Кіріспе
Оңтүстік Африкада туған ағылшын крикетшісі (1946–2012)
күрескер
the wrestler
Энтони Уильям Грейг (6 қазан 1946 – 29 желтоқсан 2012) – Оңтүстік Африкадан шыққан крикетші және комментатор. Грейг шотландтық әкесінің арқасында Англия крикет құрамасында ойнауға мүмкіндік алды. Ол 2 метрлік (6 фут) бойы бар, орташа жылдамдықпен және спинмен доп тастайтын жан-жақты ойыншы болды. Грейг 1975–1977 жылдары Англия құрамасының капитаны болды және Суссекс командасын да басқарды. Оның інісі Иэн да тестілік крикетпен айналысты, ал оның отбасының басқа да мүшелері бірінші сыныптық деңгейде ойнады. Ағылшын графтық крикетінің жетекші ойыншысы саналатын Грейгті кейбір бұрынғы ойыншылар мен сарапшылар Англияның үздік халықаралық жан-жақты ойыншыларының бірі деп есептейді. Ол Керри Пэкерге әлемдік сериялық крикетті бастауға көмектесті, Англиядан көптеген әріптестерін, сондай-ақ Батыс Индия және Пәкістан крикетшілерін шартқа тартып алды, бұл оның Англия құрамасының капитаны лауазымынан айырылуына себеп болды. Ол сонымен қатар 1974 жылы Батыс Индияға қарсы тестілік матчта Алвин Каллихарранды даулы түрде шығарып жібергенімен және 1974–75 жылғы «Пепел» турнирінде Австралиялық жылдам доп тастаушы Деннис Лиллимен жиі қақтығысқандығымен белгілі. 2012 жылдың 29 желтоқсанында Сиднейде жүрек талмасынан қайтыс болды. Грейг Сассекс үшін алғашқы ойынында Ланкаширдің күшті шабуылына қарсы 230 минутта 156 ұпай жинағаннан кейін, оның болашақ бағыты түпкілікті түрде өзгерді.
Кариб теңізіндегі даулар мен жеңістер
Грейг енді өзінің орташа қарқынын толықтыру үшін саусақпен айналдыру тәсілін сынап көрді. 1974 жылдың басында Англия құрамасымен Вест-Индияға сапарлап, бірден үлкен дауға қатысты. Тринидадтағы Куинс Парк Овалдағы алғашқы сынақтың екінші күні Вест-Индия Альвин Калличарранның 142 ұпайының арқасында бірінші иннингте 143 ұпаймен көшбасшылыққа шықты. Үй командасы төрт қақпасы әлі қолда болғанда, үстемдікке ие болды. Күннің соңғы добы Бернард Жулиенге жіберілді, ол оны Грейгтен (офф-сайдта жақын тұрған) бұғаттап, содан кейін Калличарранмен бірге павильонға бет бұрды. Wisden India басылымында айтылғандай: "Жулиен Грейгтің оң жағына қарай бұрылып, күнді аяқтағанын ойлап, кері жүре бастады. Англияның қақпашысы Алан Нотт та солай ойлаған сияқты, ол қақпаларды бұзды, бірақ осы кезде допты ұстаған Грейг, Калличарран киім бөлмесіне бара жатқанда, соққы емес жағындағы қақпаларды лақтырып жіберді. Грейг наразылық білдірді, төреші оны қабылдады. Бұл оқиғаға байланысты аренадағы барлығының түсініксіздікке ұшырағаны байқалды. Кейбіреулері есеп тақтасындағы қақпалар саны жетіге жеткенде ғана оқиғаның мәнін түсінді, ал ESPNcricinfo сайтының мәліметінше, көрермендер наразылық білдіріп, ысқырық салды. Радиодағы комментаторлар Нотт Грейг қақпаларды бұзудан бұрын қақпаларды бұзғандықтан, доптың ойыннан шыққанын болжады, соның салдарынан есеп тақтасы 274–6 көрсетті. Екі капитан, Вест-Индияның басқарма өкілдері және Англияның тур менеджері Дональд Карр қатысқан кездесуде екі жарым сағаттан кейін Калличарранның қайта қалпына келтірілуіне келісім берілді, төреші өз шешімінен мойын алмады. Келесі күні – демалыс күні – капитантар баспасөз мәслихатында "крикеттің жалпы мүддесі үшін" Калличарранға қарсы шағым алынып тасталғанын жариялады. Сондай-ақ, Грейг кешірім сұрады, ағылшын және Калличарран ойын жалғасқанда қолымен амандасты. Вест-Индия осы сынақ матчында жеті қақпамен жеңіске жетті, Грейг биікке көтерілмейтін үлес қосты. Бұл Грейгтің алаңда және одан тыс жерде дауға қатысқан соңғы оқиға емес. Алайда, бастапқы кері кетуге қарамастан, Грейг серияның қалған бөлігінде үстемдік құрды, 47.7 орташа ұпаймен 430 ұпай жинады, 22.6 орташа ұпаймен 24 қақпа (олардың көпшілігі спинмен) және жеті қақпаны ұстады. Барбадостағы үшінші сынақта алты қақпамен 148 ұпай, Гайанадағы төртінші сынақта 121 ұпай және Тринидадтағы бесінші сынақта 86 ұпайға 8 қақпа, 70 ұпайға 5 қақпа алып, өз командасының жеңісіне үлес қосты. Оның көптеген құрбандары осы ойын арқылы алынды, бұл Грейг репертуарына жаңалық болды. Бұл жеңіс Англияға серияны теңеуге мүмкіндік берді.
