Кіріспе
Гавай архипелагының ең солтүстік халқы бар аралы – Кауаи (/lang/'/k/aʊ/aɪ/ KOWeye немесе /k/ɑː/'/w//ɑː//.//iː/ kahWAHee) – Гавай аралдарының бірі. Оның ауданы 562,3 шаршы миль (1456,4 км²), бұл оны аралдардың төртінші ең ірісі және АҚШ-тың 21-ші ең ірі аралы етеді. Кауаи Оаху аралынан солтүстік-батысқа қарай 117 шақырым қашықтықта, Кауаи бұғазы арқылы орналасқан. 2020 жылғы халық санағы бойынша аралда 73 298 адам тұрады. Кауаи өзін "Бақша аралы" деп таныстырады және Ваймеа каньоны мемлекеттік паркі мен На Пали жағалауы мемлекеттік паркіне үйіршік. Ол Кауаи округінің көп бөлігін құрайды, сонымен қатар жақын орналасқан Каʻула, Лехуа және Ниʻихау кішкентай аралдарын да қамтиды.
the Childish Gambino EP
Kauai , anglicized as Kauai (/lang/'/k//aʊ//aɪ/ KOWeye or /k//ɑː/'/w//ɑː//.//iː/ kahWAHee), is one of the main Hawaiian Islands. It has an area of 562.3 square miles (1,456.4 km2), making it the fourth largest of the islands and the 21st largest island in the United States. Kauaʻi lies 73 miles (117 km) northwest of Oʻahu, across the Kauaʻi Channel. The island's 2020 population was 73,298. Styling itself the "Garden Isle", Kauaʻi is the site of Waimea Canyon State Park and Na Pali Coast State Park. It forms the bulk of Kauai County, which also includes the small nearby islands of Kaʻula, Lehua, and Niʻihau.
Этимологиясы мен тілі
Гавай аңыздары бұл атаудың шығу тегін Гавайи аралдарын ашқан полинезиялық теңізші Хавайилоа туралы әңгімемен байланыстырады. Әңгімеде ол аралға сүйікті ұлының құрметіне ат қойғаны айтылады; "мойынға айналаған жер" деген мағынада аударылуы мүмкін, бұл әке баласын қалай көтеріп жүретінін сипаттайды. Тағы бір мүмкін аудармасы – "азық-түлік кезеңі". Кауаи Гавай тілінің ерекше диалектісімен белгілі болды, ол Ниихау аралында әлі де сақталған. Басты диалект Гавайи аралының дыбыссыз диалектісіне негізделген болса, Кауаи диалектінде бұл дыбыс болған. Бұл Кауаи диалектісінің ескі полинезиялық дыбысты сақтап қалғандықтан болды, ол "стандартты" Гавайи диалектісінде басқа дыбыспен алмастырылған. Бұл айырмашылық осы дыбыстар бар барлық сөздерге қатысты, сондықтан Кауаи тұрғындары Кауаи атын "Тауаи" деп, ал Капаа атын "Тапаа" деп айтқан.
Тарих
Полинезия тұрғындары басқалар келгенге дейін ғасырлар бұрын аралға қоныстанған, мұны б.з.д. 200-600 жылдар аралығында жүргізілген қазба жұмыстары көрсетіп тұр. Бұл алғашқы тұрғындар, бастапқыда Маркиза аралдарынан келген, Таитиден теңіз каноэларымен келген екінші толқынға дейін шамамен бес ғасыр бойы тыныш өмір сүрді. Гавайидің көптеген дәстүрлері мен сенімдері осы таитиліктермен бірге келген мәдениеттен бастау алады. Ол архипелагты өзінің демеушісі, 6-шы Сандвич графы Джордж Монтегюдің құрметіне "Сэндвич аралдары" деп атады. Камехамеха патшаның тұсында Кауаи және Ниихау оның Гавайи Королдығына қосылды, олар соңғы болып қосылған аралдар еді. Олардың билеушісі Каумуалии көп жыл бойы Камехамехаға қарсылық көрсетті. Камехамеха екі рет аралдарды күшпен басып алу үшін кемелер мен каноэлерден құрылған үлкен флот дайындады, бірақ екі рет те сәтсіздікке ұшырады – бір рет дауылдың, екінші рет эпидемияның салдарынан. Бірақ, одан әрі шабуыл жасау қаупі сезілгенде, Каумуалии қан төгілмей Королдыққа қосылуға шешім қабылдады және 1810 жылы Камехамеханың вассалы болды. Ол 1824 жылы қайтыс болғаннан кейін аралды Гавайи Королдығына өткізді. Кауаидегі соңғы қант плантациясы – 118 жылдық тарихы бар Гей және Робинсон плантациясы 2008 жылы қант өсіруді тоқтатты.
