Кіріспе
Бірінші крест жорығының христиандық жеңісі – Иерусалимді қоршау, бірінші крест жорығының сәтті аяқталуын білдірді. Жорықтың мақсаты – Иерусалим қаласын және Киелі қабір шіркеуін исламдық үстемдіктен қайтару еді. Бес апталық қоршау 1099 жылдың 7 маусымында басталды және 1095 жылғы Клермон кеңесінен кейін Папа Урбан II шақыртқан Батыс Еуропаның христиан әскерлері жүргізді. Қала 637 жылы Левантты мұсылмандар басып алғаннан бері христиандық билікте болмады және бір ғасыр бойы алдымен Селжүк түріктері, содан кейін египеттік Фатимидтердің қол астында болды. Крест жорықтарының басты себептерінің бірі – 4-ғасырда басталған қасиетті жерлерге христиандардың қажылық сапарларын қиындату еді. Шайқастың көптеген куәгерліктері жазылған, оның ішінде анонимді «Gesta Francorum» жылнамасында. 1099 жылдың 15 шілдесінде Иерусалим басып алынғаннан кейін, крестшілер әскерлері мыңдаған мұсылман мен еврейлерді қырғынға ұшыратты. Крестшілер екі бұрынғы еврей ғибадатханасының орны саналатын Храм тауына бақылау орнатқанда, Әл-Ақса мешіті мен Құба беткейіндегі Дөңгелек (Dome of the Rock) мешітін де басып алып, оларды христиан қасиетті орындары ретінде пайдаланды. Крестшілер жетекшілерінің бірі Годфри Буйон Иерусалимнің алғашқы билеушісі болып сайланды.
The siege of Jerusalem marked the successful end of the First Crusade, whose objective was the recovery of the city of Jerusalem and the Church of the Holy Sepulchre from Islamic control. The five week siege began on 7 June 1099 and was carried out by the Christian forces of Western Europe mobilized by Pope Urban II after the Council of Clermont in 1095. The city had been out of Christian control since the Muslim conquest of the Levant in 637 and had been held for a century first by the Seljuk Turks and later by the Egyptian Fatimids. One of the root causes of the Crusades was the hindering of Christian pilgrimages to the Holy Land which began in the 4th century. A number of eyewitness accounts of the battle were recorded, including in the anonymous chronicle Gesta Francorum. After Jerusalem was captured on 15 July 1099, thousands of Muslims and Jews were massacred by Crusader soldiers. As the Crusaders secured control over the Temple Mount, revered as the site of the two destroyed Jewish Temples, they also seized Al Aqsa Mosque and the Dome of the Rock and repurposed them as Christian shrines. Godfrey of Bouillon, prominent among the Crusader leadership, was elected as the first ruler of Jerusalem.
Леванттың мұсылмандық жаулауы
1095 жылы Пьяченцадағы кеңесте Папа Урбан II Византия императоры Алексий I-нің елшілерін қабылдады. Олар Батыс христиандарынан 1070 жылдан бері аймақтың үлкен бөлігін басып алған Сельджук түркілерінен Шығыс Рим империясының ірі аумақтарын азат етуге көмек сұрады. Селжұқтардың Ациз ибн Увақ 1073 жылы Фатимидтерден Иерусалимді жаулап алды, бұл қалаға қажылық жасауды қиындатып, 1077 жылы қалалық көтерілісті қанды төгіспен басып тастады. Осы шақыруға жауап ретінде Урбан 1095 жылдың қараша айында Клермонт кеңесінде сөз сөйлеп, Киелі жерді жаулап алу және Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуін христиандардың қолына қайтару туралы құмарлық шақыру жасады. Оның үндеуі Құдай үшін қасиетті соғыстың, яғни крест жорықтарының басталуын белгіледі, онда ол қатысушыларға жұмақта орын беретініне кепілдік берді.
