Кіріспе

Гавай аралдарының ең үлкені Гавай (/audio=en us Гавай. ogg//h//ə/'/w//aɪ//ʔ//i/ həWY'ee;) – АҚШ-тың ең үлкен аралы, Гавай штатында орналасқан. Бұл Тынық мұхитының солтүстігіндегі жанартау аралдары тізбегінің ең оңтүстік-шығысындағы Гавай аралдарының бірі. Оның ауданы 10 432 км², бұл Гавай аралдарының барлық құрлық көлемінің 63% құрайды. Дегенмен, архипелагтың халқының тек 13% осы аралда тұрады. Гавай аралы – Жаңа Зеландияның Солтүстік және Оңтүстік аралдарынан кейін Полинезиядағы үшінші үлкен арал. Аралды штаттан ажырату үшін оны көбінесе Гавай аралы немесе Гавайи аралы деп атайды. Ол басқа аралдармен салыстырғандағы өлшеміне байланысты «Үлкен арал» деп те аталады. Гавай тілінде арал кейде Моку о Кеаве деп аталады. Кеаве сөзінің бірнеше мағынасы бар. Бір анықтама бойынша, «оңтүстік кресі» – ежелгі басшының аты. Тағы бір анықтама – «тасымалдаушы» (ke a we). Гавай округі – жергілікті әкімшілік бірлік. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 200 629 адамды құрайды. Округ орталығы және ең ірі қаласы – Хило. Гавай округінде еншілес қалалар жоқ.

Тарих

Гавайи аралдарының Гавайилоадан аталғаны айтылады, Гавайилоа – аралды ашқан, деген әңгіме бар, аңызға айналған полинезиялық теңізші. Басқа мәліметтерде бұл атау аңызға толы Хаваики жерімен байланысты делінеді, ол жер кейбір полинезиялықтардың шыққан отаны, сондай-ақ олардың өмірден кейінгі әлемге көшетін немесе құдайлар мен құдайшалардың мекені саналады. Гавайи аралдарына жеткен алғашқы еуропалық экспедицияны басқарған ағылшын саяхатшысы және теңізшісі Джеймс Кук оны гавай тілінен алынған «О Уай-хи» деп, сондай-ақ өзінің демеушісі Сандвич графының құрметіне «Сэндвич аралдары» деп атады. Гавайи аралдары Паиэа Камехамеханың туған отаны болды, ол кейін Ұлы Камехамеха деп танылды. Камехамеха бірнеше жылдық соғыстан кейін 1795 жылы Гавайи аралдарының көп бөлігін біріктіріп, патшалыққа және аралдар тізбегіне өзінің туған аралының атын берді. 1822 жылы миссионер Уильям Эллис келді және аралды аралап шыққан топтың құрамына кірді, ал оның арал туралы жазғандары кейіннен оның күнделігінде жарияланды.

Геология және география

АҚШ халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, округтің жалпы ауданы 5086 шаршы миль (13,173 км2) құрайды, оның ішінде қоныс жері және (20,8%) су жатады. Округтің құрлық аумағы штаттың құрлық аумағының 62,7 пайызын құрайды. Бұл АҚШ-тағы кез келген округ үшін ең жоғары көрсеткіш. Делавэр штатының Сассекс округі 48,0 пайызбен екінші орында, ал Род-Айленд штатының Провиденс округі 39,6 пайызбен үшінші орында тұрады. Аралдың ең үлкен ені 93 миль (150 км) жетеді. Теңіз түбінен ең биік нүктесіне дейін өлшенген Мауна Кеа тауы әлемдегі ең биік тау болып табылады, тіпті Эверест тауынан да биік, себебі Эверест тауының негізі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. АҚШ-тың 50 штатының ең оңтүстік нүктесі – Ка-Ла, ол Гавайиде орналасқан. Оңтүстікке қарайғы ең жақын құрлық – Лайн аралдары. Гавай аралының солтүстік-батысында Мауи аралы жатыр, оның Халеакала жанартауы Гавайиден Аленуихаха бұғазы арқылы көрінеді.

