Кіріспе

Ричард Дуглас Ламм (3 тамыз 1935 – 29 шілде 2021) – американдық саясаткер, жазушы және адвокат. Ол үш рет Колорадо штатының 38-ші губернаторы болып қызмет еткен (1975–1987) және 1996 жылы Реформалық партиясынан АҚШ Президентіне кандидатқа ұсынылған. Ламм сертификатталған есепші және Денвер университетінің қоғамдық саясатты зерттеу институтының бас директоры болды.

Ерте өмір және білім

Ричард Дуглас Ламм 1935 жылғы 3 тамызда Висконсин штатының Мэдисон қаласында Мэри Луиза (Таунсенд) мен Эдвард Арнольд Ламмның ұлы болып дүниеге келді, Эдвард Арнольд Ламм – көмір компаниясының басшысы. Ол Питтсбург маңындағы Мт. Лебанон орта мектебін бітіріп, Висконсин университетіне түсті, онда есепке алу мамандығын оқыды. Ламм студенттік жаздарын Орегонда ағаш кесуші, Нью-Йоркте сатушы, ал кен кемесінде жұмыс істеуге көмектесіп өткізді. Ламм 1957 жылы университетті бітірді, содан кейін 1958 жылы резервке өтіске дейін Колорадодағы Форт Карсон мен Вирджиниядағы Форт-Эустисте АҚШ Армиясында бірінші лейтенант болып бір жыл қызмет етті. 1958 жылдан 1960 жылға дейін Ламм Солт-Лейк-Ситиде, Сан-Францискода және Берклиде тұрды, есепші, салық инспекторы және заң кеңесшісі болып жұмыс істеді. Ламм Калифорния университетінің құқық мектебіне оқуға түсіп, 1961 жылы бітірді, содан кейін 1962 жылы Денверге көшіп, есепші болып жұмыс істеді, кейін заң практикасын ашты. Ламм Колорадоның өмір салтына бейімделіп, жақын шаңғышы, таушы, саяхатшы және Колорадо тау клубының мүшесі болды. 1969 жылы Денвер университетінің профессоры болып кірді және содан бері университетпен байланыста болып келеді. 1963 жылы ол бұрынғы әуе қызметкері Дотти Веннардқа үйленді. 1998 жылы ол Колорадо штатынан АҚШ Сенатына демократтардың кандидаттығын жеңіп алды, бірақ жалпы сайлауда үкіметтегі республикашыл Бен Найтхорс Кэмпбеллтен жеңілді. Ламм 1974 жылы Time журналының «Американың 200 жас көшбасшысы» тізіміне енді, ал 1985 жылы Christian Science Monitor журналының «Peace 2020» эссесінде жеңіске жетті. 1992 жылы Денвер Пост және Historic Denver, Inc. оны Колорадоға елеулі үлес қосқан және штат тарихында ұзаққа созылған із қалдырған «Колорадо 100» адамы ретінде марапаттады. Ламм 1993 жылы Америкалық гуманистік қауымдастығынан «Жылдың гуманисі» сыйлығын алды. Ол Pew денсаулық сақтау мамандықтары комиссиясының төрағасы және Медициналық білім беруді аккредиттеу кеңесінің қоғамдық мүшесі болды.

Колорадоның Өкілдер палатасы

1964 жылы ол Денверден демократ ретінде Колорадо штатының Өкілдер палатасына сайланды. 1967 жылы ол елдегі алғашқы либералды аборт заңын жазып, қабылдауға қол жеткізді. Ол экологиялық қозғалыстың ерте көшбасшыларының бірі болды және Халық саны мен қоршаған орта жөніндегі бірінші ұлттық конференцияның президенті қызметін атқарды. 1972 жылы Колорадо Бас Ассамблеясының мүшесі ретінде Ламм Денвер қаласының 1976 жылғы Қысқы Олимпиадасын қабылдауына қарсы күресті, бұл үшін «Колорадоның болашағы үшін азаматтар» (CCF) тобы құрылды. Денверге бұрыннан-ақ Олимпиада ойындарын өткізу құқығы берілген еді, бірақ бұл қозғалыс ойындарға мемлекеттік қаржыландыруды тоқтатып, қаланы оны өткізуден бас тартуға мәжбүр етті. Содан кейін Австрияның Инсбрук қаласы Денвердің орнына Олимпиадаға ие болды. Ламмның сәтті күресі оны бүкіл штат бойынша танымал етті.

