Кіріспе
Монреаль, Квебек, Канаданың орталық бизнес ауданындағы өзара байланысты ғимараттар желісі RÉSO, көбінесе «Underground City» деп аталады, бұл Монреальдің орталық бизнес ауданының, жайылған орталық Монреальдің (Downtown Montreal) жүрегін құрайтын өзара байланысты кеңсе мұнаралары, қонақүйлер, сауда орталықтары, тұрғын және коммерциялық кешендер, конгресс залдары, университеттер және өнер орындары. Атауы желіге кіретін ғимараттар арасындағы жер асты байланыстарына және желінің қаланың толығымен жер асты жылдам транзиттік жүйесі – Монреаль метросымен толық интеграциясына сілтеме жасайды. Бұған қоса, «Жер асты қаласының» алғашқы нұсқасы бүгінде Place Ville Marie және Central Station орналасқан Маунт-Роял туннелінің оңтүстік кіреберісіндегі ашық шұңқырда құрылған. Көптеген қосылыс туннельдері жер астынан өтетін болса да, негізгі өткелдер мен кіру нүктелерінің көпшілігі жер бетінде орналасқан, сондай-ақ бір көпір бар (Лусьен Л’Альлье метро станциясы мен Гаре Лусьен Л’Альлье арасында). Осыған байланысты, «Жер асты қаласы» – нағыз жер асты қаласы емес, ішкі қала (ville intérieure) сияқты, бірақ толығымен жер астында орналасқан кең коммерциялық секторлар да бар. Бұл желі Монреальдің ұзақ қыстарында ерекше пайдалы, күніне жарты миллионнан астам адам оны пайдаланады деп есептеледі. Желі климаттық бақылауда және жақсы жарықтандырылған, U пішіндес және екі негізгі солтүстік-оңтүстік осьтері шығыс-батыс осьтерімен байланысқан. Монреальдің ең тығыз қоныстанған бөлігіндегі туннельдердің жалпы ұзындығы шамамен … шақырымды құрайды. Барлығында желіге 120-дан астам сыртқы кіру нүктесі бар, RÉSO-ның ресми шекарасынан тыс орналасқан алпыстан астам метро станциясының кіреберістері есепке алынбағанда, олардың кейбіреулерінде өздерінің кішігірім туннель желілері бар. Қаланың ірі мекемелері, атап айтқанда Макгилл университеті, Монреаль көркемсурет мұражайы, Конкордия университеті, Монреаль университеті және Монреаль Квебек университеті де метрополитен желісінен бөлек кампус туннель желілеріне ие.
RÉSO, commonly referred to as the Underground City , is the name applied to a series of interconnected office towers, hotels, shopping centres, residential and commercial complexes, convention halls, universities and performing arts venues that form the heart of Montreal's central business district, colloquially referred to as Downtown Montreal. The name refers to the underground connections between the buildings that compose the network, in addition to the network's complete integration with the city's entirely underground rapid transit system, the Montreal Metro. Moreover, the first iteration of the Underground City was developed out of the open pit at the southern entrance to the Mount Royal Tunnel, where Place Ville Marie and Central Station stand today. Though most of the connecting tunnels pass underground, many of the key passageways and principal access points are located at ground level, and there is also one skybridge (between Lucien L'Allier Metro station and Gare Lucien L'Allier). In this regard, the Underground City is more of an indoor city (ville intérieure) than a truly subterranean city, although there are vast commercial sectors located entirely underground. The network is particularly useful during Montreal's long winters, during which time well over half a million people are estimated to use it every day. The network is largely climate controlled and well lit, and is arranged in a U shape with two principal north–south axes connected by an east–west axis. Combined, there are of tunnels over of the most densely populated part of Montreal. In total, there are more than 120 exterior access points to the network, not including the sixty or so Metro station entrances located outside the official limits of the RÉSO, some of which have their own smaller tunnel networks. Some of the city's larger institutions, namely McGill University, the Montreal Museum of Fine Arts, Concordia University, Université de Montréal and the Université du Québec à Montréal also have campus tunnel networks separate from the underground city.