Үлкен жарылыс

Ұлы жарық – бұл аралдың Кау ауданындағы 8 миль (13 км) ұзындығында, 60 фут (18 м) ені мен 60 фут (18 м) тереңдігіндегі жарық. АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) мәліметінше, Ұлы жарық – Килауэаның оңтүстік-батыс жарылыс аймағына магманың енуінен туындаған жер қыртысының кеңеюінің нәтижесі. 1868 жылғы және 1975 жылғы жер сілкіністері Ұлы жарықта өлшенетін өзгерістерге себеп болмаса да, 1823 жылы оның төменгі жағынан лава ағып шықты.

Хилина Слэмп

Хилина құлдырауы – Килауэа жанартауының оңтүстік беткейінің аралдан қашықтап бара жатқан бөлігі. 1990 және 1993 жылдар аралығында Global Positioning System (GPS) жүйесі арқылы жасалған өлшеулер жыл сайын оңтүстікке қарай шамамен бір жылдамдықпен жылжуды көрсетті. Теңіз астындағы өлшеулер "тіреуіш" пайда болғанын және бұл тіреуіш толық ажырау қаупін азайтуға мүмкіндік беретінін көрсетеді.

Жер сілкіністері мен цунамилер

1868 жылғы 2 сәуірде Гавайидің оңтүстік-шығыс жағалауында 7,25-7,9 балдық магнитудаға ие жер сілкінісі болды. Бұл Гавайи тарихындағы ең қиратушы жер сілкінісі еді. Ол Пахаладан солтүстікке қарай 8 шақырым жерде орналасқан Мауна-Лоа тауындағы құлауға әкеліп, 31 адамның қаза болуына себеп болды. Цунами тағы 46 адамның өмірін қиды. Пунлуу, Ниноле, Каваа, Хонуапо және Кеухоу-Лэндинг ауылдары ауыр зақымдарға ұшырады. Цунаминің биіктігі 18 метрге дейін жететін кокос ағаштарының басын асып, кейбір жерлерде 400 метрге дейін құрлыққа енді. 1975 жылғы 29 қарашада Хилина құлдырауының 60 шақырымдық бөлігі 4 метрге төмендеп, теңізге қарай 8 метрге сырғыды. Бұл қозғалыс 7,2 балдық жер сілкінісі мен 15 метрлік (48 фут) цунамиді тудырды. Пуаналуудағы жағажай маңындағы үйлердің негізі шайылып кетті. Халапеде екі адам қаза тауып, тағы 19 адам жарақат алды. Арал 1946 жылғы 1 сәуірде Аляскада және 1960 жылғы 23 мамырда Чилиде болған жер сілкінісінен туған цунамиден зардап шекті. Хило қаласының орталық бөлігі екі цунамидің де әсерінен зардап шекті, көптеген адамдар қаза тапты. Хилодан солтүстікке орналасқан Лаупахоехоеде 1946 жылғы цунамиде 16 оқушы мен 5 мұғалім қаза болды. 2011 жылғы наурыз айында Жапонияның шығыс жағалауында болған 9,0 балдық жер сілкінісі Гавайиде аз ғана зақым келтірген цунамиді тудырды. Қоғамдық ғимараттарға келтірілген зиян шамамен 3 миллион АҚШ долларын құрады. Кона аймағында цунами Кеалакекуа шығанағына бір үйді ағызып жіберді, Кеухоу шығанағындағы яхта клубы мен туристік кеме кеңселерін қиратты, Каилуа Конада кең ауқымды зақымдар келтірді, Король Камехамеха қонақ үйінің бірінші қабатын су басып, Кона Вилладж курортының жабылуына себеп болды. 2018 жылдың мамыр айының басында Килауэа вулканының шығыс жарылыс аймағында жүздеген ұсақ жер сілкінісі тіркелді, бұл шенеуніктерді эвакуация туралы ескерту жасауға итерді. 2018 жылғы 3 мамырда вулкан күні бұрын болған 5,0 балдық жер сілкінісінен кейін Пуна аймағында атқылап, Лейлани иеліктері мен Ланипуна бақшаларындағы тұрғындарды эвакуациялауға себеп болды. 4 мамырда 5,3 балдық және одан кейін 6,9 балдық жер сілкінісі болды.

