Кіріспе

Нигерия киносы, көбінесе бейресми түрде Нолливуд деп аталады, Нигерияда түсірілген фильмдерден тұрады; оның тарихы 19 ғасырдың соңына және 20 ғасырдың басындағы отаршылдық дәуірге дейін жетеді. Нигерия кино өнеркәсібінің тарихы мен дамуы кейде төрт негізгі кезеңге бөлінеді: отаршылдық дәуір, алтын дәуір, бейнефильм дәуірі және жаңа Нигерия киносы дәуірі. 20 ғасырдың басында бұл құрылғылар жақсартылған кино көрсету құралдарымен алмастырылды, алғашқы фильмдер 1903 жылдың 12-22 тамызы аралығында Лагостағы Гловер ескерткіш залында көрсетілді. Нигерияда түсірілген ең алғашқы көркем фильм – 1926 жылғы Джеффри Баркастың «Палавер» фильмі, ол нигериялық актерлерді маңызды рөлдерде бейнелеген тұңғыш фильм болды. 1954 жылы Нигериядағы жылжымалы кинотеатрлар кем дегенде 3,5 миллион адамға көрсетілді, ал Нигерия кино бөлімі түсірген фильмдер 44 кинотеатрда тегін көрсетілді. Нигерия кино бөліміне толыққанды авторлық құқық берілген алғашқы фильм – Сэм Зеббаның «Финчо» (1957) фильмі, сонымен қатар ол түсті түсірілген алғашқы нигериялық фильм. 1960 жылы Нигерия тәуелсіздік алғаннан кейін кино бизнесі қарқынды дамыды, жаңа кинотеатрлар ашылды. Нәтижесінде, 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдарда Нигерия фильмдерінің көрсетілуі көбейді, әсіресе Батыс Нигериядан шыққан туындылар, өйткені бұрынғы театр шеберлері Хьюберт Огунде және Мозес Олайя үлкен экранға көшті. 1972 жылы Якубу Говон «Жерді өздігінен иелену» жарлығын шығарды, ол 300-ге жуық кинотеатрдың иелігін шетелдік иелерінен нигериялықтарға беруді талап етті, нәтижесінде нигериялықтар кино және кино өндірісінде белсенді рөл атқарды. 1973 жылдан 1978 жылға дейінгі мұнай бумы Нигериядағы кино мәдениетінің өркендеуіне үлкен үлес қосты, өйткені Нигериядағы сатып алу қабілетінің артуы көптеген азаматтарға кинотеатрларға баруға және үйдегі теледидарларға жұмсауға мүмкіндік берді. Алтын дәуірдің құлдырауынан кейін Нигерия кино индустриясы 1990 жылдары екінші ірі өсімді бастан өткерді, бұл «Шексіз байланыста» (1992) фильмінің тікелей бейнеге түсіріліп шығуымен белгіленді; индустрия 2000 жылдардың ортасында жылдық фильм өндірісінің саны бойынша әлемдегі екінші ірі кино индустриясына айналды, АҚШ-тан озып, тек Үндістандан ғана артта қалды. Ол Африка құрлығындағы экрандарды, сондай-ақ Кариб теңізі мен диаспораны баурап алды, фильмдер мәдениетке елеулі әсер етті.

2000 жылдардың ортасынан бастап, бейнефильм дәуірінің төмендеуі кезінде Нигерия киносы өндіріс сапасын және кәсібилікті арттыру үшін қайта құрылымдаудан өтті, ал «Фигура» (2009) заманауи Нигерия киносының маңызды бетбұрысын белгіледі деп кеңінен мойындалды. Содан бері кинотеатрлар қайта жаңғырып, Нигерияда кино мәдениеті тұрақты түрде дамуда. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, Нигерия киносы құны мен түскен табысы бойынша әлемдегі үшінші ең құнды кино индустриясы болып саналады, фильмдер мәдениетке елеулі әсерін тигізеді.

