Кіріспе
Ұшақтың қалыптау бұрышын басқаруға арналған ұшақ басқару беті. Лифттер – ұшақтың қалыптау бұрышын, соның салдарынан шабуыл бұрышын және қанаттың көтерілу күшін басқаратын, әдетте ұшақтың арт жағында орналасқан ұшуды басқару беттері. Лифттер көбінесе құйрық немесе көлденең стабилизаторға тіркеледі. Олар жалғыз қалыптауды басқару беті болуы мүмкін, кейде ұшақтың алдыңғы бөлігінде (алғашқы ұшақтар мен қанаттық басқару беттерінде) немесе артқы "толығымен жылжымалы құйрыққа" біріктіріледі, бұған тақташа лифт немесе стабилизатор да делінеді.
Elevators are flight control surfaces, usually at the rear of an aircraft, which control the aircraft's pitch, and therefore the angle of attack and the lift of the wing. The elevators are usually hinged to the tailplane or horizontal stabilizer. They may be the only pitch control surface present, and are sometimes located at the front of the aircraft (early airplanes and canards) or integrated into a rear "all moving tailplane", also called a slab elevator or stabilator.
Лифт басқару тиімділігі
Лифт – ұшақты басқаруға арналған жоғары және төменге қозғалатын жүйе, ал көлденең тұрақтандырғыш әдетте төмен қарай күш жасайды, бұл қанаттың көтеру күшінен туындайтын мұрынды төмен қарай бұру моментін тепе-теңдейді. Бұл күш әдетте ұшақтың ауырлық орталығынан артқа қарай орналасқан нүктеде (қанаттың көтеру орталығында) қолданылады. Соққының әсері және қозғалтқыштың итермелі күшін өзгерту де көлденең тұрақтандырғышпен өтелуді қажет ететін бұрылу моменттерін тудыруы мүмкін. Көлденең тұрақтандырғыш та, лифт те биіктік тұрақтылығына үлес қосады, бірақ биіктікті басқаруды тек лифттер ғана қамтамасыз етеді. Олар тұрақтандырғышпен жасалатын төмен қарайғы күшті азайту немесе арттыру арқылы оны іске асырады: жоғары көтерілумен жасалатын төмен қарайғы күштің артуы, құйрықты төменге, ал мұрынды жоғарыға итеріп жібереді. Тұрақты жылдамдықта қанаттың шабуыл бұрышының артуы қанаттың көтеру күшін арттырады, бұл ұшақты жоғары қарай жылдамдатады. Соққы және қуат талабы да артады; ал төменгі лифтпен жасалатын төмен қарайғы күштің азаюы құйрықты көтеруге және мұрынды төмендетуге себеп болады. Көптеген төмен жылдамдықты ұшақтарда лифттің артқы жағында трим тақташасы орналасқан, оны ұшқыш қажетті бағытта және әуе жылдамдығында басқару бағанасына түсетін күшті жою үшін реттей алады. Ұсқынсыз жылдамдықпен ұшатын ұшақтарда көбінесе толығымен қозғалатын тұрақтандырғыштар (стабилізаторлар) болады, өйткені көлденең тұрақтандырғышта туындайтын соққы толқындары ұсқынсыз жылдамдықпен ұшу кезінде иілгіш лифттердің тиімділігін айтарлықтай төмендетеді. Дельта қанатты ұшақтар элерон мен лифттерді – және олардың тиісті басқаруларын – бір басқару бетіне, elevon деп аталатын бетке біріктіреді.
an increased downward force, produced by up elevator, forces the tail down and the nose up. At constant speed, the wing's increased angle of attack causes a greater lift to be produced by the wing, accelerating the aircraft upwards. The drag and power demand also increase;
a decreased downward force at the tail, produced by down elevator, causes the tail to rise and the nose to lower. At constant speed, the decrease in angle of attack reduces the lift, accelerating the aircraft downwards. On many low speed aircraft, a trim tab is present at the rear of the elevator, which the pilot can adjust to eliminate forces on the control column at the desired attitude and airspeed. Supersonic aircraft usually have all moving tailplanes (stabilators), because shock waves generated on the horizontal stabilizer greatly reduce the effectiveness of hinged elevators during supersonic flight. Delta winged aircraft combine ailerons and elevators –and their respective control inputs– into one control surface called an elevon.
Лифттердің орналасуы
Лифтілер әдетте ұшақтың арт жағында, құйрық бөлігінде орналасқан. Кейбір ұшақтарда, бағытты басқару беттері алдыңғы жақта, қанаттың алдында болады. Екі беттік ұшақта мұндай конфигурация канард (француз тілінде қаз деген мағынасы бар) немесе тандемді қанат деп аталады. Райт ағайындарының алғашқы ұшақтары канард типі болды; Mignet Pou du Ciel және Rutan Quickie тандемді типте. Кейбір ертедегі үш беттік ұшақтарда алдыңғы лифтілер болған (Curtiss/AEA June Bug); ал қазіргі үш беттік ұшақтарда алдыңғы (канард) және артқы лифтілер де болуы мүмкін (Grumman X 29).
Зерттеу
Әуе кемесінің басқару жүйелерінің функцияларын – мысалы, аэрон, лифт, элевон, жапсырма және флэперон сияқтыларын қанаттарға біріктіру мақсатында бірнеше технологиялық зерттеулер мен әзірлеме жұмыстары жүргізілуде. Бұл аэродинамикалық мақсатты массаның, құнының, кедергісінің, инерциясының (тезірек және күштірек басқару үшін), күрделілігінің (механикалық тұрғыдан қарапайым, аз қозғалмалы бөліктер немесе беттер, азайтылған күтім) және жасырындық үшін радарлық көріністің төмендеуі арқасында іске асыруға мүмкіндік береді. Мұндай жүйелер көптеген ұшқышсыз әуе кемелерінде (ҰАҚ) және 6-шы буын күшті ұшақтарында қолданылуы мүмкін. Екі перспективті бағыт – икемді қанаттар және флюидика. Икемді қанаттарда қанаттың беті немесе оның көп бөлігі ұшу кезінде пішінін өзгертіп, ауа ағынын бағыттай алады. X-53 белсенді аэроэластикалық қанаты – НАСА жобасы. "Адаптивті сәйкес қанат" әскери және коммерциялық мақсаттағы жоба. Флюидикада көлік құралдарындағы күштер айналымды басқару арқылы туындайды, онда үлкен және күрделі механикалық бөліктер кішірек, қарапайым флюидтік жүйелермен (ауа ағынын шығаратын тесіктер) алмастырылады, ал сұйықтықтағы үлкен күштер кішірек сәулелермен немесе сұйықтық ағындарымен үнемі өзгертіліп, көлік құралдарының бағытын өзгертеді. Осы қолданыста флюидика массаның, құнының (50%-ға дейін азайтуға болады), өте төмен инерцияның және жауап беру уақытының, сондай-ақ қарапайымдықтың артықшылықтарын ұсынады.