Кіріспе

Навигациялық құрал

Бакаль – әсіресе Күн мен Ай сияқты аспан денелерінің биіктігін өлшеу үшін қолданылған навигациялық құрал. Күнді бақылау кезінде пайдаланушылар Күнді өзінің артына алып (содан аты да келген), көкжиек жақтауындағы жоғарғы жақтаудың көлеңкесін байқаған. Оны ағылшын теңізшісі Джон Дэвис 1594 жылы «Теңізшінің құпиялары» атты кітабында сипаттаған.

Арқалық құрамның түрлері

Бакастаф – көлеңке проекциясы арқылы күннің биіктігін өлшейтін кез келген құралдың атауы. Күннің биіктігін кері бақылау арқылы өлшеу идеясының авторы Томас Харриот болған деп есептеледі. Кросс-штафтан дамыған көптеген түрлі құралдарды бакастафтарға жатқызуға болады. Навигациялық құралдар тарихында тек Дэвис квадранты ғана басымдық сақтап қалды. Шындығында, Дэвис квадранты бакастафпен бірдей ұғымды білдіреді. Алайда, Дэвис мұндай құралды жасаған бірінші де, соңғы адам да емес, басқа да авторлары қарастырылады.

Дэвис квадранты

Капитан Джон Дэвис 1594 жылы артқы құрамның бір түрін ойлап тапты. Дэвис сол кездегі аспаптарды, мысалы, теңізші астролябін, квадрантты және кресттік таяқты жақсы білген. Ол әрқайсысының кемшіліктерін аныдап, оларды азайтуға және күннің биіктігін анықтаудың қарапайымдылығы мен дәлдігін арттыруға бағытталған жаңа құрал жасауға тырысты. Квадранттық таяқтың алғашқы нұсқасы 1-суретте көрсетілген. Онда таяққа доға бекітілген, ол таяқ бойымен жылжуға мүмкіндік берді (формасы маңызды емес, бірақ иісті форма таңдалды). Доға (А) көкжиекке (В) көлеңке түсіретіндей етіп орналастырылды. Теңізші таяқ бойымен қарап, көкжиекті көру үшін көкжиек жақтауындағы ойықтан көкжиекке қарады. Доғаны көлеңке көкжиекпен сызықтасқанша жылдыру арқылы, күннің бұрышы градуировкаланған таяқтан оқылды. Бұл қарапайым квадрант болғанмен, қалағандай дәл болмады. Құралдың дәлдігі таяқтың ұзындығына байланысты, бірақ ұзын таяқ құралды қолдануды қиындатты. Бұл құралмен өлшенетін ең жоғары биіктік 45° құрады. Оның квадрантының келесі нұсқасы 2-суретте көрсетілген. Осылайша Дэвис квадранттың құрылымын кішкентай және үлкен доғаны қамтитын етіп оңтайландыра алды, бұл үлкен радиустағы бір доғалы квадранттың тиімді дәлдігін қамтамасыз етті, бірақ құралдың өзін тым үлкен етуден сақтады. Бұл құрал түрі артқы құраммен синонимге айналды. Бұл ең көп қолданылатын артқы құрамның бірі болды. Еуропалық теңізшілер оны «Ағылшын квадранты» деп атады. Дэвис квадрантының кейінгі модификациясы – көлеңке жақтауын Флэмстид әйнегімен алмастыру, бұл идеяны Джон Флэмстид ұсынды. Бұл көлеңке орнына күннің суретін көкжиек жақтауына проекциялайтын линзаны жақтауға орналастырды. Бұл аспан тұманды немесе аздап бұлтты болған жағдайда тиімді болды, себебі көлеңке көрінбейтін көкжиекте күннің әлсіз суреті жарықтап көрінетін. Көлеңке жақтауының биіктігін орнату арқылы өлшенетін бұрыштардың диапазоны белгіленді. Қақпақ таяқ бойымен жылдырылып, бұрыш таяқтағы градуировкаланған шкаладан оқылды. Көз жақтауы (С) және көкжиек жақтауы (В) көкжиекпен көзбен сәйкестендірілді. Көлеңке жақтауының көлеңкесі көкжиек жақтауына түсіріліп, көкжиекпен сызықтасқанда бұрыш анықталды. Іс жүзінде құрал дәл болды, бірақ Дэвис квадрантына қарағанда қолдануда қиындықтар тудырды. Бастапқыда көлденең және аула 45° бұрышпен біріктірілген күйде орнатылады. Құрал көлденең болуы үшін ұсталады (навигатор көкжиекті көру үшін аула бойымен қарауына көмектеседі). Егер көлденеңнің қозғалысы ғана осыны іске асыра алса, биіктік көлденеңнің градуировкасы бойынша анықталады. Егер күн тым жоғары болса, соқпақтың көлденең ойығы босатылып, көлеңке 90° белгісіне түсуі үшін соқпақ жылдырылады. Содан кейін аула биіктікті көрсетеді. Бұл құрал өте дәл болды, себебі дәстүрлі кресттік таяқпен салыстырғанда градуировкалар жақсы араласқан. Дегенмен, ол ауыр және желде қолдану қиын болды.

Бенджамин Коул квадранты

Навигация әлеміндегі октанттар жинағына кейін қосылған бұл құрал 1748 жылы Бенджамин Коулмен ойлап табылды.

Көлденең бұрыштық квадрант

Эдмунд Гунтер шамамен 1623 жылы теңдестірілген садақ квадрантын, сонымен қатар теңізшінің садағы деп аталатын құралды ойлап тапты. Оның аты садақтың нығазымен ұқсас болғандықтан осылай аталады. Бұл құралдың ерекшелігі – доғасы 120° болса да, 90° доға ретінде градуировкаланған. Сондықтан, доғадағы бір градустың бұрыштық аралығы бір градустан сәл артық. Құралдың мысалдары 0°-тан 90°-ға дейін градуировкаланған немесе доғаның орта тұсына бағытталған екі көріністі 0°-тан 45°-қа дейінгі сегменттерімен кездеседі. Құралда үш жақтауы бар: көкжиекті бақылауға арналған тесігі бар көкжиек жақтауы (8-суреттегі А), көкжиек жақтауына көлеңке түсіруге арналған көлеңке жақтауы (Б) және навигатордың көкжиекті және көкжиек жақтауындағы көлеңкені бақылауға арналған бақылау жақтауы (С). Бұл құралдың бір мезгілде деңгейде болуын қамтамасыз етеді және бір уақытта күннің биіктігін өлшейді. Биіктік – көлеңке және бақылау жақтауларының бұрыштық орналасуындағы айырмашылық. Бұл құралдың кейбір нұсқаларында жылдың әр күні үшін күннің солтүстік немесе оңтүстік ені доғада белгіленген. Бұл навигаторға көлеңке жақтауын күніне сәйкес орнатуға және құралдың биіктікті тікелей көрсетуіне мүмкіндік берді.