"Julien fended towards Greig's right, and thought he'd seen off the day as he turned around and began walking back. Alan Knott, the England wicketkeeper, seemed to think the same as he dislodged the stumps, but even as he did so, Greig, who had collected the ball, threw down the stumps at the non striker's end, with Kallicharan already out of the crease, on the way to the dressing room. Greig appealed, and the umpire gave it out. There was confusion as everyone in the venue came to terms with what had happened. Some only realised when the wickets column on the scoreboard ticked over to seven, and according to an ESPNcricinfo piece looking back at the incident, the crowd began to boo. The commentators on radio speculated that, given Knott had dislodged the stumps before Greig broke the stumps, the ball was dead, and on the basis of that, the scoreboard reverted to 274–6. In a meeting involving the two captains, the West Indies board representatives and England's tour manager Donald Carr, it was decided – after two and a half hours – that Kallicharan would be reinstated, despite the umpire standing by his call. In a press conference the next day – a rest day – the captains announced that, in the "interest of cricket as a whole" the appeal against Kallicharan had been withdrawn. The statement also contained an apology from Greig, with the Englishman and Kallicharan publicly shaking hands when play resumed." West Indies secured a seven wicket victory in this test match, Greig making only a modest contribution with the bat. This was not the last time Greig courted controversy both on and off the field. However, despite this initial setback, Greig dominated the remainder of the series scoring 430 runs at 47.7, taking 24 wickets (most of them with spin) at 22.6, and seven catches. He scored 148 runs, backed up with six wickets, in the third Test in Barbados, 121 in the fourth test in Guyana and won the fifth test in Trinidad for his team with bowling figures of 8 for 86 and 5 for 70. Many of his victims in this game were gained via off spin, a new addition to the Greig repertoire. This victory enabled England to draw the series.
Капитандыққа жол
1974 жылдың жазында Англия Үндістанмен үш тестілік матч және Пәкістанмен үш тестілік матч өткізді. Жалпы, Грейг 41.5 орташа есеппен ойын көрсетіп, 14 қақпа алды. Оның ең жарқын сәті – Лордс стадионында Үндістанға қарсы соққан жүздік голы болды. Бұл жыл соңында Австралияға өтетін "Пепел" (Ashes) турниріне жақсы дайындық болды, онда Англияның жеңіске ұмтылуы мүмкін еді және Грейг маңызды ойыншы болар еді. Джефф Томсон мен Деннис Лиллинің австралиялық жылдам доп тастау шабуылынан қорқып, көптеген ағылшын ойыншылары Брисбендегі алғашқы тестіде қиындыққа тап болды. Бірақ Грейг бірінші иннингсте 110 ұпай жинады. Грейг 1975 жылы Англияда өткен алғашқы Әлем кубогінде ойнады, онда оның командасы жартылай финалда Австралияға есе жіберді. Бір күндік ойынға бейім болғанына қарамастан, Грейг Англия құрамасы үшін өткізген 22 бір күндік матчта айқын нәтиже көрсетпеді. Турнир аяқталғаннан кейін Австралия төрт "Пепел" (Ashes) тестілік матчын өткізді. Англия Эджбастон стадионында өткен алғашқы матчта жеңіліске ұшырады, ал кінә Австралияда 1–4 есебімен жеңілген капитан Майк Деннесске таңылды. Деннес қызметтен босатылып, Грейг тағайындалды, ол австралиялықтардың күшті жақтарына қарсы тұру үшін агрессивті және батыл ойнайды деген үлкен үміт болды.