Крестоносцылардың жолдары
1098 жылдың маусым айында Антиохияны сәтті қоршап алғаннан кейін крестшілер жыл соңына дейін сол аймақта қалды. Папаның Ле-Пуй қаласындағы өкілі Адгемар қайтыс болды, ал Тарантолық Богемонд Антиохияны өзіне қаратты. Болдуин Булоньский 1098 жылы бұрын басып алынған Эдессада қалды. Келесі не істеу керек деген мәселеде ханзадалар арасында келіспеушілік туды; Рамон Тулузалық ашуланып, Антиохиядан Маарат әл-Нуман қамалындағы бекіністі басып алу үшін кетіп қалды. Жыл соңына қарай, кішігірім рыцарьлар мен жаяу әскерлер оларсыз Иерусалимге қарай жорыққа шығуға асықты. Соңында, 1099 жылдың 13 қаңтарында Реймонд оңтүстікке қарай, Жерорта теңізінің жағалауымен жорық бастады, оның ізінен Нормандиялық Роберт және Богемондтың туысы Танкред еріп, оның вассалы болуға келісті. Жолда крестшілер Арқаны қоршады, бірақ оны басып ала алмады және 13 мамырда қоршаудан бас тартты. Фатимидтер крестшілер Иерусалимге қарай жылжуын тоқтату шартымен бейбітшілік орнатуға тырысты, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады; Иерусалимнің Фатимид әкімі Ифтихар әл-Даула крестшілердің ниетінен хабардар болды. Сондықтан ол Иерусалимдегі барлық христиан тұрғындарын қуды. Иерусалимге қарайғы жорық кезінде ешқандай қарсылық болған жоқ.
Фатимидті препараттар
Фатимидтердің губернаторы Ифтихар әл-Давла крестшілердің келгенін естігеннен кейін қаланы қоршауға дайындады. Ол 400 мысырлық атты әскерден тұратын элиталық әскер дайындады және олардың сатқындық жасай қоюынан қорқып, барлық Шығыс христиандарын қаладан қуды (Антиохия қоршауында Фируз есімді армян еркегі қақпаларды ашып, крестшілерге қалаға кіруге көмектескен еді). Крестшілердің жағдайын одан да қиындату үшін, ад Даула айналасындағы барлық су құдықтарын улады және Иерусалимнің сыртындағы барлық ағаштарды кесіп тастады. 1099 жылдың 7 маусымында крестшілер Иерусалимнің сыртқы бекіністеріне жетті, оны фатимидтер бір жыл бұрын ғана сельджуктардан қайтарып алған болатын. Қала төрт километрге созылған, үш метр қалыңдығы және он бес метр биіктігі бар қорғаныс қабырғасымен қоршалған. Әрбір бес үлкен қақпаны екі мұнара күзетіп тұрды. Крестшілер екі үлкен топқа бөлінді: Готфрид Буйон, Роберт Фландрия және Танкред солтүстіктен қоршауға алуды жоспарлады, ал Раймон Тулуза өз күштерін оңтүстікке орналастырды.
Екі майдан қоршауы
Фатимидтер енді екі майданда күресуге дайын болуы керек еді. Өздерінің орналасқан жерлерін алғаннан кейін, крестшілер 13 маусымда алғашқы шабуылдарын бастады; басты мәселе – қоршау құралдарын жасау үшін ағашқа қол жеткізе алмауы, себебі барлық ағаштар кесіліп тасталған еді. Бірақ Танкред үңгірде жасырылған ағаш үйіндісін табу арқылы көріп тұрды, және олар оны баспалдақ жасау үшін пайдаланды. Рейнбольд есімді бір шабандоз баспалдақпен қабырғаға шығуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Бұл шабуыл сәтсіз аяқталғандықтан, крестшілер шегінді және құрал-жабдықтары жеткенше ешқандай әрекет жасаған жоқ. Крестшілер судың жетіспеуі, Палестинаның қауырт жазғы ыстығы және азық-түлік тапшылығы сияқты көптеген қиындықтарға тап болды. Маусымның соңында Фатимид әскерінің Мысырдан солтүстікке қарай жорықтап келе жатқаны туралы хабар келді. Күшейіп келе жатқан қысым крестшілерді жылдам әрекет етуге мәжбүр етті.
