Георгий Агрикола: Неміс ғалымы, минералог және металлург

Кіріспе

Неміс ғалымы, минералог және металлург (1494–1555)

Георгий Агрикола (/ə/'/g//r//ɪ//k//ə//l//ə/; тумасы Георг Бауэр; 24 наурыз 1494 – 21 қараша 1555) – неміс гуманистік ғалымы, минералог және металлург. Ол қасиетті Рим империясының Саксония сайлау округіндегі Глаухау қаласында дүниеге келді. Ол жан-жақты білім алды, бірақ металдарды өндіру және тазарту саласына ерекше қызығушылық танытты. Ол араб тіліндегі «al» анықтауышын қолдануды тоқтатқан алғашқы ғалым, оның орнына химия және химик терминдерін ғана қолданып, химияға қазіргі атауын берді. Ол өзінің өлімінен бір жыл өткен соң, 1556 жылы жарық көрген «De re metallica libri XII» атты маңызды еңбегімен танымал. Бұл 12 томдық жұмыс – тау-кен өнеркәсібі, тау-кен ғылымдары және металлургия саласындағы барлық нақты және практикалық аспектілерді жан-жақты зерттейтін, жүйелейтін және әдістемелік нұсқаулар беретін толыққанды және жүйелі оқу. Ол тікелей бақылау арқылы табиғи ортада зерттелген және зерттелген. Күрделілігі мен дәлдігімен теңдесі жоқ, екі ғасыр бойы стандартты анықтамалық еңбек ретінде пайдаланылды. Агрикола кіріспе сөзінде "өз басым көрмеген, оқымаған немесе естімеген ешбір нәрсені" жазбайтынын мәлімдеді. Ол одан әрі: "Көрмеген, оқыған немесе естіген нәрселерімді мұқият қарастырмаған нәрселерді жазған жоқпын" деді.

Этимология

Ол көбінесе, бірақ барлығы да емес, "минерологияның әкесі" және геологияны ғылыми сала ретінде қалыптастырушы деп еске алынады. Ақын Георг Фабрициус оның есімдерін танып, оған қысқаша құрметті атақ берді, оны оның жерлестері саксондар жиі айтады: die ausgezeichnete Zierde des Vaterlandes (сөзбе-сөз: Отанның көрнекті безендірілуі). 1514 жылдан 1518 жылға дейін ол Лейпциг университетінде оқыды, онда ректор Николаус Апельдің басшылығымен теология, философия және филология бойынша, сондай-ақ ежелгі тілдер, әсіресе грек және латын тілдері бойынша жазғы семестрге Георгиус Павер де Глаукхау деген атпен тіркелді. Ол сол кездегі белгілі гуманист және Эразм Роттердамдықпен келісетін Петрус Мозеллануспен алғашқы латын тілі сабақтарын алды.