Колоадағы ескі қант диірмені
1835 жылы Ескі Колоа қаласында қант фабрикасы ашылды.
Вальдемар Кнудсен
Валдемар Эмиль Кнудсен – 1857 жылы Кауаи аралына келген норвегиялық. Кнудсен, немесе "Канука", бастапқыда Колоадағы Гроув Фарм шаруашылығын басқарды. Кейін ол жылырақ жер іздеп, Мана мен Кекахаға жерді жалға алып, сәтті қант плантациясының иесі атанды. Ол Мана мен Кекаха арасында, Ниʻихау аралына қарсы, каналдың жанындағы Вайавада қоныстанды. Оның ұлы Эрик Альфред Кнудсен Вайавада дүниеге келді. Кнудсенді король Камехамеха 400 км² аумақтың жер басқарушысы етіп тағайындады және оған конохики атағымен қатар корольдің алдындағы ақсүйек лауазымы да берілді. Гавай тілін жетік білген Кнудсен кейін сайланған өкіл болып, ықпалды саясаткер атанды. Кнудсен есімі Хаупуу және Кахили қырқалары арасындағы тар өткел – Кнудсен асуына берілген. Оның басты қызметі – қант шаруашылығы.
География
Бес миллион жылдық арал, негізгі аралдардың ең көнесі (Ниихау ескірек), Тынық мұхитының плитасы Гавайидің ыстық нүктесінің үстінен өте келе вулкандық жолмен қалыптасқан. Ол диаметрі бойынша жоғарғы кальдерасы және екі жанама кальдерасы бар эрозияға ұшыраған қалқан тәрізді жанартаудан тұрады. Бұл жанартаудың 0,6–1,40 миллион жыл бұрын қайта жандануы аралдың шығыс екі бөлігінің бірінде лава ағындары мен конустардың пайда болуына әкелді. Кауаидің ең биік шыңы – Кавайкини, 1598,07 метр. Екінші биік шыңы – аралдың ортасына жақын орналасқан Вайалеале тауы, теңіз деңгейінен 1569,11 метр биіктікте. Жер бетіндегі ең ылғалды жерлердің бірі, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері (мөлшері көрсетілмеген) – Вайалеале тауының шығыс беткейінде орналасқан. Жаңбыр орталық тауларда терең аңғарларды ойып, көптеген әдемі сарқырамалары бар каньондарды жасады. Аралдың батыс жағында Уаймеа қаласы Уаймеа өзенінің сағасында орналасқан, оның ағыны әлемдегі ең көркем каньондардың бірі – Ваймеа каньонын құрады, ол Ваймеа каньоны мемлекеттік паркінің бөлігі болып табылады. 914,40 метр тереңдіктегі Ваймеа каньоны көбінесе "Тынық мұхитының Ұлы каньоны" деп аталады. Кокео нүктесі аралдың оңтүстік жағында жатыр. На Пали жағалауы – демалыс үшін шалғай орналасқан орталық, оған жағажай бойында каякпен жүру және жағалаудағы тік жартастарда серуендеу кіреді. Аралдың оңтүстік-шығысында Камала нүктесі, Кавай нүктесі, Кавеликоа нүктесі, Куахону нүктесі, Паоа нүктесі және Молеху нүктесі орналасқан; Макаокахаи нүктесі мен Вэли нүктесі оңтүстікте орналасқан.
