Кіріспе

Озон қабатының азаюына ғылыми бағалау – Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым/Батыл әрекеттер бағдарламасының (ДМҰ/БАБ) демеушілігімен шығарылатын есептер жинағы. Соңғы есеп 2018 жылғы. Бұл есептер Монреаль хаттамасы мен оған енгізілген өзгерістерге озон қабатының азаюы туралы ақпарат беру мақсатында дайындалған.

Өмірбаян

Монреаль және Вена конвенциялары ғылыми консенсус орнатудан бұрын көп бұрын қабылданған. 1980 жылдарға дейін ЕО, НАСА, Ұлттық академиялар ұйымы, ЮНЕП, ДМО және британ үкіметі әртүрлі ғылыми есептер жариялаған, олардың қорытындылары келіспейтін. Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасының (NASA) ғылым бөлімінің директоры сэр Роберт (Боб) Уотсон бірыңғай есеп беруді қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарды. IPCC жаңадан, бірыңғай көзқараспен жұмысын бастады.

Озонды бұзатын қосылыстардың өзгеруі

Тропосферадағы бақылаулар озонды қирататын заттардың жалпы мөлшері 1992-1994 жылдардағы ең жоғары деңгейден бастап баяу төмендеп келе жатқанын көрсетеді. Стратосферадағы бақылаулар бойынша, жалпы хлор мөлшері жоғары деңгейге жеткен немесе оған жуық, ал бром мөлшері әлі де артып жатыр. 19 ғасырдың соңынан бері қарда сақталған ауаның талдауы, КФЭ, галогендер және негізгі хлорокарбондардың өндіріс емес көздерінің маңызсыз екенін растады. Деректер атмосфералық метилбромидтің (CH3Br) айтарлықтай табиғи көздері бар екенін көрсетеді. Тропосферадағы ХФҚҚ мөлшері артуда. Су буы – парниктік газ, озон қабатына көмірқышқыл газынан гөрі күшті әсер етеді, бірақ адам қызметіне байланысты емес, себебі ол негізінен булану және конденсация жылдамдықтарымен шартталған.

Озон қабатының өзгеруі полюстерде және бүкіл әлемде

Антарктикадағы көктемде галогендерге байланысты озонның азаюы соңғы онжылдықта айтарлықтай болды (40–50%, ал ерекше жағдайларда 70%). Соңғы онжылдықтағы кейбір суық арктикалық қыстарда галогендердің салдарынан озонның максималды жоғалуы 30%-ға жетті, бірақ жылы қыстарда арктикалық озонның жоғалуы аз. Озон екі жарты шардың да ортаңғы ендіктерінде әлі де азайған күйінде қалып отыр. 1997–2001 жылдар аралығындағы жалпы озон қабатының әлемдік орташа мөлшері 1980 жылға дейінгі орташа көрсеткіштерден шамамен 3% төмен болды. Модельдер солтүстік және оңтүстік орта ендіктердегі озонның ұзақ мерзімді өзгерістерін дәл көрсетеді.

Болжамдар

Химиялық климаттық модельдер 2010 жылға қарай Антарктикадағы көктемгі озон деңгейінің артуын болжайды, себебі стратосферадағы галогендердің күтілетін азаюына байланысты. Антарктикадағы жалпы озон қабатының 1980 жылға дейінгі мөлшеріне осы ғасырдың ортасына қарай қайта оралуы күтілуде. Арктикалық озонның азаюы өте өзгермелі және болжау қиын, бірақ Арктикада Антарктикаға ұқсас полярлық озон тесігінің пайда болуы ықтимал емес.

Ультрафиолет сәулелерінің өзгеруі

Озон мөлшерінің төмендеуі УФ-сәулеленудің күшеюіне алып келеді. Озонның жалпы мөлшерімен және жалпы сәулеленумен байланысты УФ-сәулеленуді есептеулер көрсеткендей, 1980-жылдардың басынан бері екі жарты шардың орта және жоғары ендіктерінде орналасқан 10-нан астам пунктте УФ-сәулелену 6-14% артқан. Бірақ күрделі факторлар (мысалы, бұлттар, аэрозольдер, қар жамылғысы, теңіз мұзының жамылғысы және озонның жалпы мөлшері) жер бетіндегі ультракүлгін сәулеленуді толыққанды сипаттау мүмкіндігін шектейді. 1990-жылдардың басында басталган жер бетіндегі ультракүлгін деректер әлі де жеткіліксіз ұзақ мерзімді (яғни, ондаған жылдарлық) тенденцияларды статистикалық тұрғыдан мағыналы түрде есептеуге мүмкіндік бермейді. Дегенмен, спутниктік деректер (озон және бұлт жамылғысы) бойынша жер бетіндегі УФ-сәулеленуді бағалау 1978 жылдың қараша айында Nimbus 7/TOMS (Толық озонды карталау спектрометрі) іске қосылғаннан бастап, 1991 жылы Meteor 3/TOMS, 1996 жылы Earth Probe/TOMS және 2004 жылдың шілде айында OMI (EOS/AURA ғарыш аппаратындағы озонды өлшеу құралы) арқылы жүзеге асырылды. Бұл уақыт қатары озонның, бұлт жамылғысының және УФ-сәулеленудің ондаған жылдарға созылатын тенденцияларын бағалау үшін жеткілікті. Нәтижелер 40 градустан жоғары ендіктерде (АҚШ пен Канаданың солтүстігі, Еуропаның көп бөлігі, Ресей және Аргентина мен Чилидің оңтүстік бөліктері) жер бетіндегі УФ-В сәулеленуінің айтарлықтай артқанын нақты көрсетеді. Пайыздық өсім толқын ұзындығына байланысты, ал қысқа толқын ұзындығында пайыздық өсім жоғары. Жер бетіне жететін УФ-сәулеленуге бұлт жамылғысының мөлшері мен теңіз деңгейінен биіктік те әсер етеді. Бұл факторлар UVA және UVB сәулеленуіне шамамен бірдей әсер етеді (бұлттың азайуы немесе биіктіктің артуы Жер бетіндегі УФ-сәулеленуді күшейтеді). Австралия сияқты кейбір елдерде Солтүстік жарты шардың ұқсас аймақтарына қарағанда бұлт жамылғысы аз, сондықтан күн сайын УФ-сәулеленуге ұшырау деңгейі жоғары. Әсіресе, Австралияда УФ-сәулеленудің денсаулыққа тигізетін әсері белгілі және осы мәселені шешу үшін күшті қоғамдық денсаулық сақтау бағдарламасы бар. Спутниктік рефлексиялық деректер (TOMS) көрсеткендей, кейбір густо заселенные аймақтарда (мысалы, Орталық Еуропа) бұлттылық аздап төмендеген, бұл жалпы УФ-сәулеленудің артуына әсер етуі мүмкін.