Гуманистік білім беру

Дара туған интеллектісімен және жаңа ғана Baccalaureus artium атағын алғандықтан, Агрикола ерте жасынан "жаңа білімді" іздеуге белсенді түрде кірісті, оның нәтижесінде 24 жасында 1519 жылы құрылған Цвиккау грек мектебінің ерекше ректоры болып тағайындалды, ол жақын арада Цвиккаудың Ұлы мектебімен (Zwickauer Ratsschule) біріктірілді. 1520 жылы ол өзінің алғашқы кітабын – мұғалімдерге арналған практикалық және әдістемелік кеңестері бар латын тілі грамматикасының оқулығын жариялады. 1522 жылы ол тағы бір жыл Лейпцигте оқуын жалғастырды, онда ректор ретінде оның бұрынғы ұстазы және классика профессоры Петер Мозелан қолдады, олармен ол үнемі хат алмасып отырды. Ол жергілікті жағдайлардың, тау жыныстары мен шөгінділердің, минералдар мен кендердің логикалық жүйесін құрды, жалпы және нақты жергілікті аумақтық ерекшеліктердің терминологиясын түсіндірді. Ол осы табиғаттың барлық аспектілері туралы әңгімені нақты кен өндіру, әдістер мен процестер, жергілікті өндірудің ерекшеліктері, сондай-ақ ол кеншілерден білген айырмашылықтар мен ерекшеліктер туралы трактатпен біріктірді. Ол алғаш рет кендер мен минералдардың қалыптасуына қатысты мәселелерді көтерді, олардың жатқан механизмдерін анықтауға тырысып, өз қорытындыларын жүйелі түрде ұсынды. Ол бүкіл процесті ғылыми диалог түрінде баяндап, 1530 жылы «Bermannus, sive de re metallica dialogus» (Берманн, немесе металлургия туралы диалог) деген атпен жариялады. Эразм бұл еңбекті практикалық зерттеулер арқылы алынған білімді ретке келтіру және оны тазартылған түрінде одан әрі зерттеу әрекеті үшін жоғары бағалады. Агрикола, дәрігер ретінде, минералдар мен олардың адам медицинасына тигізетін әсері мен қарым-қатынасы болашақта зерттеу нысаны болуы керек екенін ұсынды. 1531 жылы Кристиан Эгенольф Франкфуртта «Rechter Gebrauch d'Alchimei, mitt vil bissher verborgenen, nutzbaren unnd lustigen Künsten, nit allein den fürwitzigen Alchimisten, sonder allen kunstbaren Werckleutten, in und ausserhalb Feurs. Auch sunst aller menglichen inn vil wege zugebrauchen» (Алхимияны дұрыс пайдалану) атты неміс кітабын жариялады, онда нағыз "алхимия" металдарды алтынға айналдыруға немесе философ тасын жасауға емес, білікті шеберлердің өндірістік әдістерін зерттеуге және дамытуға бағытталғандығы айтылды.

Gifted with a precocious intellect and his freshly acquired title of Baccalaureus artium, Agricola early threw himself into the pursuit of the "new learning", with such effect that at the age of 24 he was appointed Rector extraordinarius of Ancient Greek at the 1519 established Zwickau Greek school, which was soon to be united with the Great School of Zwickau (Zwickauer Ratsschule). In 1520 he published his first book, a Latin grammar manual with practical and methodical hints for teachers. In 1522 he ended his appointment to again study at Leipzig for another year, where, as rector, he was supported by his former tutor and professor of classics, Peter Mosellanus, with whom he had always been in correspondence. He constructed a logical system of the local conditions, rocks and sediments, the minerals and ores, explained the various terms of general and specific local territorial features. He combined this discourse on all natural aspects with a treatise on the actual mining, the methods and processes, local extraction variants, the differences and oddities he had learnt from the miners. For the first time, he tackled questions on the formation of ores and minerals, attempted to bring the underlying mechanisms to light and introduce his conclusions in a systematic framework. He laid out the whole process in a scholarly dialogue and published it under the title Bermannus, sive de re metallica dialogus, (Bermannus, or a dialogue on metallurgy) in 1530. The work was highly praised by Erasmus for the attempt to put the knowledge, won by practical inquiry into order and further investigate in reduced form. Agricola, in his capacity of physician, also suggested, that minerals and their effects on and relationship to human medicine should be a future subject of investigation. In 1531 Christian Egenolff in Frankfurt published his German book named Rechter Gebrauch d'Alchimei, mitt vil bissher verborgenen, nutzbaren unnd lustigen Künsten, nit allein den fürwitzigen Alchimismisten, sonder allen kunstbaren Werckleutten, in und ausserhalb Feurs. Auch sunst aller menglichen inn vil wege zugebrauchen (The Proper Use of Alchemy) which argued that true "alchemy" should not attempt transmutation of metals to gold or synthesizing the philosopher's stone but rather study and develop the industrial methods of skilled craftsmen.

