Кіріспе

15 ғасырдағы голланд гуманисті, гуманистік ғалым Родольф Агрикола (Rudolphus Agricola Phrisius; 28 тамыз 1443 немесе 17 ақпан 1444 – 27 қазан 1485) – латын және грек тілдерін білуімен әйгілі Солтүстік Төменгі елдердегі голланд гуманисі. Ол педагог, музыкант, шіркеу органдарын жасаушы, латын және ана тіліндегі ақын, дипломат, боксшы және өмірінің соңында ивриттің ғалымы болды. Қазіргі күні ол «De inventione dialectica» еңбегінің авторы, Солтүстік Еуропа гуманизмінің негізін қалаушысы және 15 ғасырдың аяғындағы анти-сколастикалық көзқарасты жақтаушы ретінде танымал.

Өмірбаян

Агрикола Голландияның Гронинген провинциясындағы Бафло қаласында дін қызметкері және болашақ аббат Хендрик Врис пен бай шаруаның қызы Зикка Хьюсманның заңды емес ұлы ретінде дүниеге келді. Ол бастапқыда анасының тегімен Роэлоф Хьюсман немесе Хьюсман деп аталды. Латын тіліндегі Phrisius деген сөз оны фриздік екенін көрсетеді. Алдымен Гронингендегі Сент-Мартен мектебінде білім алған Агрикола, әкесінің көмегімен Эрфурт университетіне түсіп, 1458 жылы бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін ол 1465 жылы Лувен университетінде магистр дәрежесін алды; ол латын тілінің тазалығымен және пікірсайыстағы шеберлігімен танымал болды. Ол өзінің зерттеулерін Цицерон мен Квинтилианға арнады, бірақ университет жылдарында тілдердің тізіміне француз және грек тілдерін де қосты. Өмірінің соңында ол Ескі Ұстазды, әсіресе Забурларды, аудармасыз, түпнұсқа күйінде оқу үшін еврей тілін үйренді. 1460 жылдары Агрикола Италияға саяхаттап, гуманистік ұстаздар мен мемлекет қайраткерлерімен танысты. 1468 жылдан 1475 жылға дейін Павия университетінде азаматтық құқықтан оқыды, кейін Феррараға (1475–1479) барды. Онда Феррара князі д’Эсте-нің қорғауында болды, Теодор Газаның шәкірті болды және Баттиста Гуариноның лекцияларын тыңдады. Ол өзін классикалық мәтіндерді зерттеуге арнады және латын стилінің көркемдігімен және философия білімімен танылды. Феррарада болғанда Агрикола бай герцогтік капелланың органшысы болып жұмысқа орналасты. Ол 1479 жылға дейін осы лауазымда болды, содан кейін Солтүстікке оралып, Гронинген қаласының хатшысы болды. Гронингенге жақын Адуардағы цистерциандық аббаттықта және оңтүстік-шығыстағы Эммерихке жақын ‘s Heerenbergh-те ол ғалымдар мен гуманистер тобының ортасында болды, олармен ол белсенді түрде хат алмасты. Оның корреспонденттеріне Антверпен музыканты және хормейстері Якоб Барбириан (Барбиро), Девентердегі латын мектебінің ректоры Александр Хегиус фон Хик және гуманистік ғалым, кейіннен еврей тілін оқыған Йоханнес Рейхлин кірді. 1470 жылы ол саңырау балаға ауызша және жазбаша қарым-қатынас жасауды үйретті; оның "De inventione dialectica" еңбегі осы жаңашыл білім беру тәжірибесін көрсетеді. Германияға оралғаннан кейін ол Дилингенде болды, онда ол Еуропа бойынша гуманистік достарымен және әріптестерімен хат алмасуын жалғастырды. Хаттарында ол негізінен классикалық білімді және Studia humanitatis зерттеуін қолдау жобасын жақтады. Агрикола университеттерге немесе діни мекемелерге қатыспай, тәуелсіз ғалым болып қалды. Бұл тәуелсіздік гуманистік ғалымдардың айрықша ерекшелігі болды. 1479 жылы Агрикола Дилингенде "De inventione dialectica" (Диалектикалық өнертабыс туралы) еңбегін аяқтады, онда ғылыми аргументацияда локустың нақты қолданылуы туралы айтылды. 1480 жылдан 1484 жылға дейін Гронинген қаласының хатшысы қызметін атқарды. 1481 жылы Агрикола Брюссельде алты ай бойы Архидюк Максимилианның (кейіннен Рим императоры Максимилиан I) сарайында болды. Достары оны архидюк қамқорлығына қабылдамауға көндіруге тырысты, өйткені архидюктың ықпалы оның философиялық идеалдарына зиян келтіруінен қорқып еді. Сондай-ақ, ол Антверпендегі латын мектебінің директоры болу ұсынысын қабылдамады. 1484 жылы Агрикола Вормс епискобы Иоганн фон Дальбергтің шақыруымен Гейдельбергке көшіп барды. Екеуі Павияда танысып, Гейдельбергте жақын дос болды. Епископ білімді жан-жақты қолдады. Осы кезде Агрикола еврей тілін зерттей бастады және ол Забурлардың түпнұсқа аудармасын жариялаған деген қаңтар бар. 1485 жылы Дальберг Римдегі Папа Иннокентий VIII-ге елшілікке жіберілді, Агрикола онымен бірге жүрді; соңғысы сапар барысында ауыр сырқатқа шалдықты. Ол Гейдельбергке оралғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал Эрмолао Барбаро оған эпитафия жазды.