Коммерциялық шкипер
Трансформация жылдам болды. Лордста өткен екінші сынақ матчында Грейг соққыға шығарда зор қолдауға ие болды және 96 ұпай жинады. Ол екінші иннингсте 41 ұпай жинап, Англияға еңіс берген тең нәтижемен аяқталған матчта үш қақпа алды. Жеңіске жету мүмкіндігі "Лидс" клубында өткен келесі матчта да сақталды, соңғы күнінің соңында Англия жеңіске жақын болды. Бірақ вандалдар түнде алаңды бүлдірді және Грейг матчты тоқтатуға келісті, осылайша Эшстің иелігінен айырылды. Соңғы матч ұзаққа созылған тең нәтижемен аяқталды. Англияның келесі жарыстарына дейін үлкен үзіліс болғандықтан, Грейг 1975–76 маусымында Сиднейде сыныптық крикет ойнау үшін Австралияға бағытталды. Грейг әріптестері арасында жетекші спортшы ретіндегі беделін коммерциялық тұрғыдан пайдаланғысы келетін адам ретінде белгілі болды. Ол бірнеше келісімдерге қол қойды және Австралиядағы жарнамаларда пайда болды, соның ішінде жаңа таңғы астың "Nutri Grain" таңғы асы жарнамасында, онда оның "Бұл тесіктері бар крикет шапаны сияқты" деген сөзі көптеген адамдардың көңілінен шықты.
"Мен оларды масқаралап, басын иіп жүруге мәжбүрлеймін"
Англияға оралғанда Грейг 1976 жылы Вест-Индияға қарсы серия алдында тағы да бір дау тудырды. Телевизиядағы жазғы маусымды талқылау барысында ол Вест-Индия ойыншылары туралы былай деді: «Мен адамдар Вест-Индиялықтарды қадірлеп бағалап жатыр деп ойлаймын, себебі олардың барлығының ойлағандай жақсы екеніне мен толық сенімді емеспін. Менің ойымша, көпшілік олардың австралиялықтардан 5:1 есебімен жеңілгенін және жақында ғана үндістерге қарсы күрескенін ұмытып кетіпті. Әрине, олардың бірнеше жылдам добылаушылары бар, бірақ мен Томсон мен Лиллиден артық ештеңеге тап боламын деп ойламаймын, сондықтан олар үшін мен алаңдамаймын. Вест-Индиялықтар, осы жігіттер, егер үстемдікке жетсе, керемет крикетшілер екенін есте сақтау керек. Бірақ егер олар төмендеп кетсе, олар мойынсұнады, мен Клози мен басқалардың көмегімен оларды мойынсұнуға мәжбүр етемін». Бұл сөздерге бірден қарсылық білдірілді. «Мойынсұну» сөзі Вест-Индия халқы үшін жағымсыз мәнге ие, олардың көптегені құлдардың ұрпақтары. Сонымен қатар, сол кезде апартеид және Гленегл келісімі маңызды мәселелер болып талқыланды, сондықтан оңтүстік африкалық ақ нәсілді адамның «мойынсұну» сөзін қолдануы қателікке ұшырады. Вест-Индияның жылдам добылаушылары Грейг қақпаға келгенде, оның қақпасына шабуыл жасады, ал олардың жақтастары оның қақпасы түскенде қуанды. Серия кезінде Вест-Индия командасы қысқа добылауды қолданғаны үшін сынға ұшырады. Өзінің ерекше бойы мен осындай добылаумен күресуге тырысу үшін Грейг, добылаушы жүгіріп келгенде, найзағайды иық деңгейінде ұстады (оны жерде қалдырмады), сондықтан найзағайдың артқы қимылын пайдаланбады. Бұл оған қысқа добылаумен күресуге көмектессе де, оны «йоркерге» (толық соққы беруге) осал қылды және ол жоғары деңгейдегі ойыншы үшін жиі боулингке ұшырады: тест сериясындағы тоғыз иннингінен бес рет және екінші бір күндік халықаралық матчта тағы бір рет. Лидстегі төртінші тестте керемет өнер көрсеткен Грейг 116 және 76 ұпай жинап, қақпашы Алан Ноттпен үлкен серіктестік құрды. Сонымен қатар, оның добылауы бұрынғыдай әсерлі болмады және Англия 0:3 есебімен жеңіліске ұшырағанда ол тек бес қақпа алды. Алайда Грейг өзінің юморын жоғалтпады: «мойынсұну» сөзіне байланысты әзілдеп, соңғы тест матчында Овалдың Харлифорд жолындағы ашық трибуналардың алдында қол-аяғымен жүріп өтті, бұл бұрын оны ұрысқан көрермендерді қуантты.