Хемниц қаласының әкімі

Сол жылы Агрикола Кепмниц (Хемниц) қаласынан Штудтлейбарц (қалалық дәрігер) лауазымына ұсыныс алды, оны қабылдап, 1533 жылы Хемницке көшіп келді. Дәрігерлік қызметі туралы көп мәлімет болмаса да, Агрикола өнімді жылдарына еніп, жақын арада Хемництің лорд-мэрі болды және Георг герцогының дипломаты мен тарихшысы қызметін атқарды. Георг ықтимал аумақтық талаптарды анықтауды көздеді және Агриколаға ірі тарихи еңбек жүктеді – «Dominatores Saxonici a prima origine ad hanc aetatem» (Саксонияның билеушілері бастапқы заманнан бүгінгі күнге дейін). 1533 жылы жарық көрген «De Mensuris et ponderibus» еңбегінде грек және римдік өлшемдер мен салмақ жүйелерін сипаттады. XVI ғасырдағы Киелі Рим империясында біркелкі өлшемдер мен салмақтар болмағандықтан, сауда-саттыққа кедергі келтірілді. Бұл еңбек Агриколаның гуманистік ғалым ретіндегі беделін қалыптастырды. Ол стандартталған салмақ пен өлшемдерді енгізуге бел буғандықтан, қоғамдық өмірге қатысып, саяси лауазымға ие болды. 1544 жылы «De ortu et causis subterraneorum» («Жер астының пайда болуы мен себептері туралы») еңбегін жариялады, онда бұрынғы теорияларды сынап, қазіргі физикалық геологияның негізін қалады. Онда жел мен судың геологиялық күш ретіндегі әсері, жер асты суларының және минералды сұйықтықтардың пайда болуы мен таралуы, жер асты жылуының шығуы, кен каналдарының пайда болуы және минералдық әлемнің негізгі бөлімдері талқыланды. Алайда, ол белгілі бір «materia pinguis» немесе «майлы заттың» жылумен ашытылғанда, тірі жануарларға тиесілі қабықшаларға қарағанда, органикалық формалардың қазынды жәндіктеріне өмір беретінін айтты. 1546 жылы «De natura eorum quae effluunt e terra» («Жердің ішіндегі ағып шығатын заттардың табиғаты») атты төрт томдық еңбегін жариялады. Онда судың қасиеттері, оның әсері, дәмі, иісі, температурасы және т.б., сондай-ақ жер астындағы ауа туралы мәліметтер келтірілді, ол, Агриколаның пікірінше, жер сілкіністері мен жанартаулардың себебі болып табылады. «De veteribus et novis metallis» (көбінесе «De Natura Fossilium» деп аталады) атты он кітап 1546 жылы кендер, кендер, металдар, асыл тастар, жерлер және магмалық тау жыныстары туралы толық оқулық және есеп ретінде жарияланды, содан кейін 1548 жылы «De animantibus subterraneis» және келесі екі жылда металдар туралы бірқатар кішігірім еңбектер жарық көрді. Агрикола 1546, 1547, 1551 және 1553 жылдары Хемництің бургомистрі (қала әкімі) болды. Қалалық әдет-ғұрыптарға сәйкес, бұрынғы қала әкімі ретінде ол жергілікті ана шіркеуде жерленуге құқылы болды. Алайда оның діни көзқарасы, дүниелік артықшылықтары мен қалаға жасаған еңбегінен басым түсті. Хемництің протестант суперинтенданты Теттельбах ханзада Августқа қала ішінде жерлеуден бас тартуға бұйрық берді. Бұйрық орындалды және Теттельбах дереу Агриколаның жақтастарына хабарлады. Балалық шағындағы досы, Наумбург епископы Юлиус фон Пфлюгтың бастамасымен төрт күннен кейін Агриколаның денесі Зейцке әкетіліп, Зейц соборында фон Пфлюгтың қолына тапсырылды. Оның әйелі 17 ғасырда алынып тасталған ескерткіш тақтаны орнатты. Алайда оның мәтіні Зейц жылнамаларында сақталған және былай делінген: «Хемниц қаласының дәрігері және мэрі Георгиус Агриколаға, ізгілік пен біліммен ерекшеленетін, қаласына зор қызмет көрсеткен, оның мұрасы оның есімін мәңгілік даңққа бөлейтін, оның рухы Мәсіхтің өзі мәңгілік патшалығына сіңірген». Ол қайғырып жүрген әйелі мен балалары. Ол 1555 жылдың 21 қарашасында 62 жасында қайтыс болды және 1494 жылдың 24 наурызында Глаушау қаласында дүниеге келді.