Колорадоның губернаторы

Ламм 1974 жылы Колорадо губернаторы болып, өсімді шектеу платформасымен сайланды. Кампанияның жоғары құнына наразылық білдіріп, ол сайлау кампаниясы барысында штатының айналасын жаяу аралап шықты. Губернатор ретіндегі алғашқы қадамдарының бірі – музыкант Джон Денверді Колорадоның ақын лауреаты етіп тағайындау болды. Кандидат және кейіннен губернатор ретінде Ламм экологиялық себептермен Interstate 470 тас жолын салу жоспарларына «күміс тігішпен тоқтау салуды» уәделеді, бұл жол Денвер қаласының оңтүстік-батыс аймағының айналасын құрайтын жоба еді. Алайда, аймақтағы дамудың жалғасуы жер үсті көшелеріндегі кептелістердің күшеюіне алып келді, және аталған тас жол кейіннен, негізінен мемлекеттік қаражат есебінен, 470 мемлекеттік тас жолы ретінде салынды. 1984 жылы дәрігерлердің көмегімен өз-өзіне қол жұмсауды қолдаған ашық мәлімдемелері, әсіресе «өлуге міндеттіміз» деген сөз тіркесін пайдалануы қырқыс пікір-таластарға себеп болды. Ламм кейіннен бұл сөздерін «адамның жағдайы туралы жалпылама мәлімдеме жасағанын, егде саяндарды кінәлауды көздемегенін» түсіндірді, сондай-ақ сөйлеген сөзінің нақты мәтіні «Біз өлуге және барлық машиналарын, жасанды жүректерді және осы сияқты нәрселерді жолдан шығаруға міндеттіміз, соның арқасында біздің балаларымызға лайықты өмір құруға мүмкіндік беруіміз керек» деген еді. Әлеуметтік қамсыздандыру және денсаулық сақтау саласының болашағы туралы жасаған пессимистік болжамдары («өлуге міндеттілік») оған «Көңілсіз Губернатор» деген лақап атты алып келді. Оның көзқарастары 1985 жылдың қаңтарында танымал халық әншісі Том Пэкстон тарапынан сатираланды. Ламм Колорадо губернаторы қызметіне үш рет сайланды. 1987 жылы үш мерзім және он екі жыл қызметтен кейін ол штат тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен губернатор атанды (оның ізбасары Рой Ромер бұл көрсеткішті қайталады).

Кейінгі саяси науқандар

1990 жылы Колорадо штатының Демократиялық партиясының жетекшілері Лэммді республикашыл сенатор Уильям Л. Армстронгтың қызметтен босаған АҚШ Сенатының орнына сайлауға итермеледі, бірақ Лэмм бас тартты. 1992 жылы ол АҚШ Сенатына үміткер болды, бірақ саяси мансабындағы алғашқы жеңіліске ұшырады. Бен Найтхорс Кэмпбелл Демократиялық партиясының ішкі сайлауында оны жеңіп, сол орынды иеленді. (Нейтхорс Кэмпбелл кейіннен Республикалық партияға өтті.) 1996 жылы Лэмм өзінің әлі де тіркелген демократ екенін айта отырып, өзінің Демократиялық партиясын да, Республикалық партиясын да сынға алды: «Менің ойымша, екі саяси партия да арнайы мүдделердің ақшасымен басқарылады, мен осыдан шаршадым» деді ол. «Демократтар сот адвокаттары мен Ұлттық білім беру қауымдастығына тым жақын, ал республикашылар – оңшыл радикалдарға тым жақын». 1996 жылдың 9 шілдесінде ол Реформа партиясынан АҚШ президенттігіне үміткер болу ниетін ресми түрде жариялады. Лэмм кандидатурасын жариялағаннан кейін 48 сағаттан аспайтын уақыт ішінде «Біз Американы қолдаймыз» ұйымынан Реформа партиясын құрған Росс Перо, егер оған ұсыныс жасалса, Реформа партиясынан кандидат ретінде қатысатынын мәлімдеді. Тамыз айының басында Лэмм өзінің болашақ президенттік тізіміне жоғары технологиялық миллионер және табысты қаржы жинаушы, бұрынғы Калифорниялық республикашыл конгрессмен Эд Цшауды серіктес етіп таңдады. Бірақ соңында Перо партия мүшелерінің 49 266 дауысының 65,2 пайызын жеңіп алды, ал Лэммқа тек 34,8 пайыз ғана бұйырды.