Мұра

De inventione dialectica риторикалық зерттеулерде логикаға орын жасауға зор ықпал етті және ерте гуманистердің білімінде маңызды рөл атқарды. Бұл диалектикаға қатысты идеялар мен түсініктерді сын тұрғысынан және жүйелі түрде қарастыру болды. "De inventione dialectica" шығармасының аргументация тарихындағы маңызы – диалектика өнерін риторика өнерімен қатар қоюында. Дәлелдеу шындыққа емес, ақылмен айтуға болатын нәрсеге бағытталды. Сәйкесінше, Агрикола Аристотельдің «Аналитикасы» мен Цицеронға емес, «Тақырыптарға», сондай-ақ тарихшылардың, ақындардың және шешендердің еңбектеріне назар аударды. Осылайша, Агрикола үшін диалектика – «кез келген тақырып бойынша қандай да бір дәрежеде ықтималдықпен айтуға болатын нәрсені» табу өнері еді (Гамильтон, Дэвид. Диалектикадан дидактикаға дейін). Агрикола сонымен қатар есту қабілеті нашар адамдар үшін де маңызды болды, себебі ол туғаннан естімейтін адамдар өз ойларын жазу арқылы жеткізе алады деп сенді. Оның саңырау адамдарға тіл үйретуге болады деген тұжырымы – есту қабілеті нашарлығы туралы жазылған алғашқы оң пікірлердің бірі (Ганнон, 1981). Агриколаның «De formando studio» – жеке білім беру бағдарламасына арналған ұзақ хаты – кішкентай кітапша түрінде жарық көрді және 16 ғасырдың басындағы педагогикаға әсер етті. Агриколаның жеке адамдарға тигізген ықпалы да зор болды. Эразм Агриколаны жоғары бағалап, оны «Adagia» еңбегінде мадақтап, «Италиядан жақсы әдебиеттің алғашқы желдерін әкелген адам» деп атады. Эразм оны әке/ұстат ретінде қарастырды және оны өзінің мектеп мұғалімі Александр Гегий (әдетте Агриколаның шәкірттерінің бірі) арқылы Девентердегі Гегий мектебінде кездестірген болуы мүмкін. Гегийден басқа, Агриколаның шәкірттерінің қатарында Конрад Цельтис (Гейдельбергте) де болды. Эразм Агриколаның бірнеше маңызды еңбектерінің өлімінен кейін жарық көруін қамтамасыз етуді өзіне міндет етті. Агриколаның мұрагері және өсиет орындаушысы Аугсбург қаласының дәрігері Адольф Окко болды. Шамамен 1530 жылға қарай Агриколаның шәкірттері мен ізбасарлары оның қолжазбаларын жинап алып, Амстердамдық Алард оларды өңдеді.