Соңғы шабуыл
1099 жылы 17 маусымда кресткерлер Яффа портына ағылшын және генуэздік кемелердің келгенін естіді. Ағылшын және генуэздік теңізшілер қоршау құралдарын салу үшін қажетті барлық материалды өздерімен әкелді. Нормандиялық Роберт пен Фландриялық Роберт жақын жердегі орманнан ағаш әкелді. Гульельмо Эмбрияко мен Гастон Беарн басшылығымен кресткерлер қоршау қаруларын салуға кірісті. Олар шамамен үш апта ішінде 11 ғасырдың ең үздік қоршау құралдарын жасады. Оларға екі үлкен дөңгелекті қоршау мұнарасы, темірмен қапталған басы бар тарау құралы, көптеген баспалдақтар және көшіруге ыңғайлы тоқудан жасалған қоршаулар кірді; енді олар шабуылға дайын болды.
Крест әскерлері Иерусалимге кіреді
1099 жылы 15 шілдеде крестшілер Дәуіт мұнарасы арқылы қалаға кірді және мұсылмандар мен яһудилерді көптеп қырды. Қаланың Фатимидтік әкімі Ифтихар ад-Даула қашып құтылуға үлкерді. Көзімен көргендердің мәліметінше, Иерусалимнің көшелері қанға толы болды. Қанша адам өлтірілгені туралы пікірлер әртүрлі, мұсылман тарихшысы Ибн әл-Атирдің (шамамен 1200 жылы жазған) 70 мың адам деген санын елеулі асыра сілтеу деп есептейді; крестонос армиясының шабуылынан қашқан босқындардың көп болуына байланысты 40 мың адам өлген болуы мүмкін.
Қазалау
Қоршаудың салдары мыңдаған мұсылмандар мен яһудилердің жаппай қырғынына әкелді, замандас көздер бұл оқиғаның қатыгез және кең таралған болғанын көрсетеді, сондай-ақ Храм тауындағы мұсылман қасиетті орындары христиан киелі жерлеріне айналдырылды. Ежелгі және орта ғасырлардағы соғыстарда қамауға алынған қалалардың тұрғындарына жасалған қиянаттар христиандар мен мұсылмандар үшін қалыпты жағдай болған. Крестшілер бұны әлдеқашан Антиохияда жасаған, ал Фатимидтер Таорминада, Рометтада және Тирда осылай істеген. Дегенмен, Иерусалим тұрғындарының – мұсылмандар мен яһудилердің – қырғыны тіпті осы деңгейден де асқан болуы мүмкін деген пікір бар.
