Кіріспе

Ұшақтың қалыптау бұрышын басқаруға арналған ұшақ басқару беті. Лифттер – ұшақтың қалыптау бұрышын, соның салдарынан шабуыл бұрышын және қанаттың көтерілу күшін басқаратын, әдетте ұшақтың арт жағында орналасқан ұшуды басқару беттері. Лифттер көбінесе құйрық немесе көлденең стабилизаторға тіркеледі. Олар жалғыз қалыптауды басқару беті болуы мүмкін, кейде ұшақтың алдыңғы бөлігінде (алғашқы ұшақтар мен қанаттық басқару беттерінде) немесе артқы "толығымен жылжымалы құйрыққа" біріктіріледі, бұған тақташа лифт немесе стабилизатор да делінеді.

Лифт басқару тиімділігі

Лифт – ұшақты басқаруға арналған жоғары және төменге қозғалатын жүйе, ал көлденең тұрақтандырғыш әдетте төмен қарай күш жасайды, бұл қанаттың көтеру күшінен туындайтын мұрынды төмен қарай бұру моментін тепе-теңдейді. Бұл күш әдетте ұшақтың ауырлық орталығынан артқа қарай орналасқан нүктеде (қанаттың көтеру орталығында) қолданылады. Соққының әсері және қозғалтқыштың итермелі күшін өзгерту де көлденең тұрақтандырғышпен өтелуді қажет ететін бұрылу моменттерін тудыруы мүмкін. Көлденең тұрақтандырғыш та, лифт те биіктік тұрақтылығына үлес қосады, бірақ биіктікті басқаруды тек лифттер ғана қамтамасыз етеді. Олар тұрақтандырғышпен жасалатын төмен қарайғы күшті азайту немесе арттыру арқылы оны іске асырады: жоғары көтерілумен жасалатын төмен қарайғы күштің артуы, құйрықты төменге, ал мұрынды жоғарыға итеріп жібереді. Тұрақты жылдамдықта қанаттың шабуыл бұрышының артуы қанаттың көтеру күшін арттырады, бұл ұшақты жоғары қарай жылдамдатады. Соққы және қуат талабы да артады; ал төменгі лифтпен жасалатын төмен қарайғы күштің азаюы құйрықты көтеруге және мұрынды төмендетуге себеп болады. Көптеген төмен жылдамдықты ұшақтарда лифттің артқы жағында трим тақташасы орналасқан, оны ұшқыш қажетті бағытта және әуе жылдамдығында басқару бағанасына түсетін күшті жою үшін реттей алады. Ұсқынсыз жылдамдықпен ұшатын ұшақтарда көбінесе толығымен қозғалатын тұрақтандырғыштар (стабилізаторлар) болады, өйткені көлденең тұрақтандырғышта туындайтын соққы толқындары ұсқынсыз жылдамдықпен ұшу кезінде иілгіш лифттердің тиімділігін айтарлықтай төмендетеді. Дельта қанатты ұшақтар элерон мен лифттерді – және олардың тиісті басқаруларын – бір басқару бетіне, elevon деп аталатын бетке біріктіреді.

Лифттердің орналасуы

Лифтілер әдетте ұшақтың арт жағында, құйрық бөлігінде орналасқан. Кейбір ұшақтарда, бағытты басқару беттері алдыңғы жақта, қанаттың алдында болады. Екі беттік ұшақта мұндай конфигурация канард (француз тілінде қаз деген мағынасы бар) немесе тандемді қанат деп аталады. Райт ағайындарының алғашқы ұшақтары канард типі болды; Mignet Pou du Ciel және Rutan Quickie тандемді типте. Кейбір ертедегі үш беттік ұшақтарда алдыңғы лифтілер болған (Curtiss/AEA June Bug); ал қазіргі үш беттік ұшақтарда алдыңғы (канард) және артқы лифтілер де болуы мүмкін (Grumman X 29).

Зерттеу

Әуе кемесінің басқару жүйелерінің функцияларын – мысалы, аэрон, лифт, элевон, жапсырма және флэперон сияқтыларын қанаттарға біріктіру мақсатында бірнеше технологиялық зерттеулер мен әзірлеме жұмыстары жүргізілуде. Бұл аэродинамикалық мақсатты массаның, құнының, кедергісінің, инерциясының (тезірек және күштірек басқару үшін), күрделілігінің (механикалық тұрғыдан қарапайым, аз қозғалмалы бөліктер немесе беттер, азайтылған күтім) және жасырындық үшін радарлық көріністің төмендеуі арқасында іске асыруға мүмкіндік береді. Мұндай жүйелер көптеген ұшқышсыз әуе кемелерінде (ҰАҚ) және 6-шы буын күшті ұшақтарында қолданылуы мүмкін. Екі перспективті бағыт – икемді қанаттар және флюидика. Икемді қанаттарда қанаттың беті немесе оның көп бөлігі ұшу кезінде пішінін өзгертіп, ауа ағынын бағыттай алады. X-53 белсенді аэроэластикалық қанаты – НАСА жобасы. "Адаптивті сәйкес қанат" әскери және коммерциялық мақсаттағы жоба. Флюидикада көлік құралдарындағы күштер айналымды басқару арқылы туындайды, онда үлкен және күрделі механикалық бөліктер кішірек, қарапайым флюидтік жүйелермен (ауа ағынын шығаратын тесіктер) алмастырылады, ал сұйықтықтағы үлкен күштер кішірек сәулелермен немесе сұйықтық ағындарымен үнемі өзгертіліп, көлік құралдарының бағытын өзгертеді. Осы қолданыста флюидика массаның, құнының (50%-ға дейін азайтуға болады), өте төмен инерцияның және жауап беру уақытының, сондай-ақ қарапайымдықтың артықшылықтарын ұсынады.