Жанартаулы тұман

Килауэа белсенді болған кезде вог (вулканикалық тұман) Гавайи аралын жауып тастауы мүмкін. 2018 жылдың қыркүйегінде жанартаулық белсенділік тоқтағаннан бері, аралдың батыс жағында вог көбінесе жоғалып кетті. Газ шығару арқылы вогтың жамылғысы пайда болды, оны пассат желдері көбінесе Кона жағалауына қарай бұрады. Вог өсімдіктердің, адамдардың және басқа жануарлардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін. Көптеген аэрозольдер қышқылды болып келеді және олардың мөлшері өкпеде қалып, оларды зақымдауы мүмкін. Ұқсас грипп белгілері мен жалпы әлсіздік сезімі байқалады, әсіресе тыныс алу жүйесінде мәселелері бар адамдарда бұл көрініс зор болады.

Экономика

Бір ғасырдан астам уақыт бойы қант қамысы арал экономикасының тірегі болды. 20-ғасырдың ортасында қант қамысы плантациялары қысқартуға басталды, ал 1995 жылы аралдағы соңғы плантация жабылды. Арал экономикасының басым бөлігі туризмге байланысты, ол негізінен аралдың батыс жағалауындағы Солтүстік Кона және Оңтүстік Кохала аудандарындағы курорт аймақтарында шоғырланған. Тұрақты туризм қарқынды дамуда. Диверсификацияланған ауыл шаруашылығы өсудегі маңызды сектор. Басты егістерге макадамия жаңғағы, папая, гүлдер, тропикалық және қоңыржай көкөністер, аквакультура және кофе дәндері кіреді. Аралдағы орхидея өндірісі штаттағы ең ірісі. Ваимеада орналасқан Паркер ранчосы – АҚШ-тың ірі мал фермаларының бірі. Арал астрономиямен де әйгілі, Мауна-Кеа шыңындағы Мауна-Кеа обсерваториясында көптеген телескоптар орналасқан, онда атмосфераның мөлдірлігі жоғары және жарық ластануы аз. Астрономия төңірегіндегі даулар күшейді, себебі обсерваторияны басқаратын Гавайи университетіне басқаруда тиімсіздік танылған. Тридцать метрлік телескопты орнату туралы ұсыныс наразылықтарды тудырып, жобаны тоқтатты және басқару жауапкершілігін губернатор тағайындаған органға жүктеуге әкелді. NELHA (Гавайи табиғи энергия зертханасы), мемлекеттік дамыған нысан, аралдың батыс жағында орналасқан жасыл экономикалық даму, мұхит ғылымы және технологиялық паркі. Ол энергия және мұхит саласындағы зерттеулер, білім беру және коммерциялық қызмет үшін экологиялық тұрғыдан қауіпсіз және мәдени сезімталдықпен қарастырылатын ресурстар мен мүмкіндіктерді ұсынады. Бұл жағалаудағы нысанның бизнес жалға алушыларына микробалық шаруашылықтары, аквакультура, күн энергиясы технологиялары және теңіз биотехнологиясы кіреді. Жалға алушылар 3000 фут (914 м) тереңдіктен теңіз суын, сондай-ақ таза теңіз бетіндегі суды және дерлік үздірілмейтін күн сәулесін жеткізетін үш құбыр желісіне қол жеткізе алады. 2012 жылы Гавайи университетінің экономикалық зерттеулер ұйымы жүргізген зерттеу NELHA-дағы қызметтің жалпы экономикалық әсері 87,7 миллион долларды құрады және 583 жұмыс орнын ашты деп хабарлады.

Теңіз порттары

Негізгі саудалық порттар – шығыс жағында Хило және батыс жағында Кавайхае. Круиздік кемелер көбінесе Каилуа-Конаға (2017 жылы 90 рет) және Хилоға (2017 жылы 108 рет) тоқтайды.