Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Озон қабатының азаюына ғылыми бағалау – Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым/Батыл әрекеттер бағдарламасының (ДМҰ/БАБ) демеушілігімен шығарылатын есептер жинағы. Соңғы есеп 2018 жылғы. Бұл есептер Монреаль хаттамасы мен оған енгізілген өзгерістерге озон қабатының азаюы туралы ақпарат беру мақсатында дайындалған.
The Scientific Assessment of Ozone Depletion is a sequence of reports sponsored by WMO/UNEP. The most recent report is from 2018. The reports were set up to inform the Montreal Protocol and amendments about ozone depletion.
Өмірбаян
Монреаль және Вена конвенциялары ғылыми консенсус орнатудан бұрын көп бұрын қабылданған. 1980 жылдарға дейін ЕО, НАСА, Ұлттық академиялар ұйымы, ЮНЕП, ДМО және британ үкіметі әртүрлі ғылыми есептер жариялаған, олардың қорытындылары келіспейтін. Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасының (NASA) ғылым бөлімінің директоры сэр Роберт (Боб) Уотсон бірыңғай есеп беруді қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарды. IPCC жаңадан, бірыңғай көзқараспен жұмысын бастады.
The Montreal and Vienna conventions were installed long before a scientific consensus was established. Until the 1980s, EU, NASA, NAS, UNEP, WMO and the British government had all issued further different scientific reports with dissenting conclusions. Sir Robert (Bob) Watson, Director of the Science Division of at National Aeronautics and Space Administration (NASA), played a crucial role in achieving unified reporting. The IPCC started from scratch with a more unified approach.
Озонды бұзатын қосылыстардың өзгеруі
Тропосферадағы бақылаулар озонды қирататын заттардың жалпы мөлшері 1992-1994 жылдардағы ең жоғары деңгейден бастап баяу төмендеп келе жатқанын көрсетеді. Стратосферадағы бақылаулар бойынша, жалпы хлор мөлшері жоғары деңгейге жеткен немесе оған жуық, ал бром мөлшері әлі де артып жатыр. 19 ғасырдың соңынан бері қарда сақталған ауаның талдауы, КФЭ, галогендер және негізгі хлорокарбондардың өндіріс емес көздерінің маңызсыз екенін растады. Деректер атмосфералық метилбромидтің (CH3Br) айтарлықтай табиғи көздері бар екенін көрсетеді. Тропосферадағы ХФҚҚ мөлшері артуда. Су буы – парниктік газ, озон қабатына көмірқышқыл газынан гөрі күшті әсер етеді, бірақ адам қызметіне байланысты емес, себебі ол негізінен булану және конденсация жылдамдықтарымен шартталған.
In the troposphere observations show that the total abundance of ozone depleting compounds continues to decline slowly from the peak that occurred in 1992 1994. Observations in the stratosphere indicate that the total chlorine abundance is at or near a peak, while bromine abundances are probably still increasing. Analyses of air trapped in snow since the late 19th century have confirmed that non industrial sources of the CFCs, halons, and major chlorocarbons were insignificant. The data suggest that substantial natural sources exist for atmospheric methyl bromide (CH3Br). The abundances of HCFCs in the troposphere continue to increase. water vapour is a greenhouse gas that has a greater overall effect on the ozone layer than carbon dioxide because of its higher concentrations but is not affected by human activities as it is caused mainly by evaporation and condensation rates.
Озон қабатының өзгеруі полюстерде және бүкіл әлемде
Антарктикадағы көктемде галогендерге байланысты озонның азаюы соңғы онжылдықта айтарлықтай болды (40–50%, ал ерекше жағдайларда 70%). Соңғы онжылдықтағы кейбір суық арктикалық қыстарда галогендердің салдарынан озонның максималды жоғалуы 30%-ға жетті, бірақ жылы қыстарда арктикалық озонның жоғалуы аз. Озон екі жарты шардың да ортаңғы ендіктерінде әлі де азайған күйінде қалып отыр. 1997–2001 жылдар аралығындағы жалпы озон қабатының әлемдік орташа мөлшері 1980 жылға дейінгі орташа көрсеткіштерден шамамен 3% төмен болды. Модельдер солтүстік және оңтүстік орта ендіктердегі озонның ұзақ мерзімді өзгерістерін дәл көрсетеді.
Springtime Antarctic ozone depletion due to halogens has been large (40 50%; exceptionally 70%) throughout the last decade. In some recent cold Arctic winters during the last decade, maximum total column ozone losses due to halogens have reached 30%, but in warmer winters Arctic ozone loss is small. Ozone remains depleted in the midlatitudes of both hemispheres. The global average total column ozone amount for the period 1997 2001 was approximately 3% below the pre 1980 average values. Models capture the observed long term ozone changes in northern and southern midlatitudes.
Болжамдар
Химиялық климаттық модельдер 2010 жылға қарай Антарктикадағы көктемгі озон деңгейінің артуын болжайды, себебі стратосферадағы галогендердің күтілетін азаюына байланысты. Антарктикадағы жалпы озон қабатының 1980 жылға дейінгі мөлшеріне осы ғасырдың ортасына қарай қайта оралуы күтілуде. Арктикалық озонның азаюы өте өзгермелі және болжау қиын, бірақ Арктикада Антарктикаға ұқсас полярлық озон тесігінің пайда болуы ықтимал емес.
