Кіріспе
Өсімдіктер аурулары – патогендер (жұқпалы организмдер) және қоршаған орта жағдайлары (физиологиялық факторлар) салдарынан өсімдіктерде пайда болатын аурулар. Жұқпалы ауруларды тудыратын организмдерге саңырауқұлақтар, оомицеттер, бактериялар, вирустар, вироидтар, вирусқа ұқсас организмдер, фитоплазмалар, протозоялар, нематодалар және паразиттік өсімдіктер жатады. Өсімдік тіндерін жеп, өсімдік патогендеріне жол ашатын зақымдар келтіретін жәндіктер, кенелер, омыртқалы жануарлар немесе басқа да зиянды жәндіктер сияқты сыртқы паразиттер бұл тізімге кірмейді. Өсімдік ауруларын зерттеу ғылымы – өсімдік патологиясы.
Plant diseases are diseases in plants caused by pathogens (infectious organisms) and environmental conditions (physiological factors). Organisms that cause infectious disease include fungi, oomycetes, bacteria, viruses, viroids, virus like organisms, phytoplasmas, protozoa, nematodes and parasitic plants. Not included are ectoparasites like insects, mites, vertebrates, or other pests that affect plant health by eating plant tissues and causing injury that may admit plant pathogens. The study of plant disease is called plant pathology.
Оомицеттер
Оомицеттер – Stramenopiles тобына жататын саңырауқұлақтарға ұқсас организмдер. Оларға картоптың кеш шіруі мен еменнің күрт қурауы сияқты ең зиянды өсімдік патогендері кіреді. Саңырауқұлақтармен туыс болмаса да, оомицеттер өсімдіктің қорғаныс жүйесін бұзу үшін эффекторлы ақуыздарды пайдаланатын ұқсас инфекция стратегияларын дамытқан.
Фитомиксея
Фитомиксеядағы кейбір шырышты қабықтар маңызды ауруларды қоздырады, оның ішінде капуста мен оған жақын өсімдіктердегі клуброт және картоптың ұнтақты қыстыруы ауруларын. Бұл аурулар Plasmodiophora және Spongospora түрлерінен туындайды.
Молликуттар
Фитоплазма мен спироплазма – міндетті түрде ішкі жасушалық паразиттер, қабырғасы жоқ бактериялар. Микоплазмалар сияқты, адамға патогенді, олар Моликуттар класына жатады. Олардың жасушалары өте кішкентай, көлденеңі 1-2 микрометр. Олардың геномдары кішкентай (шамамен 0,5-тен 2 Мб-қа дейін). Оларды көбінесе жапырақ секіргіштері (цикаделдилер) және псиллидтер, екеуі де шырын соратын жәндіктер таратады. Бұл жәндіктер бактерияларды өсімдіктің флоэмасына енгізеді, онда олар көбейеді.
Вирустар
Өсімдіктердің көптеген вирустары тек егін түлімін азайтады. Сондықтан, оларды бақылауға тырысу экономикалық тұрғыдан тиімді емес, жеміс ағаштары сияқты көп жылдық өсімдіктерге жұққан жағдайда ғана. Көптеген өсімдік вирустарының геномдары кішкентай, бір тізбекті РНК-дан тұрады. Кейбіреулерінде екі тізбекті РНК немесе бір немесе екі тізбекті ДНҚ болады. Бұл вирустар тек үш немесе төрт ақуызды кодтай алады: репликаза, қаптама ақуызы, плазмодесмалар арқылы жасушадан жасушаға қозғалысты жеңілдететін қозғалыс ақуызы және кейде вектор арқылы таралуын қамтамасыз ететін ақуыз. Өсімдік вирустары көбінесе вектор арқылы таралады, бірақ механикалық және тұқым арқылы да таралуы мүмкін. Векторлар көбінесе апидтер сияқты жәндіктер болады, ал кейбіреулері – саңырауқұлақтар, нематодалар және протозоалар. Көптеген жағдайларда, жәндіктер мен вирус вирустың таралуына арналған, мысалы, қызылша жапырақты құрт бірнеше егістік өсімдіктерінде ауру тудыратын қисық үстіңгі вирусты таратады.