Тарих

Нигериядағы кино тарихы киноның өзінің тарихымен бірдей ерте кезеңдерге дейін жетеді; атап айтқанда 19 ғасырдың соңында, қозғалыс суретін көру құрылғыларын пайдалану арқылы. Сол жылы Герберт Маколей Испанияның "Балбоа және Компаниясын" Нигерияға шақырып, Нигерияда үнсіз фильмдердің көрме турын ұйымдастыруды тапсырды. Балбоа ағасы кейіннен Лагостағы көрмесін жапса да, Батыс Африканың басқа елдерінде фильмдерді көрсетуді жалғастырды. Оның көрмесінің сәттілігінен кейін, еуропалық саудагер Стэнли Джонс 1903 жылдың қарашасынан бастап сол Гловер еске алу залында фильмдер көрсетуді бастады. Бұл Нигерияға көбірек еуропалық кино көрсетушілердің келуіне себеп болды.

Колониялық дәуір (19 ғасырдың соңы - 1960 жылдардың басы)

Колониалдық кино жасаушылар 1920 жылдардан бастап Нигериядағы жергілікті көрермендер үшін фильмдер түсіре бастады, көбінесе көрсету құралы ретінде жылдам кинотеатрларды пайдаланды; Нигерияда түсірілген ең алғашқы көркем фильм – 1926 жылғы Джеффри Баркастың «Палавер» фильмі. Бұл фильмде Нигерия актерлері алғаш рет сөйлейтін рөлде ойнады. 1921 жылға қарай Лагос материгінде аптасына екі рет фильм көрсетілетін тағы төрт зал, ал Эбуте Метта мен Ошодиде бір залдан болды. Осы кезде кино Лагоста танымал болды, көрермендер, жастары да, қарттары да, әдетте театр залдарының алдында күтіп тұратын. Кино мәдениетінің кеңдеуіне дін де көмектесті, себебі христиан миссионерлері кинотеатрларды діни насихат үшін пайдаланды. Бірақ, американдық, үнді, қытай және жапон фильмдерінің көптеп келуі байқалды; осы елдердің фильмдерінің плакаттары театр залдарында жапсырылды және осы индустриялардың актерлері Нигерияда өте танымал болды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Нигериядағы кинотеатрлардағы өндіріс, әсіресе Батыс Нигериядан шыққан туындылар, бұрынғы театр шеберлері Хьюберт Огунде, Ола Балогун, Мозес Олайя, Джаб Аду, Изола Огунсола, Лади Ладебо, Санья Досуму және Садик Балева сияқтылардың үлкен экранға өтуіне байланысты біртіндеп артты. 1972 жылы Нигерияға шетелдік мәдениеттің көптеп ағылып келуіне алаңдаған сол кездегі мемлекет басшысы Якубу Говон «Жергіліктендіру туралы» жарлық шығарды, ол елдегі шамамен 300 кинотеатрдың иелігін шетелдік иелерінен нигериялықтарға беруді талап етті. Осы саясаттың нәтижесінде, көптеген нигериялықтар кинотеатр ісіне белсенді қатыса бастады. Бұл ауысу нигериялық драматургтардың, сценаристтердің және кино продюсерлерінің пайда болуына әкелді; танымал әдебиет пен театрлық қойылымдар кинофильмдерге бейімделді. Осы кезде кино бизнесі көптеген адамдарды жұмысқа орналастыратын маңызды кәсіпке айналды және нигериялықтар демалыс пен ойын-сауық үшін кинотеатрларға бару арқылы маңызды әлеуметтік функцияны атқарды. Нигериядағы сатып алу қабілетінің артуы көптеген азаматтарға кинотеатрға баруға және үйде телевизор көруге жұмсауға мүмкіндік берді.

Үйдегі бейне бумы (1980-ші жылдардың соңы - 2010-шы жылдардың ортасы)

