Кіріспе
Игнац Эдлер фон Борн, сондай-ақ Игнатий фон Борн (Born Ignác, Ignațiu von Born, ) (26 желтоқсан 1742 жылы Альба-Юлияда, Трансильванияның Ұлы княздігі, Габсбург монархиясы – 24 шілде 1791 жылы Венада) – минералог және металлург. Ол Вена ложасының басшысы болған және дін қызметкерлеріне қарсы күшті жазушы, сонымен қатар белгілі масон еді. Ол 1770 жылдары Ағарту дәуірінде Киелі Рим империясының жетекші ғалымы болды, металлургия және малакология салаларындағы маманы.
Өмірбаян
Ол Трансильвания сакстік ақсүйек отбасында дүниеге келген. Білімді туған қаласында бастап, кейін Венадағы иезуит колледжінде оқыды, бірақ 16 айдан соң Прага университетінде заңды зерттеу үшін иезуиттерді тастады. Содан кейін ол қазіргі Германия, Нидерланды және Францияға кең саяхат жасап, минералогияны оқыды. 1770 жылы Прагаға оралғаннан кейін ол кен және монета департаментінде жұмыс істеді. 1776 жылы Мария Тереза оны Венадағы императорлық мұражайды ұйымдастыруға тағайындады (қазіргі Naturhistorisches мұражайының ізашары), онда ол кен кеңесіне және монетаханаға мүше болды және өмірінің соңына дейін қызмет етті. Ол металдарды амальгамация арқылы алу әдісін енгізді (Uber des Anquicken der Erze, 1786), сондай-ақ кен өндірісі және басқа да техникалық процестерді жетілдірді. Оның жарияланымдарының арасында Lithophylacium Bornianum (1772–1775) және Bergbaukunde (1789) бар, сонымен қатар бірнеше мұражай каталогтары да бар. Ол сатираға талпынғанмен, сәттілікке жете алмады. 1772 жылы оның рұхсатысыз жарияланған Die Staatsperücke атты ертегісі бар. Ол бұл еңбегінде мемлекеттік бюрократияны сынады. 1781 жылы Борн Австрияның Кук сапарына ұқсас әлемді ғылыми экспедициямен аралауын ұсынды. Экспедиция баспасөзде былай сипатталды: Вена, 20 шілде 1782. Оның Самалықтары император монархиямыздың ең білімді ғалымдарының бірі, кеңесші фон Борнға Америкаға жаңа жаңалықтар ашу үшін табиғат тарихында тәжірибелі екі адамды жіберуге бұйрық берді. Императорлық табиғат тарихы кабинетінің көмекшісі Гейдингер мырза және Терезиандағы табиғат тарихының лекторы доктор Мэртер ұсынылып, бекітілді; сондай-ақ, олармен бірге бағбан мен суретші де болды. Олар Отахеитиге дейін, содан кейін Сандвич аралына дейін, Калифорнияның солтүстік жағалауына дейін, соңында Қытайға барады. Олардың екеуі де табиғат тарихының барлық саласын біледі, сондықтан олардың жаңалықтары бұрынғылардан гөрі әлдеқайда кең және пайдалы болады деп сенімді айтуға болады, өйткені Банкс, Соландер және Форстер ботаникадан басқа табиғат тарихының басқа да объектілерін қарастырған жоқ. Тамыз айының соңында олар "Конте де Кобенцель" кемесімен жолға шығады. Борн өзі экспедицияны басқаруды үміттенеді, бірақ денсаулығының нашарлығына байланысты жетекші лауазымды Френц Йозеф Мертерге, онымен бірге Франц Бусқа беруге мәжбүр болды. Кейін 1789 жылдың шілдесінде Борн Таддеус Хаенкені Испания үкіметіне Маласпина экспедициясына ботаник ретінде тағайындауды ұсынды. 1790 жылы ол Элеонора де Раабтың минералдық коллекциясын каталогтады, және бұл жұмыс Уильям Бэбингтонның 1799 жылғы "Минералогияның жаңа жүйесі" еңбегінің негізін құрады. 