Климат
Кауаидің климаты тропикалық, жыл бойы ылғалды және тұрақты жағдайлармен сипатталады, бірақ сирек болатын дауылдар қатты су тасқынына әкелуі мүмкін. Төменгі биіктіктердегі жылдық жауын-шашын мөлшері, аралдың жел соғатын (солтүстік-шығыс) жағалауында шамамен алғанда, ал оңтүстік-батыс жағында одан азырақ болады. Лихуе қаласында, округ орталығындағы орташа температура ақпан айында басталып, тамыз және қыркүйек айларында жоғарылайды. Кауаидің таулы аймақтары жылы жағалау аймақтарына қарағанда салқын температура ұсынады. Кōкеʻе мемлекеттік саябағында, теңіз деңгейінен биіктікте, күндізгі температура қаңтар айында шамамен болса, шілде айында дейін жетеді. Қыс айларында температура паркте 30-40 градусқа дейін төмендеуі мүмкін, ал 1986 жылдың ақпан айында Қаналоахулулу алаңындағы ең төмен температура деген рекорд тіркелген. Кауаидің таулы аймақтарындағы жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері құрайды. Кōкеʻе мемлекеттік саябағының оңтүстік-шығысында, биіктікте орналасқан Mt. Waiʻaleʻale жаңбыр өлшегіші бар. Mt. Waiʻaleʻale көбінесе жер бетіндегі ең ылғалды жер деп есептеледі, бірақ бұл мәлімдеме даулы. 1931-1960 жылдар аралығындағы деректерге сүйенсек, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері болды (АҚШ қоршаған ортаны қорғау ғылымдары басқармасы, 1968). 1949-2004 жылдар аралығында Mt. Waiʻaleʻale-дегі орташа жылдық жауын-шашын мөлшері құрады.
Кауаи сағаттық жауын-шашын бойынша да рекордты иеленеді. 1956 жылдың 24-25 қаңтарында болған дауыл кезінде Кауаидің бұрынғы Килауэа қант плантациясындағы жаңбыр өлшегіш 60 минут ішінде рекордтық жауын-шашын тіркеді. Бір сағаттық көрсеткіш нақтырақ емес, себебі жаңбыр өлшегіш толып кеткен, бұл шамамен дейін қателікке әкелуі мүмкін. Нақты өлшеу 1947 жылдың 22 маусымында Миссури штатындағы Хольт қаласында тіркелген 42 минутта жауын-шашынның әлемдік рекордын басып өтуі мүмкін.
Kauaʻi also holds a record in hourly precipitation. During a storm on January 24–25, 1956, a rain gauge at Kauaʻi's former Kilauea Sugar Plantation recorded a record of precipitation in just 60 minutes. The value for one hour is an underestimate, since the rain gauge overflowed, which may have resulted in an error by as much as An accurate measurement may have exceeded Holt, Missouri's world record rainfall of in 42 minutes on June 22, 1947.
Уақыт белдеуі
Гавайи стандартты уақыты (UTC−10:00) Кауаи аралында жыл бойы қолданылады. Мысалы, материктегі штаттар жазғы уақытқа ауысқанда, Кауаидегі уақыт АҚШ-тың батыс жағалауынан үш сағатқа, ал шығыс жағалауынан алты сағатқа қалып қояды.
Экономика
Туризм – Кауаидің ең ірі индустриясы. 2007 жылы 1 271 000 адам келді. Ең көп келушілер континенттік Америка Құрама Штаттарынан (барлық келушілердің 84%) және Жапониядан (3%) болды. 2003 жылы Кауаиде шамамен 27 000 жұмыс орны болды. Ең ірі сектор – орналасу/тамақ қызметтері (26%, 6800 жұмыс орны), одан кейін мемлекеттік сектор (15%) және бөлшек сауда (14,5%), ал ауыл шаруашылығы 2,9% (780 жұмыс орны) және білім беру қызметтері 0,7% (183 жұмыс орны) құрады. Кауаи табысының үштен бір бөлігі туризм индустриясына тиесілі. 1970 жылдары Кауаи электр энергиясын өндіру үшін қант қамысының қалдықтарын жақты. 2011 жылы KIUC энергиясының 92% дизельден алынды. 2017 жылы KIUC отын қоспасы 56% қазба отын, 9% гидроэлектр энергиясы, 12% биомасса және 23% күн энергиясынан тұрды. KIUC өз желісіне үлкен көлемді күн энергиясын енгізді, соның арқасында күн сәулесі бар кезде өндірілген энергияның 97% немесе одан да көп бөлігі жаңару көздерінен алынды. KIUC үйлеріне күн энергиясымен су жылыту жүйесі орнатқан тұрғын үй клиенттеріне 1000 доллар көмек ақшасы ұсынады. 2017 жылы KIUC, 12 МВт Kapaia күн электр станциясының жанында 13 МВт / 52 МВт⋅сағат Tesla Energy батареясын 13,9 ¢/кВт⋅сағат бағасымен ашты.