Нигерияда бейнефильмдер нарығының пайда болуы теледидар өндірісінің өркендеген 1980-жылдарға дейін барып тығады. 1983 жылы теледидарда тікелей көрсетілген Джимми Одумосудың "Зұлым кездесуі" фильмі, фильмді тікелей бейнеге түсірудің қаншалықты табысты болатынын көрсеткен алғашқы туынды болды. Фильм теледидардан көрсетілмей тұрып, кеңінен насихатталды, нәтижесінде келесі күні таңертең көшелер жазылған хабардың бейне көшірмелерімен толды. Фильм бірден Алаба базарында танымал болды, бұл сауда ауданы кейіннен осы кезеңде бейне тарату орталығына айналды және ақырында Нигерияда пираттық орталыққа айналды. "Зұлым кездесуден" кейін, әсіресе Нигерияның оңтүстік қалаларында, көшеде сатылатын бейне көшірмелерін көру жиі кездесетін құбылысқа айналды. Дегенмен, бұл дәуірдегі өркендеуді Кеннет Ннебудің "Шексіз тіршілік" (1992) фильмі бастады деп есептеледі. Ннебуде импортталған көптеген видеокассеталар болды, оларды ол өзінің алғашқы фильмін түсіру үшін пайдаланды. "Шексіз тіршілік" жиі бұқаралық ақпарат құралдарында "бірінші коммерциялық бейнефильм" деп аталғанымен, бірнеше тарихшылар видеофильм индустриясы осы фильмге дейін де өркендеп келе жатқанын айтады. 2004 жылы Нигерияда күн сайын кем дегенде төрт-бес фильм түсірілетін болды. Нигерия фильмдері Африка құрлығындағы және диаспорадағы телеэкрандарды бағындырды. Бұл Нигерия фильмдерінің "жақын" тақырыптарды қамтығандығына байланысты болды, бұл шетелдік фильмдерді, тіпті олар арзан болса да, бейне дүкендерінің сөрелерінде "тозаң жинауға" мәжбүр етті. Нигерияның Кинорежиссерлер Кооперативінің мәліметінше, Нигериядағы әрбір фильмтің 15 миллион көрермені бар, ал Нигериядан тыс жерлерде 5 миллионға жуық адам көре алады. Ұзақ уақыт өткен соң, бұл сала әлемдегі үшінші ірі кино өндірісіне айналды. Алайда, бұл әлемдегі басқа ірі кино орталықтарымен салыстырғанда ашық коммерциялық кино индустриясына айналмады; өндірілген фильмдердің көпшілігі арзан болғандықтан, индустрияның құны шамамен 250 миллион АҚШ долларына жуық болды. Дегенмен, кино индустриясы Нигерияның ірі жұмыс берушісіне айналды. 2007 жылы 6,841 тіркелген видео салон және шамамен 500,000 тіркелмеген салон болды, Лагос штатында фильмдерді сатудан және жалға беруден түскен кірістер аптасына шамамен 804 миллион найра (5 миллион АҚШ доллары) құрады, бұл Лагос штатының жылдық кірісіне 33,5 миллиард найра (209 миллион АҚШ доллары) қосты. Алаба базарында күніне шамамен 700,000 диск сатылды, Нигериядағы кино индустриясының жалпы сату табысы жылына 522 миллиард найра (3 миллиард АҚШ доллары) деп бағаланды, ал телеарнадағы контент 250 миллиард найра (1,6 миллиард АҚШ доллары) деп бағаланды. Видео дәуірінің шыңы 2008 жылы болды, осы кезде индустрия ай сайын шамамен 200 видеофильм шығаратын фильмдердің екінші ірі өндірушісі болды. Алайда, осы кезде Нигерияның кино индустриясы "көзқарасы жоқ" индустрияға айналды, фильм жасау туралы білімі жоқ көптеген адамдардың басып кіруімен және пираттық ең жоғары деңгейге жетті. Пираттықпен күресу және басқа да проблемалар индустрия үшін қиындыққа айналды. Нәтижесінде, "Алаба" картелінің инвесторлары, олар бейне индустриясының 90 пайызын бақылайды, ақшаларын басқа бизнес-жобаларға бағыттай бастады. Үйдегі видео дәуірінің құлдырауы бірнеше факторларға байланысты болды, мысалы, үкіметтің қолдау мен қаржыландырудан бас тартуы, ресми және тиімді жергілікті фильмдерді тарату инфрақұрылымының болмауы және Нигерияда өндіріс құнының өсуі.

Жаңа Нигерия киносы (2000 жылдардың ортасы - қазіргі уақыт)