Шолу
2004 жылы қала орталығындағы жер асты қаласының желісі қайта брендтелді және RÉSO деп аталды, бұл француз тіліндегі réseau, яғни «желі» сөзімен дыбыстас. Сөздің соңындағы «О» әрпі – Монреаль метросының логотипі. RÉSO логотипі бар схемалық карталар желі бойында кездеседі. Ең ірі және танымал бөлігі қала орталығында, Жасыл желідегі Пель және Плейс-де-Артс метро станциялары мен Қызыл желідегі Люсьен Л’Альер және Плейс-д’Армс станцияларымен шектелген. Көптеген Монреаль туристік нұсқаулықтары жер асты қаласын маңызды туристік орын ретінде жарнамалайды, ал қала құрылысының жетістігі ретінде ол әсерлі. Алайда, көптеген Монреаль тұрғындары үшін бұл көбінесе метро станцияларын байланыстыратын үлкен сауда орталығы болып есептеледі – тіпті олар онда екендерін білмейді. Канаданың көптеген қалаларында ауа райынан қорғану үшін туннельдер немесе көпірлер бар. Монреаль жер асты қаласының көп бөлігі метро жұмыс істейтін уақытта (таңғы 5:30-дан түнгі 1:00-ге дейін) ашық, бірақ кейбіреулері жұмыс сағаттарынан тыс жабылады. Жер асты қаласының және метроның карталарын барлық метро станцияларынан тегін алуға болады, ал ғимараттар желісі қала орталығының көптеген карталарында көрсетілген. Күн сайын шамамен 500 000 адам оны пайдаланады. Бұл сонымен қатар әлемдегі ең үлкен жер асты кешені. Оның ұзындығы 32 шақырымды, ал ауданы 4 миллион шаршы метрді (бір жарым шаршы шақырымды) құрайды. Ресми статистикаға сәйкес, оның дәліздері 10 метро станциясымен, 2 автобус терминалымен, 1200 кеңсемен, 2000-ға жуық дүкенмен (оның ішінде 2 ірі универмаг), шамамен 1600 тұрғын үймен, 200 мейрамханамен, 40 банкпен, 40 экранды кинотеатрлармен және басқа да ойын-сауық орындарымен, 7 ірі қонақүймен, 4 университетпен, Place des Arts, собормен, Bell Centre (Монреаль Канадиендерінің үйі) және 3 көрме залымен: Place Bonaventure, Конгресс орталығы (Palais des Congrès de Montréal) және Олимпиада орталығымен байланысады.
Орталық сегменттің тарихы
Жер асты қаласының түсінігі алғаш рет қала құрылысшы Винсент Понтеге қатысты, оның құрметіне 2006 жылдың қараша айында Place Ville Marie алаңында ескерткіш тақта ашылды. Жер асты қаласының бірінші байланысы 1962 жылы ашылған және Орталық станцияның солтүстігіндегі теміржолдың көрініссіз шұңқырын жабу үшін салынған Place Ville Marie кеңсе мұнарасы мен жер асты сауда орталығының құрылысымен қалыптасты. Екі туннель оны Орталық станциямен және Королева Елизавета қонақ үйімен байланыстырды. 1966 жылы Монреаль метросының іске қосылуы, Expo 67 көрмесі қарсаңында, Бонавентур станциясын Шато Шамплен қонақ үйіне, Place du Canada кеңсе мұнарасына, Place Bonaventure, Орталық станция және Виндзор станциясына қосып, метрополитен жүйесінің ядросын құрады. Square Victoria OACI станциясы Монреаль қор биржасының ғимараты – Tour de la Bourse-қа қосылды. Жер асты қаласын дамытуға Монреаль қалалық транзиттік комиссиясының метро станцияларының кіреберістерінің үстіндегі ауа құқықтарын эмфитевтикалық жалдау арқылы құрылысқа ұсыну саясаты да үлкен үлес қосты, бұл жақсы жылжымайтын мүлікті алудың тиімді жолы болды. 1966 жылы метро іске қосылғанда, он ғимарат тікелей метро станцияларымен байланысты болды; даму орталық бөлігінде тек үш дербес станция кіреберісі (Square Victoria OACI, St Laurent және Place des Arts) қалғанша жалғасты. 1974 жылы Комплекс Дежардин кеңсе мұнарасы кешені салынды, бұл Place des Arts және Place d'Armes станциялары арасындағы «екінші орталық» жер асты қаласының сегментін салуға түрткі болды, оның құрамына Place des Arts, Complexe Desjardins, Complexe Guy Favreau федералдық үкімет ғимараты және Palais des Congrès (конгресс орталығы) кірді. 1984 және 1992 жылдар аралығында жер асты қаласы кеңейді, Пиль және Макгилл метро станциялары аудандарында үш ірі байланысты сауда орталығы салынды: Cours Mont Royal, Place Montréal Trust және Promenades Cathédrale (Христос шіркеуінің соборының астында салынған). Макгилл станциясы The Bay, Eaton's (қазіргі Complexe Les Ailes), Centre Eaton және тағы екі кеңсе/сауда кешенімен байланысты болды. 