Chemistry climate models predict that springtime Antarctic ozone levels will be increasing by 2010 because of projected decreases of halogens in the stratosphere. A return to pre 1980 total column ozone amounts in the Antarctic is expected by the middle of this century. Arctic ozone depletion is highly variable and difficult to predict, but a future Arctic polar ozone hole similar to that of the Antarctic appears unlikely.
Ультрафиолет сәулелерінің өзгеруі
Озон мөлшерінің төмендеуі УФ-сәулеленудің күшеюіне алып келеді. Озонның жалпы мөлшерімен және жалпы сәулеленумен байланысты УФ-сәулеленуді есептеулер көрсеткендей, 1980-жылдардың басынан бері екі жарты шардың орта және жоғары ендіктерінде орналасқан 10-нан астам пунктте УФ-сәулелену 6-14% артқан. Бірақ күрделі факторлар (мысалы, бұлттар, аэрозольдер, қар жамылғысы, теңіз мұзының жамылғысы және озонның жалпы мөлшері) жер бетіндегі ультракүлгін сәулеленуді толыққанды сипаттау мүмкіндігін шектейді. 1990-жылдардың басында басталган жер бетіндегі ультракүлгін деректер әлі де жеткіліксіз ұзақ мерзімді (яғни, ондаған жылдарлық) тенденцияларды статистикалық тұрғыдан мағыналы түрде есептеуге мүмкіндік бермейді. Дегенмен, спутниктік деректер (озон және бұлт жамылғысы) бойынша жер бетіндегі УФ-сәулеленуді бағалау 1978 жылдың қараша айында Nimbus 7/TOMS (Толық озонды карталау спектрометрі) іске қосылғаннан бастап, 1991 жылы Meteor 3/TOMS, 1996 жылы Earth Probe/TOMS және 2004 жылдың шілде айында OMI (EOS/AURA ғарыш аппаратындағы озонды өлшеу құралы) арқылы жүзеге асырылды. Бұл уақыт қатары озонның, бұлт жамылғысының және УФ-сәулеленудің ондаған жылдарға созылатын тенденцияларын бағалау үшін жеткілікті. Нәтижелер 40 градустан жоғары ендіктерде (АҚШ пен Канаданың солтүстігі, Еуропаның көп бөлігі, Ресей және Аргентина мен Чилидің оңтүстік бөліктері) жер бетіндегі УФ-В сәулеленуінің айтарлықтай артқанын нақты көрсетеді. Пайыздық өсім толқын ұзындығына байланысты, ал қысқа толқын ұзындығында пайыздық өсім жоғары. Жер бетіне жететін УФ-сәулеленуге бұлт жамылғысының мөлшері мен теңіз деңгейінен биіктік те әсер етеді. Бұл факторлар UVA және UVB сәулеленуіне шамамен бірдей әсер етеді (бұлттың азайуы немесе биіктіктің артуы Жер бетіндегі УФ-сәулеленуді күшейтеді). Австралия сияқты кейбір елдерде Солтүстік жарты шардың ұқсас аймақтарына қарағанда бұлт жамылғысы аз, сондықтан күн сайын УФ-сәулеленуге ұшырау деңгейі жоғары. Әсіресе, Австралияда УФ-сәулеленудің денсаулыққа тигізетін әсері белгілі және осы мәселені шешу үшін күшті қоғамдық денсаулық сақтау бағдарламасы бар. Спутниктік рефлексиялық деректер (TOMS) көрсеткендей, кейбір густо заселенные аймақтарда (мысалы, Орталық Еуропа) бұлттылық аздап төмендеген, бұл жалпы УФ-сәулеленудің артуына әсер етуі мүмкін.
Decreases in ozone amounts lead to increases in UV radiation. Calculations of UV irradiance based on relationships with total ozone and total irradiance suggest that UV irradiance has increased since the early 1980s by 6 14% at more than 10 sites distributed over mid and high latitudes of both hemispheres. But complexities (e. g. clouds, aerosol, snow cover, sea ice cover, and total ozone) limit the ability to describe fully surface ultraviolet radiation on the global scale. Surface ultraviolet data records, which started in the early 1990s, are still too short and too variable to permit the calculation of statistically significant long term (i. e., multidecadal) trends. However, estimates of surface UV radiation from satellite data (ozone and cloud cover) started in November 1978 with the launch of Nimbus 7/TOMS (Total Ozone Mapping Spectrometer) followed by Meteor 3/TOMS in 1991, Earth Probe/TOMS in 1996, and by OMI (Ozone Measuring Instrument on the EOS/AURA spacecraft) in July 2004. These time series are sufficient for estimates of multidecade trends in ozone, cloud cover, and UV irradiance. The results clearly show that there have been significant increases in surface UVB at latitudes greater than about 40 degrees (northern US and Canada, most of Europe, Russia, and the southernmost portions of Argentina and Chile). The percent increase depends on the wavelength, with shorter wavelengths showing a larger percent increase. Exposure to UV irradiance reaching the Earth's surface is also affected by the amount of cloud cover and by the altitude above sea level. These factors affect both UVA and UVB in nearly the same manner (less cloud cover or higher altitudes increase UV radiation at the Earth's surface). Some countries, such as Australia, have much less cloud cover than comparable sites in the Northern Hemisphere, and have much greater daily exposure to UV radiation. Australia, in particular, is known for health effects associated with UV exposure, and has a vigorous public health program to combat this problem. Satellite reflectivity data (TOMS) suggests that some populated regions (e. g., central Europe) have experienced small decreases in cloudiness, which would contribute to overall UV increases.