Нематодтар
Кейбір нематодалар өсімдік тамырларында паразиттік етеді. Олар тропикалық және субтропикалық аймақтарда маңызды мәселе болып табылады. Картоптың цисталық нематодалары (Globodera pallida және G. rostochiensis) Еуропа мен Америкада кеңінен таралған, және Еуропада жыл сайын 300 миллион долларлық зиян келтіреді. Тамыр түйінді нематодаларының қоректенетін өсімдіктер спектрі өте кең, олар өсімдік тамыр жүйелерін паразиттік етеді, соның салдарынан су мен қоректік заттардың қалыпты өсімдік өсуі мен көбеюі үшін қажетті мөлшерде сіңірілуіне тікелей әсер етеді, ал цисталық нематодалар көбінесе тек бірнеше түрді ғана жұқтыра алады. Нематодалар өз тіршілік әрекетін жеңілдету үшін тамыр жасушаларында радикалды өзгерістер тудыруға қабілетті.
Бастапқы жануарлар
Өсімдіктердің кейбір ауруларын протозоялар, мысалы, фитомонас сияқты кинетопластидтер қоздырады. Олар көп жылдар бойы топырақта тынық күйде сақталып қала алатын, төзімді зооспоралар арқылы таратылады. Бұдан әрі, олар өсімдік вирустарын жұқтыра алады. Қозғалмалы зооспоралар тамыр түктерімен жанасқанда, тамырларды басып алатын плазмодиум пайда етеді.
Өсімдіктердің физиологиялық бұзылулары
Кейбір абиотикалық бұзылыстар патогендерден туындаған бұзылыстармен шатастырылуы мүмкін. Абиотикалық себептерге құрғақшылық, аяз, қар және градус сияқты табиғи процестер; су тасқыны және нашар дренаж; қоректік заттардың жетіспеуі; натрий хлориді және гипс сияқты минералды тұздардың шөгуі; желден күю және дауылдан сыну; сондай-ақ орман өрттері жатады.
Эпидемиялар
Өсімдіктер аурулар эпидемиясына ұшырайды.
Кемежайлар мен шекараларды тексеру және карантин
Елге зиянды шетелдік организмдердің енуі адам ағымын бақылау арқылы (мысалы, Австралиялық карантин және инспекциялық қызмет) азайтылуы мүмкін. Жалпы әлемдік сауда өсімдік зиянкестерін тасымалдау үшін беспрецеденттік мүмкіндіктер ұсынады. АҚШ-та мұндай енгізілімдердің санын дұрыс бағалау үшін инспекцияны едәуір күшейту қажет. Австралияда осындай түсініксіздіктің себебі басқа: портолық инспекциялар тиімді емес, себебі инспекторлар таксономия туралы жеткілікті білімге ие емес. Австралия үкіметі елге кірмеуі үшін зиянды деп санайтын зиянкестердің, бірақ таксономиялық жақын туыстары бар зиянкестер жиі кездеседі. Гавайиден келетін жеміс-жидектерді карантиндеу үшін Х-сәулесімен және электрондық сәулемен (E-сәуле) тамақ өңдеу тәжірибелік сынақтан өтті. АҚШ-тың FDA (Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы), USDA APHIS (Жануарлар мен өсімдіктерді сақтау инспекциялық қызметі), өндірушілер және тұтынушылар нәтижелеріне келісім білдірді – зиянкестерді тиімдірек жою және ыстық өңдеуге қарағанда дәмнің нашаруын азайту. Халықаралық өсімдіктерді қорғау конвенциясы (ХӨҚК) инспекциялар үшін молекулалық диагностиканың одан әрі жақсаратынын күтеді.
Химиялық
Көптеген табиғи және синтетикалық қосылыстар өсімдік ауруларымен күресу үшін қолданылуы мүмкін. Бұл әдіс ауру тудыратын организмдерді тікелей жою немесе олардың таралуын шектеу арқылы жұмыс істейді; алайда, бұл көбінесе жергілікті экожүйеге тым кең әсер ететіні анықталды. Экономикалық тұрғыдан алғанда, ең қарапайым табиғи қоспалардан басқа барлық қосылыстар өнімді "органикалық" деп тану мүмкіндігінен айырып, оның құнын төмендетуі мүмкін.
Биологиялық
Өсімдіктерді кезекпен егу – зиянкестер мен аурулардың жақсы орнығуын болдырмаудың дәстүрлі және кейде тиімді тәсілі, сонымен қатар басқа да пайдалары бар. Басқа биологиялық тәсілдерге егіздендіру кіреді. Көптеген өсімдіктерде ісік ауруларын қоздыратын Agrobacterium tumefaciens инфекциясынан қорғану үшін, кесулерді жерге тамыр жіберу үшін отырғызғанға дейін Agrobacterium radiobacter суспензиясына малып беру арқылы қамтамасыз етуге болады.