадағы жарықтар мен тіреулер ластанушы заттардың ішке өтуіне мүмкіндік береді, бұл майдың ағуымен бірге буынның жылдам тозуына себеп болады. CV буыны әдетте молибден дисульфиді майымен майланады. Алты шарды құлауға қарсы шектеуіш ұстап тұрады, ол валдардың толыққанды түзу сызықта орналасқан кезде шарлардың құлауына жол бермейді.