1791 жылы қайтыс болған кезде ол Fasti Leopoldini атты еңбегін жазып жатқан, ол Иосифтің мұрагері Леопольд II-нің мажарларға қатысты сақтықпен қарым-қатынасына қатысты болуы мүмкін. "Беневоленс" ложасының белсенді масоны ретінде ол Моцартты ложаға қабылдап, оқытты. Борнның 1784 жылы масондық "Журнал фримауэр" журналында жарияланған "Мысырдың құпиялары" (Über die Mysterien der Ägypter) очеркі Эммануэль Шиканедердің Моцарт үшін жазған "Солғай флейта" либреттосының бір көзі болды. Борн сондай-ақ Вена иллюминаттары ложасының өңірлік басшысы болды және Готтольд Эфраим Лессингтің ағартушылық идеяларына жақтас болды. 1783 жылы ол "Монахологиен" атты антиклерикалық сатираны жариялады, онда монахтарды маймыл мен адамның қоспасынан тұратын ерекше нәсіл ретінде бейнелейді. Оның құрметіне аталған борнит (Cu5FeS4) – кең таралған мыс кенінің минералы.
Vienna, 20 July 1782. His Majesty the Emperor has ordered Councillor von Born, one of our Monarchy’s most learned savants, to put forward two subjects experienced in Natural History, to send to America in order to make new discoveries there. Mr. Heidinger, Adjunct in the Imperial Natural History Cabinet, and Doctor Maerter, Lecturer in Natural History at the Theresianum, were presented and approved; also, a Gardener and a Painter were included with them. They will go by Cape Horn to Otaheiti, from thence to Sandwich Island, to the American Coast on the North side of California, and finally to China. They both have knowledge of all areas of Natural History; it can therefore be assured that their discoveries will be of much greater ambit and usefulness than all that have been made hitherto, since Banks, Solander, and Forster looked at few other Objects of Natural History than Botany. At the end of August, they will sail on the Ship Comte de Cobenzell. Born himself hoped to lead the expedition, but the poor state of his health meant that he had to relinquish the post of leader in favour of Franz Josef Maerter, who was accompanied by Franz Boos. Subsequently, in July 1789, Born recommended Thaddaeus Haenke to the Spanish Government for appointment as botanist on the Malaspina expedition. In 1790, he catalogued the mineral collection of Éléonore de Raab, and this work formed the basis of William Babington's 1799 work A New System of Mineralogy, in the form of a Catalogue, after the manner of Baron Born’s Systematic Catalogue of the collection of fossils of Mlle Éléonore de Raab. At the time of his death in 1791, he was writing Fasti Leopoldini, probably relating to the prudent conduct of Leopold II, the successor of Joseph, towards the Hungarians. As an active freemason in the "Benevolence" lodge, he introduced and tutored Mozart into the lodge. Born's essay Über die Mysterien der Ägypter (The Mysteries of the Egyptians), published in 1784 in the freemason periodical Journal für Freymaurer, was one of the sources for the libretto for The Magic Flute written for Mozart by Emanuel Schikaneder. Born was also the regional head of the Viennese Illuminati lodge, and was a sympathiser with the Enlightenment ideas of Gotthold Ephraim Lessing. He published an anticlerical satire called Monachologien in 1783, in which he depicts monks as being of a distinct race that is a mixture between ape and man. The mineral bornite (Cu5FeS4), a common copper ore mineral was named in his honour.
Таңдалған жарияланымдар
Туған, И. 1778 жыл. Index rerum naturalium Musei Cæsarei Vindobonensis. Табиғи нәрселер мұражайының каталогы. Pars I. ma. Тестацея. Вена императорлық табиғаттану кабинетінің сирек табиғи нәрселерінің тізімі. Бірінші бөлім. Қабықтылар. Виндобона: Краус. [1–40] + 1–458 + [1–82]. (латын және неміс тілдерінде)