In the same year Agricola received an offer of the city of Kepmnicz (Chemnitz) for the position of Stadtleybarzt (town physician), which he accepted and he relocated to Chemnitz in 1533. Although little is known about his work as physician, Agricola entered his most productive years and soon became lord mayor of Chemnitz and served as diplomat and historiographer for Duke George, who was looking to uncover possible territorial claims and commissioned Agricola with a large historical work, the Dominatores Saxonici a prima origine ad hanc aetatem (Lords of Saxony from the beginning to the present time), which took 20 years to accomplish and was only published in 1555 at Freiberg. In his work De Mensuris et ponderibus, published in 1533, he described the systems of Greek and Roman measures and weights. In the 16th century Holy Roman Empire there were no uniform dimensions, measures, and weights, which impeded trade and commerce. This work laid the foundation for Agricola's reputation as a humanist scholar; as he committed himself to the introduction of standardized weights and measures, he entered the public stage and occupied a political position. In 1544, he published the De ortu et causis subterraneorum (On Subterranean Origins and Causes), in which he criticized older theories and laid out the foundations of modern physical geology. It discusses the effect of wind and water as powerful geological forces, the origin and distribution of ground water and mineralizing fluids, the origin of subterranean heat, the origin of ore channels, and the principal divisions of the mineral kingdom. However, he maintained that a certain 'materia pinguis' or 'fatty matter,' set into fermentation by heat, gave birth to fossil organic shapes, as opposed to fossil shells having belonged to living animals. In 1546, he published the four volumes of De natura eorum quae effluunt e terra (The nature of the things that flow out of the earth's interior). It deals with the properties of water, its effects, taste, smell, temperature etc. and air under the earth, which, as Agricola reasoned, is responsible for earthquakes and volcanoes. The ten books of De veteribus et novis metallis, more commonly known as De Natura Fossilium were published in 1546 as a comprehensive textbook and account of the discovery and occurrence of minerals, ores, metals, gemstones, earths and igneous rocks, followed by De animantibus subterraneis in 1548 and a number of smaller works on the metals during the following two years. Agricola served as Burgomaster (lord mayor) of Chemnitz in 1546, 1547, 1551 and 1553. According to traditional urban customs, as a former lord mayor he was entitled to a burial in the local mother church. His religious affiliation, however, outweighed his secular prerogatives and monumental services for the city. Chemnitz Protestant superintendent Tettelbach urged Prince August to command the refusal of a burial inside the city. The command was issued and Tettelbach immediately informed the Agricola party. Upon the initiative of his childhood friend, Naumburg bishop Julius von Pflug, four days later Agricola's body was carried off to Zeitz, more than away and interred by von Pflug in the Zeitz cathedral. His wife had a memorial plate commissioned and placed inside, that was already removed during the 17th century. Its text, however has been preserved in the Zeitz annals, and reads:

To the physician and mayor of Chemnitz, Georgius Agricola, a man most distinguished by piety and scholarship, who had rendered outstanding services to his city, whose legacy will bestow immortal glory on his name, whose spirit Christ himself absorbed into his eternal kingdom. His mourning wife and children. He died in the 62nd year of life on November 21, 1555 and was born in Glauchau on March 24, 1494