Бұл Нигерия киносының дамып келе жатқан кезеңі, онда фильм түсіру әдісінде үлкен өзгеріс болды – видео форматтан кино түсіру әдісіне қайта оралу, ол Алтын дәуірде түсірілген фильмдерді құрады. 21-ші ғасырдың басында Нигерияда орта және жоғарғы таптарға арналған кинотеатрлардың өсуі басталды. Silverbird Group Нигерияның ірі қалаларында, көбінесе бай аудандарда орналасқан, заманауи кинотеатрлар желісін іске қосқан алғашқы компания болды. Нигерия үкіметі нигериялық фильмдердің сапалы мазмұнын қолдау үшін бірнеше гранттар берді. 2006 жылы Нигерия үкіметі Ecobank-пен бірлесіп "Nollywood жобасын" іске қосты. Жоба нигериялық кинорежиссерлерге жоғары сапалы фильмдер түсіру үшін 100 миллион ₦ (781 000 АҚШ доллары) және осы кезеңде ел бойынша көп миллиондық тарату желісін қаржыландыру үшін қаражат бөлді. 2013 жылы тағы да тек Ноливуд үшін, атап айтқанда жоғары сапалы фильмдер шығару және киномектептерде формалды оқыту үшін кинорежиссерлерге демеушілік ету мақсатында 3 миллиард ₦ (20 миллион АҚШ доллары) көлеміндегі кіші грант тағайындалды. Сондай-ақ 2015 жылы Индустрия Банкі фильм өндірушілеріне несие түрінде қаржылық қолдау көрсету мақсатында тағы бір "NollyFund" бағдарламасын іске қосты. 2009 жылы шыққан танымал триллер "Фигура" жалпы алғанда жаңа серпіліс жасады және "Жаңа Нигерия киносы" революциясына бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. Фильм Нигерияда сынға ұшырап, коммерциялық сәттілікке жетті, сондай-ақ халықаралық кинофестивальдерде көрсетілді. 2016 жылы бұл рекордты Кemi Adetiba-ның "Той" фильмі иеленді. 2013 жылдың соңына қарай киноиндустрия рекордтық 1.72 триллион ₦ (11 миллиард АҚШ доллары) кіріске жетті. 2014 жылы индустрияның құны 853.9 миллиард ₦ (5.1 миллиард АҚШ доллары) құрады, бұл оны АҚШ пен Үндістаннан кейін әлемдегі үшінші ең құнды киноиндустриясы етті. Ол Нигерия экономикасына шамамен 1.4% үлес қосты, бұл өндірілген сапалы фильмдердің көбеюіне және формалды тарату әдістеріне байланысты болды. Үй бейнелері дәуірінен айырмашылығы, жаңа толқын фильмдері әдетте әлдеқайда жақсарған сапаға ие, олардың бюджеті айтарлықтай үлкен; орташа есеппен 40 миллион ₦ (250 000 АҚШ доллары) мен 120 миллион ₦ (750 000 АҚШ доллары). Бұл фильмдердің өндіріс кезеңі айларға, тіпті жылдарға созылады, бұл әдетте бірнеше күн немесе апта ішінде түсірілетін видеофильмдерден мүлдем өзгеше. Жаңа Ноливудтағы басқа да айқын жетістіктерге мыналар жатады: актерлердің нәзік ойын көрсетуі; бейне дәуірін құраған ашық мелодрамадан өзгеше, практикалық, логикалық және әдетте жақсы сюжеттер. Бұл фильмдерде қарастырылатын тақырыптар көбінесе жас кинорежиссерлердің көптігіне байланысты космополиттік тақырыптармен сипатталады. Жаңа Нигерия киносында авторлық құқық пен тарату жүйесі әлі де маңызды мәселе болып табылады. 2023 жылғы Санденс кинофестивалінде нигериялық "Mami Wata" фильмі операторлық жұмысы үшін арнайы жюри сыйлығын жеңіп алды. Лагос тұрғыны Шоф Кокердің "Morèmi" атты қысқаметражды анимациялық фильмі 2023 жылы Disney+ компаниясының "Kizazi Moto: Generation Fire" антологиясына енгізілді. "Morèmi" тәңірлер әлеміне тұтқынға түсіп, алыптардың қудалауына ұшыраған Luo атты жынды жігіт туралы. Болашақ Нигериядан келген ғалым оны құтқарып алғаннан кейін, Луо жоғалған естеліктерімен байланысып, халқының құтқарылуы үшін жасалған құрбандықты біледі. Комедия "Wedding Party I" және "Wedding Party II" фильмдерін озып, (2023 жылдың тамызына дейін) барлық уақыттағы ең табысты нигериялық фильм болып табылады және сыншылардың мақтауына ие болды. Бұл АҚШ кассаларында көрсетілген алғашқы нигериялық артхаус емес фильм. "Film One Entertainment" компаниясының хабарлауынша, "Battle" – АҚШ-тағы өзінің түріндегі алғашқы фильм. Оның 11 Regal кинотеатрында бақылаумен көрсетілуі, экран санының азайтылуы бүкіл ел бойынша билеттердің сатылып кетуіне әкелді. Film One бұл фильмнің АҚШ-тағы алғашқы Ноливудтық шығарылымы екенін айтады. "Buka" (йоруба және хауса тілдерінде) – гастрономиялық көше сатушылары.