Жазушы және романист

1985 жылы губернатор кеңсесінде жұмыс істеген кезінде Лэмм романдар жазуға тырысты. Оның нәтижесінде 1988 жылы жарық көрген роман, Техас штатының бұрынғы демократ губернаторының популистік үшінші партия тізімінен АҚШ президентіне сайлануға тырысуы туралы әңгімелейді. Ол өзін «прогрессивті консерватор» деп жариялайды. Романның басты кейіпкері Лэммнің саяси ұстанымдарымен, демократ губернатор ретіндегі өмірімен және 1996 жылы Реформалық партиясынан сайлауға түскендегі сәтсіз әрекетімен ұқсас еді. Алайда, 1988 жылғы романның басты кейіпкері Ақ үйді басып алу мақсатымен жасалған халықаралық қастандықтардың құрбаны ретінде бейнеленген. «Батыстағы энергетикалық қызмет» (1980), «Ашулы Батыс: әлсіз жер және оның болашағы» (1982), «Сапа үшін күрес: 80-ші жылдардағы білім беру жоспары» (1983), «Пионерлер мен саясаткерлер: Колорадоның он губернаторы» (1984), «Коперник саясаты» (1984), «Америка Батысы: поэма» (1985), «Иммиграция – уақыт бомбасы: Американың фрагментациясы» (1985), «Лэмм әкімшілігі: ретроспектива» (1986), «Калифорния қастандығы» (1988), «Қиын таңдау» (1989), «Дағдарыс: бәсекеге қабілетсіз қоғам» (1989), «Америка экономикасының құлдырауы мен өрлеуі» (1989), «Құлдырау көрсеткіштері: The Futurist журналынан мақала» (1993), «Денсаулық сақтау шығындарын төмендетудегі фактор» (1993), «Артық өнімнің этикасы: The Hastings Center журналынан мақала» (1994), «Денсаулық сақтау жұмыс күшінің реформасы: Мемлекеттік заң шығарушы органдар журналынан мақала» (1994), «Батыстың қауіпті жағдайы» (1994), «Америка институттарының болашағы: The Futurist журналынан мақала» (1996), «Қазіргі медицинаның бағасы» (1997), «Колорадо таулары» (1999), «Үкімет шын мәнінде денсаулық сақтауды рационирлейді: State Legislatures журналынан мақала» (1999), «Этика картасын қайта құру: The Hastings Center журналынан мақала» (1999), «Қайырымды және қолжетімді денсаулық сақтау жүйесіне арналған көзқарас» (2001), «Денсаулық сақтаутың жаңа әлемі» (2003), «Денсаулық сақтаудың жаңа әлемі» (2004), «Қартайған қоғамның қиындықтары: АҚШ денсаулық сақтаудың болашағы» (2005), «Екі таяқ, бір ұлт: Америкадағы нәсіл және қоғам туралы эссе» (2006), «Кризистік жағдай: Денсаулық сақтаудың жаңа моральдық көрінісі» (2007) және доктор Энди Шармамен бірлескен «Денсаулық сақтаудың жаңа әлемі» (2013).

Саяси қызметтен кейінгі қызметтері

Ламм қызметтен кеткеннен кейін қоршаған орта мәселелері, негізінен халықты бақылау, иммиграцияны азайту және денсаулық сақтау туралы көпшілік алдында сөйлеуді жалғастырды. 2004 жылы Ламм Сиерра клубы директорлар кеңесіне сайлануға тырысты, бірақ сәтті болмады. Ол Сиерра клубының халық санының өсуіне байланысты қоршаған ортаның нашарлауын шектеу үшін иммиграцияны бақылауды қолдауға шақырды. Ламм Америка иммиграциялық реформалар федерациясының (FAIR) кеңесші кеңесінің төрағасы және Американың тұрақты дамуы үшін әртүрлілік альянсының (DASA) директорлар кеңесінде қызмет етті. Ол Денвер университетінің қоғамдық саясатты зерттеу институтының ко-директоры болды. Ол "Денсаулық сақтаудың жаңа әлемі" атты кітаптың авторы, онда АҚШ-тың қазіргі денсаулық сақтау саясатын сынап, оларды реформалау бойынша ұсыныстар жасады. (Fulcrum Publishing,) Ламм American Water Development Inc. директорлар кеңесінде де қызмет етті, оған Морис Стронг, Самуэль Белцберг, Александр Кручфилд және Уильям Раккельсхаус та кірді. 2005 жылы Ламмның 2004 жылғы "Менің Американы жою жоспарым бар" деген сөзі электрондық пошта арқылы көп тарағаннан кейін танымал болды; ол сөйлеуінде көпмәдениеттілікті сынады. 2006 жылы ол жақында жарық көрген "Екі таяқ, бір ұлт" кітабының тақырыбына байланысты даулы сөз сөйледі, онда афроамерикандықтар мен испаноязықтың американдықтары "жапондық немесе еврейлік құндылықтарды" қабылдауы керек деді. Бұл эссе Колорадодағы қоғамдық ұйымдар мен оның партиясының жетекшілері тарапынан кеңінен сынға ұшырады.

Өлім

Лэмм 2021 жылдың 29 шілдесінде Денверде өкпелік эмболияның салдарынан қайтыс болды, 86 жасқа толуына бір апта қалғанда.