Үндістанда төлем
Грейгтің капитандық мансабындағы ең жақсы жетістігі 1976–77 жылдары Англияның Үндістанға бес матчтық тестілік серияға келген кезде болды. Англия 15 жылдан бері Субконтинентте тестілік серияда жеңіске жетпеген еді және әлемдегі ең жақсы спиннерлерімен мақтан тұтатын, ал стадиондарды толтыратын ондаған мың дауысты жанкүйерлердің қолдауына ие Үндістан командасына қарсы айқын андердог есептелді. Грейг бұрынғы турнесінен алған тәжірибесін жақсы пайдаланды және үнді жанкүйерлерімен қарым-қатынас орнатуға тырысты, мысалы, стадионда қатты фейерверктер атқанда "өлгендей" ойнады. Англия алғашқы үш тестілік матчты үлкен есеппен жеңіп, ұзақ уақыттан бері ең сенімді жеңістерінің бірін тіркеді. Грейг Калькуттадағы жеңісті, онда сынған алаңда 103 ұпай жинап, асқазан ауруымен күресіп, 100 000 үндістандық жанкүйердің алдында ойнағанда, мансабының ең жарқын сәті деп бағалады. Дегенмен, Грейг Паккерге бірнеше ағылшын және шетелдік ойыншыларды тарту арқылы көмектесті. Бұл трансферлер құпия сақталды, бірақ Грейг бұл туралы қатысы жоқ достарына меңзеу жасады. Австралиялық команда Англияға келді және 1977 жылдың 7-10 мамырында Грейгтің Суссекс командасымен ойнау жоспарланған еді. Матч нашар ауа райының салдарынан тоқтап қалды, бірақ матч кезінде Грейгтің үйінде өткен кеште екі австралиялық журналист құпия трансферлерді жария етті. Грейг наразылық күткенімен, оған тартқан айыптаулар мен жек көрудің күші оны таң қалдырды. Оның бөлшектенген команданы ұйымдастырудағы басты рөлі көптеген наразылықтарды тудырды және Англия капитаны лауазымымен қақтығысқа түсті. Дауыл жалғасқанда, Грейг сыншылардың назарына айналды, әсіресе Паккер Британияда әлі танымал болмағандықтан. Ақыры, бір апталық саяси тартыстан кейін Грейг Англия құрамасының капитаны лауазымынан алынды.
Эпилепсия
Грейгтің алғашқы эпилепсиялық ұстамасы 14 жасында, теннис матчы барысында болды. Ол дәрі-дәрмек пен өзін-өзі қадағалау арқылы, әсіресе Тест матчтары кезінде мүмкіндігінше ұйықтап, жағдайын сәтті бақылап отырды, сондықтан оның көптеген ойыншылық карьерасы бойы осы туралы білгендердің саны аз болды. Ол көбінесе ауралармен ескертілді. 1971–72 жылдары Шығыс провинциясы үшін өткізген алғашқы матчында алаңға құлап, оның ірі денесін ұстап тұру үшін жеті-сегіз командаласы қажет болды. Бұл жағдайға себеп – ыстықтан соққандық деп түсіндірілді, мұнда жасымпаз медиа және команда басшылығы көмектесті. 1975 жылы Австралия турынан оралғаннан кейін Грейг Хитроу әуежайында тағы да эпилепсиялық ұстамаға шалдықты. Оның жағдайы Пакер даулары кезінде көпшілікке жария болды, онда бірқатар комментаторлар оның осы мәселедегі шешімдерін күмәндандырып, эпилепсия оның шешім қабылдау қабілетіне кедерілтірді деп болжады.