Мұсылмандар
Көптеген мұсылмандар Храм тауында орналасқан Әл-Ақса мешітіне немесе Қиыршық тас күмбезіне паналады. Gesta Francorum тек ғибадатхана тауының аймағы туралы айтады: «[Біздің жауынгерлер] тіпті Сүлейменнің ғибадатханасына дейін өлтіріп, қырқып жатты, онда қырғын соншалықты зор болды, біздің жауынгерлер аяқтарына дейін қанға батты». Раймонд Агуйлер де, тек ғибадатхана тауының аймағы туралы жазған, былай деді: «Сүлейменнің ғибадатханасы мен алдында тізелеріне және етік тізгіндеріне дейін қанға батқан жауынгерлерді көруге болады». Иерусалимді қоршауға куә болмаған, сол кезде Эдессада Балдуинмен болған Шартрлық Фулхер ғибадатхана тауының аймағы туралы былай жазды: «Осы ғибадатханада 10 000 адам өлтірілді. Егер сендер сол жерде болғанда, біздің аяқтарымызды, тізелерімізді қанға боялған күйде көрер едіңдер. Тағы не айтайын? Ешкім тірі қалмады, тіпті әйелдер мен балалар да аянылмады». Куәгер Gesta Francorum кейбір адамдардың аман қалғанын хабарлайды. Оның анонимді авторы: «Жалған құдайға табынушылар жеңілгеннен кейін, біздің жауынгерлер көптеген ерлер мен әйелдерді тұтқынға алып, қалағандарындай өлтірді немесе тұтқын ретінде қалдырды», - деп жазды. Кейінірек осы дереккөзде: «[Біздің басшыларымыз] қаланың мәйіттерге толып кеткендігіне байланысты барлық саррацендердің мәйіттерін қала сыртында тастауға бұйрық берді; сондықтан тірі саррацендер мәйіттерді қақпаларға дейін сүйреп әкеліп, үйлер сияқты үйме-үй етіп орналастырды. Мұндай қырғынды ешкім де көрген емес, естіген де емес. Олардан пирамидалар тәрізді қабірлер жасалды, олардың санын Құдайдан басқа ешкім де білмейді. Бірақ Реймонд әмір мен онымен бірге болғандарды Аскалонға аман-есен жеткізді». Бұл мұсылмандар Фатимид әміршісімен бірге Аскалонға кетті. Бұл дәстүр кейіннен мұсылман тарихшысы Ибн әл-Атирге де белгілі болды (10, 193–95), ол қала басып алынып, тоналғаннан кейін: «Мұсылман тобы Дәуіт ораториясына (Михраб Дауд) кіріп, бірнеше күн бойы шайқасты. Олар бас салғандары үшін өмірлерін сақтап қалды. Франктар уәделерін орындап, түнде Аскалонға қарай жолға шықты». Бір Каир генизасы хатында Фатимид әміршісімен бірге кеткен кейбір яһуди тұрғындары туралы да айтылған. Танкред ғибадатханалық ауданды өзіне иеленді және ондағы кейбір мұсылмандарға қорғаныс ұсынды, бірақ ол олардың басқа крестоносшылардың қолынан қаза табуын тоқтата алмады. Сонымен қатар, крестшілер мұсылмандардың қасиетті жерлерін – Қиыршық тас күмбезін және Әл-Ақса мешітін маңызды христиандық орындар деп жариялап, оларды сәйкесінше Templum Domini және Templum Salomonis деп атады. 1141 жылы Templum Domini қасиеттіленді, ал Templum Salomonis Темплиерлер орденінің штаб-пәтеріне айналды. Аахендік Альберт, жеке өзі қатыспаған, бірақ Еуропадағы аман қалғандармен жүргізілген сұхбаттар негізінде жазған, Иерусалимнің құлауымен бірге болған алғашқы қырғыннан кейін тағы бір қырғын болғанын хабарлады: «Жеңіс туралы үкім шыққаннан кейін үшінші күні басшылар қару-жарақ алып, әлі де аман қалған жұртты аяусыз қырқып тастады, оларды бұрын ақша мен адамгершілік үшін сақтап қалған еді». Қаза тапқандардың саны көрсетілмеген, және бұл қырғын туралы басқа заманауи дереккөздерде айтылмаған. Крестшілер мұсылман және яһуди тұрғындарының көпшілігін өлтіргенімен, куәгерлердің мәліметтері (Gesta Francorum, Раймонд Агуйлер және Каир генизасы құжаттары) кейбір мұсылман және яһуди тұрғындарына Иерусалимді тастағанша өмір сүруге рұқсат етілгенін көрсетеді.