Ганалық актерлердің ағыны

2006-2007 жылдары нигериялық режиссер Фрэнк Раджа Арас Гананың «Venus Films» өндіріс компаниясымен келісімшартқа қол қойды, ол ганалық актерлерді кең ауқымды Нолливудқа енгізуге көмектесуді қамтыды. Бұл ынтымақтастық ақырында Ван Виккер, Джеки Аппиа, Маджид Мишель, Ивонн Нельсон, Джон Думело, Надия Буари және Ивонн Окоро сияқты ганалық актерлердің нигериялық әріптестерімен шайқасқандай танымалдылыққа ие болуына әкелді. Сонымен қатар, жылдар бойы Нигериядағы фильм өндірісінің жоғары құнына байланысты нигериялық кино өндірушілер шығындарды қысқарту үшін Лагостан тыс жерлерде фильм түсіруге мәжбүр болды, бұл Голливудтағы фильм өндірісінің Лос-Анджелестен Торонто және Альбукерки сияқты қалаларға көшуіне ұқсас. Бұл процеске «Қашқан өндіріс» деп аталады. Осының салдарынан, көптеген өндірушілер Гананың Аккра сияқты қалаларда түсірілімдерді бастады, үнемдеген қаражатты жақсы жабдықтарға инвестициялауға жұмсады, олардың көпшілігі фильмдерін үлкен экранға шығаруға тырысты. 2013 жылы өткен Africa Magic Viewers' Choice Awards (AMVCA) сыйлықтарының бірінші галасында Ганалық Джеки Аппиа басты рөлдегі ең үздік актриса атанды. Сол жылы Аппиа Нолливуд және Африка фильм сыншылары сыйлығының (NAFCA) «Ең үздік актриса» сыйлығын да жеңіп алды. Бұл дамуға Боб Мануэль сияқты саланың кейбір өкілдері қарсы болса, Мерси Айгбе, Белинда Эффах және Ивонн Йегеде сияқтылар оны жақсы қадам деп қарады, өйткені индустрияның барлығына жеткілікті кеңдігі бар екенін және әлемдегі басқа да ірі фильм орталықтарында басқа ұлт өкілдері де бар екенін атап өтті. Тереза Эдем: «Бірлескен Африка кез келген күні, кез келген уақытта жақсы сатылады. Бұл әзірге тамаша серіктестік. Олар Нолливудқа жаңа түс қосты және пайдалы бәсекелестікті күшейтті» деді. Ганалық режиссер Фрэнк Фифи Гарбин бұл оқиғаға қанағаттандынысын білдіріп: «Нолливудта ганалық актерлер туралы көп әңгіме болмауы керек. Біз үшін бұл жақсы жаңалық. Бұл біздің актерлердің танымалдылығы артып, бүкіл әлемде қабылдана бастағанын көрсетеді» деді. Ганалық танымал актер Ван Виккер көптеген нигериялық фильмдерде ойнаған. Осы ынтымақтастықтың нәтижесінде батыс көрермендері ганалық фильмдерді нигериялық фильмдермен шатастырып, олардың сатуын біріне қосады; алайда, олар кейде «Нолливуд» деген ортақ атауды бөлісетін екі тәуелсіз индустрия.

Танымалдық және тартымдылық

2009 жылы ЮНЕСКО Нолливудты шығарылым көлемі бойынша үнді киноиндустриясынан кейін әлемдегі екінші ірі киноиндустриясы деп атады.

Африка

Ноливуд туындыларының үлкен сұранысы бірнеше елде нигериялық фильмдерге қарсы әрекеттерге әкелді. Мысалы, Ганада нигериялық фильмдер сататын дүкендерді полиция тәркілегені туралы хабарлар бар; олардың сөзіне сенсек, "нигериялық фильмдердің отарлауына қарсы күресіп жатырмыз".