Ауа
Аралдың оңтүстік-шығысында орналасқан Лихью әуежайы – аралдағы жалғыз коммерциялық әуежай. Одан тікелей Гонолулу, Кахулуи/Мауи, Кона/Гавайи, АҚШ құрлығына және Ванкуверге, Канадаға рейстер бар. Аралдағы жалпы авиацияға арналған әуежайлар – Порт-Аллен және Принсвилл әуежайлары. Тынық мұхиты зымырандық полигонында 1829 метрлік ұшу-қону жолағы бар, ол жалпы авиация үшін жабық, бірақ төтенше жағдайда қонуға пайдаланылуы мүмкін.
Гавайидің көрікті жолы
Holo Holo Koloa көрікті жолы – бұл штат тағайындаған көрікті жол, ол Кауаи аралының көптеген тарихи және мәдени орындарымен байланыстырады, мысалы, Малуиха жолы (Ағаштар туннелі), Пухи (Атқылайтын мүйіз), Ұлттық тропикалық ботаникалық бақтар және тұзды далалар.
Жаппай көлік
Кауаи автобусы – Кауаи округінің қоғамдық көлік мекемесі.
Танымал мәдениет
Кауаи 70-тен астам Голливуд фильмдері мен телешоуларында пайда болған, оның ішінде «Оңтүстік Тынық мұхиты» мюзиклы және Диснейдің 2002 жылғы анимациялық фильмі «Лило және Стич» және оның франшизасының үш жалғасы («Стич! Фильм» (2003), «Лило және Стич 2: Стичте қате бар» (2005) және «Лерой және Стич» (2006)) сондай-ақ, алғашқы телесериал («Лило және Стич: Сериал»). «Оңтүстік Тынық мұхитынан» алынған көріністер Ханалей маңында түсірілді. Ваймеа каньоны 1993 жылғы «Юра паркі» фильмінің түсірілімінде пайдаланылды, ал оның 2015 жылғы жалғасы «Юра әлемі» Кауаида түсірілді. «Mighty Joe Young» фильміндегі сарқырама жанындағы көріністер Кауаида түсірілді. 2016 жылғы «Майк пен Дейвке үйлену тойы керек» фильмі де сол жерде түсірілді. Аралдың бір бөлігі «Жоғалған сандықтың шабуылшылары» фильмінің бастапқы көріністеріне қолданылды. Мұнда түсірілген басқа фильмдерге «Алты күн, жеті түн», 1976 жылғы «Кинг Конг» және Джон Фордтың 1963 жылғы «Донаванның рифі» кіреді. Жақында түсірілген фильмдердің қатарында «Тропикалық нөсер» және Бетани Хамильтон туралы «Soul Surfer» фильмі бар. Танымал «M*A*S*H» телешоуының ашылу титрлеріндегі бір көрініс Кауаида түсірілді (тау үстінен тікұшақтың ұшуы). «Just Go with It», «George of the Jungle» және «Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides» фильмдерінің кейбір көріністері де Кауаида түсірілді. «A Perfect Getaway» фильмінің оқиғасы Кауаида өтеді. 2002 жылғы «Dragonfly» фильмінің бір бөлігі сол жерде түсірілді, бірақ адамдар мен жер Оңтүстік Америка деп көрсетілді. Элвис Преслинің екі фильмінің маңызды бөліктері, 1961 жылғы «Blue Hawaii» және 1966 жылғы «Paradise, Hawaiian Style» Кауаида түсірілді. Екеуінде де Коко Палмс курортында түсірілген көріністер бар. 2011 жылғы «The Descendants» фильмінің маңызды бөліктері Кауаида түсірілді, онда басты кейіпкер мен оның туыстары сатуды қарастырып жатқан ата-бабаларының жерлері көрсетілген. Фильм 2007 жылғы гавайилік жазушы Кауи Харт Хеммингстің романы негізінде түсірілді.