Яһудилер
Яһудилер мұсылман әскерлерімен бірге қаланы қорғауға аттанған еді. Қаланың қамалдары бұзылғанда, яһудилер өздерінің синагогасына шегініп, "өлімге дайындалды". Мұсылман тарихшысы Ибн әл-Каланисидің мәліметінше, "Яһудилер өздерінің синагогасында жиналды, ал франктар оны бастарына өртеп жіберді". Замандас яһуди хабарламасы синагогтың қирағанын растайды, бірақ оның өртелген кезде ішінде яһудилер болғанын нақтылай алмайды. Бұл хат 1975 жылы тарихшы Шеломо Дов Гойтейн Каир Гениза коллекциясынан тапқан. Тарихшылардың пікірінше, ол қала қоршаудан кейін екі апта ішінде жазылған, бұл "көтеріліс туралы ең ерте хабарлама" болып табылады. Бұл, фатимид әкімінің крестшілермен құпия келісім жасауына жол бермеу үшін жасалған болуы мүмкін. Gesta Francorum мәлімдемесіне сәйкес, 9 тамызда, қоршаудан екі жарым апта өткен соң, Петр Эрмит барлық "грек және латын дін қызметкерлерін және шіркеу қызметкерлерін" Киелі Қабір шіркеуіне шүкіршілік процессиясына шақырды. Бұл қала қоршау кезінде кейбір шығыс христиан дін қызметкерлері Иерусалимде немесе оның айналасында болғанын көрсетеді. 1100 жылдың қараша айында Шартрлық Фулхер Балдуинмен Иерусалимге жеке сапар жасағанда, оларды грек және сириялық дін қызметкерлері мен қара халық қарсы алды (II кітап, 3 тарау), бұл бір жылдан кейін қалада шығыс христиандарының болғанын көрсетеді.
Латын патшалығының құрылуы
17 шілдеде Иерусалим патшасы кім болатынын талқылау үшін кеңес өткізілді. 22 шілдеде қаланы жаулап алуда ең маңызды рөл атқарған Буйондық Годфрид қасиетті қабірдің ("адвокат" немесе "қорғаушы") Advocatus Sancti Sepulchri атанды. Ол патшалық атағын қабылдамай, Мәсіхтің тікенді тәж киген қалада алтын тәж киюден бас тартқанын айтты. Реймонд мүлдем ешқандай атақ алудан бас тартты, ал Годфри оны Дәуіт мұнарасынан да бас тартуға көндірді. Содан кейін Реймонд қажылық сапарға шықты, ал ол болмағанда, Реймондтың қарсылығына ұшыраған Арнульф Шоккский, себебі ол Петр Бартоломейді қолдаған еді, 1 тамызда бірінші латын патриархы болып сайланды (грек патриархының талаптары назарға алынбады). 5 тамызда Арнульф қала тұрғындарымен кеңескеннен кейін Шынайы Кресттің реликвиясын тапты. 12 тамызда Годфри армияны, алдыңғы қатарда Шынайы Крестпен, 1099 жылғы Аскалон шайқасында Фатимид әскеріне қарсы жетектеді. Крестшілер жеңіске жетті, бірақ жеңістен кейін көптеген крестшілер өздерінің крест жорығына берген уәделерін орындалған деп есептеді және небары бірнеше жүз рыцарь үйлеріне қайтты. Дегенмен, олардың жеңісі крестшілердің Иерусалим Корольдігінің құрылуына жол ашты. Қоршау жылдам жұртқа таралып, 12 ғасырда крест жорықтары циклының маңызды шансон де жестісі – Chanson de Jérusalem шығармасының тақырыбына айналды.
Қорытынды
Алғашқы крестшілер өздерінің мақсатына қол жеткізді. II Урбан Клермон соборында қасиетті соғыстың тұспалын тұтандырды. Әртүрлі себептер мен ниеттермен көптеген крест жорықтары уақыт өте келе басталды. Иерусалимге шамамен бір ғасыр бойы христиандар билік етті, бірақ 1187 жылы Хатин шайқасында Саладин крестшілерді жеңіске ұшыратты, ал үш айдан кейін соңғы қорғаушылар қаладан қуылып шығарылды. Бірінші крест жорығында Иерусалимнің жаулануы тарихтағы әсерін қалдырып, осы күнге дейін аймақтың түрлі діни сенімдері арасындағы қарым-қатынастың қалыптасуына ықпал етіп келеді.