Кейінгі мансап
Крикет әлеміндегі Дүниежүзілік серия кезінде Nine Network-тің Керри Пэкерімен жақын қарым-қатынас орнатқаннан кейін, Грейгке Nine-дың крикеттен жасаған хабарларында комментатор ретінде Пэкер "өмір бойы жұмыс" ұсынды. Грейг өмірінің соңына дейін Австралияда тұрып, комментаторлық қызметін жалғастырды. Ол мансабында крикетке арналған ең үздік комментаторлардың бірі саналды, бейтараптылығымен, өткір тілімен және ойынға деген ықыласымен көзге түсті. Оның алаң туралы баяндамалары, онда алаңның ерекшеліктерін немесе жарықтарды көрсету үшін автомобиль кілтін немесе қаламды қолданды (кейде құралдары алаңға батып қалатын жағдайлар да болды), жанкүйерлердің естелігінде қалды және олардың арасында үлгі болып қабылданды. 2006 жылғы Эшз Перттегі сынақ матчында Англияның Стив Хармисонның Австралияның 11-ші нөмірі Гленн Макгратты қауратқаны туралы пікір білдіргенде, Грейг "Оны бұрын қол тигізіп, содан кейін құлату керек" дегенді айтты. Грейг Ұлыбританиядағы Channel Four, SABC телеарнасында (туған жеріне жасаған сапарлары кезінде) және Sky Sports телеарнасының 2012 жылы Англияның Шри-Ланкаға жасаған туры туралы хабарларында комментаторлық жасады. Сонымен қатар, ол Cricinfo үшін "The Tony Greig Show" атты апталық подкастты жүргізді, онда халықаралық крикет мәселелерін талқылады және "Тони Грейг осы аптада не ойлап жүр?" деген бөлімде өзінің ашық пікірлерін білдірді. Оның ойынға деген сүйіспеншілігін 2012 жылдың ортасында Cricinfo сайтындағы сөзімен түйіндеуге болады: "Крикетке қолыңызды беріңіз, ол сізді ең керемет саяхатқа шығарады, өмір бойы алаңда да, одан тыс жерде де". 1999 жылы Грейг Солтүстік Сиднейдегі Овалда өткен матчта камера ақ түсті, еуропалық ер адам мен Азиялық әйелдің шіркеуде той жасап жатқандағы суретін түсірген кезде дауға қатысты. Грейг әйелдің пошта арқылы келген келін екенін білдіретін пікір айтты: "Сіздің ойыңызша, оны әкеліп әкелген шығар?" Кейін ол бұл сөзді "микрофоннан тыс айтылып, эфирге арналмаған" деп түсіндірді. Ол Үндістан Крикет Лигасына атқарушы кеңес мүшесі болып қосылды, бірақ лига Үндістан Премьер Лигасының танымалдылығының артуына байланысты қызметін тоқтатты. Грейг Мэрилебон Крикет Клубының (МКК) мүшесі болды. Крикет саласынан тыс, ол өліміне дейін 19 жыл бойын Эпилепсияға қарсы іс-қимыл Австралияның кеңесінде мүше болып қызмет етті. 2011 жылдың наурыз айында ол Шри-Ланка туризмінің бренд-амбассадоры болып тағайындалды. Бастапқыда ол алты айға тағайындалды, ол үшін шамамен 10,000 (2021 жылғы бағамы бойынша 16,331 австралиялық доллар) алды. 2012 жылдың 26 маусымында Грейг МКК Крикет Рухы Коудрей лекциясын оқыды және BCCI-ді билік пен ақшаны теріс пайдаланғаны және төрешілердің шешімін қарау жүйесін қабылдау туралы ICC-нің шақыруын үнемі қабылдамағаны үшін сынады. Ол сондай-ақ BCCI-ден жеке мүдделерден бас тартып, "крикет рухын қабылдап, әлемдік крикеттің мүддесі үшін, тек Үндістан мен оның бизнес серіктестері үшін емес, басқаруын" сұрады. Тони Грейгті Шри-Ланка крикет жанкүйерлері зор құрметпен еске алады. Ол комментаторлық кезінде елді туристік бағыт ретінде жарнамалауға жиі мүмкіндік жасайтын. Грейгтің телеэксперт ретінде сахна артында рок-жұлдыз сияқты өмір салған көркем бейнесі Шехан Карунатилаканың "Чайнам: Прадип Мэтью туралы аңыз" романында пайда болды, ол Gratiaen, Commonwealth және DSC Оңтүстік Азия әдебиеті сыйлықтарын жеңіп алды.
Өкпе қатерлі ісігі мен өлім
2012 жылдың мамыр айында Грейг қатты жөтелдей бастады; бастапқыда бронхит диагнозы қойылды. Тексерулерден кейін оң өкпесінде кішкентай, бірақ қатерлі ісік табылды. Грейг 29 желтоқсан 2012 жылы Сиднейдегі Сент-Винсент ауруханасында күдікті жүрек шабуынан кейін жүрек тоқтауынан қайтыс болды. Ол 66 жаста болды.
Пайдаланған дереккөздер
Тосселл, Дэвид, Тони Грейг, Ағылшын крикетінің ең даулы капитанына қайта қарау, Pitch Publishing, 2011.