1984 және 1989 жылдар аралығында жер асты қаласы 1990 жылдары желіге қосылған мегажобаларға дейін кеңейді, соның ішінде Монреальдегі ең биік ғимарат – Le 1000 De La Gauchetière, Le 1250 René Lévesque және Монреальдегі Дүниежүзілік сауда орталығы бар. Бұл ғимараттардың коммерциялық секторы шектеулі болғанымен, кеңселерді сату үшін жер асты қаласына қосылуын пайдалы фактор ретінде қарастырады. Сонымен қатар, Итон орталығы мен Place Ville Marie арасындағы туннельдің құрылысы жер асты қаласының екі орталық бөлігін біріктірді. Белл (алғашқыда Молсон) орталығының құрылысы Лусьен Л'Альье метро стансасын жер асты қаласына қосты, сондай-ақ Виндзор станциясын жаңа Gare Lucien L'Allier қалалық пойыздар стансасымен алмастырды. Соңғы кезде, 2003 жылы, Quartier international de Montréal толық қайта жаңартуы орталық жер асты қаласының бірнеше сегменттерін үздіксіз жаяу жүргіншілер дәліздерімен біріктірді. ИКАО бас кеңсесінің құрылысы Place Bonaventure-ді Square Victoria OACI стансасына қосты, ол өз кезегінде жаңа Caisse de dépôt et de placement ғимараты және Жан-Поль Риопель алаңы астындағы туннель арқылы Palais des Congrès және Place d'Armes стансасына қосылды. Халықаралық кварталдың жаңа туннель бөлімдерінде Монреальдің ірі музейлері демеушілік еткен білім беру және көркемдік экспонаттар орналасқан. Осы құрылыстың нәтижесінде қазір қала орталығының бойымен, UQAM Шербрук павильонынан (Сент-Фамиль және Шербрук көшелерінің бұрышында) Белл орталығының оңтүстік-батысында орналасқан Лусьен Л'Альье метро стансасына дейін сыртқа шықпастан жүруге болады – құс ұшып өткенде шамамен, ал жаяу жүру қашықтығы шамамен.
Mega projects added to the size of the network throughout the 1990s, including Le 1000 De La Gauchetière (the tallest building in Montreal), Le 1250 René Lévesque, and the Montreal World Trade Centre. Although these buildings have only a secondary commercial sector, they use their connection to the underground city as a selling point for their office space. Also, the construction of a tunnel between Eaton Centre and Place Ville Marie consolidated the two central halves of the underground city. The construction of the Bell (originally Molson) Centre connected Lucien L'Allier Metro station to the underground city, as well as replacing Windsor Station with the new Gare Lucien L'Allier commuter train station. Most recently, in 2003, the complete redevelopment of the Quartier international de Montréal consolidated several segments of the central underground city with continuous pedestrian corridors. The construction of the ICAO headquarters joined Place Bonaventure to Square Victoria OACI station, which in turn was joined to the Palais des Congrès and Place d'Armes station via the new Caisse de dépôt et de placement building and a tunnel under Place Jean Paul Riopelle. Uniquely, the new tunnel sections in the Quartier International contain educational and artistic displays sponsored by major Montreal museums. As a result of this construction, one can now walk all the way across the centre of downtown, from the UQAM Sherbrooke Pavilion at the corner of Sainte Famille Street and Sherbrooke Street to the Lucien L'Allier Metro station just south west of the Bell Centre, without going outside—a span of as the crow flies, or approximately walking distance.
Құрылымдық мәселелер, 2007 жылғы жабылу
2007 жылғы 24 тамызда құрылысшылар Макгилл станциясын де Мейсоннев бульварының астындағы «Бей» дүкенімен байланыстыратын жер асты коридорының төбесінде жеті метрлік (23 футтық) жарық тапты. Бұл жарық Эйлмер көшесі мен Юнион даңғылының арасында орналасқан. Құрылымның құлау қаупі бар-жоғын анықтау үшін станция, Жер асты қаласындағы дүкендер, сондай-ақ жер үсті көшелері мен ғимараттар жабылды. Метроның жасыл желісіндегі қызмет жексенбі күні кешке дейін тоқтатылды. «Хадсон шығанағы» компаниясының өкілі мәлімдегендей, қала жұмыскерлері жақын жердегі тіреуге тиіп, зақым келтірген болуы мүмкін. Демалыс күндері қалалық жұмысшылар бетон плитаны нығайту үшін күні-түні жұмыс істеді және 1000-нан астам уақытша металл тірек орнатты. 2007 жылғы 27 тамызда жасыл желіде қызмет қайта жаңғыртылды, ал Юнион мен Эйлмер арасындағы де Мейсоннев бульварының бір блогынан басқа барлық көшелер қозғалысқа ашылды. Қозғалысқа жабық блок жаяу жүргіншілерге ашық болды. «Бей» дүкені қоса барлық ғимараттар қайта ашылды. Ресми өкілдер мәселені шешуге бірнеше ай уақыт кететінін хабарлады. Объектіні тексеру кезінде 2021 Юнион мекенжайындағы Parkade Montreal ғимаратының бетон қабырға панельдері құлау қаупі бар екені анықталды. Қала инженерлері шұғыл жөндеу жұмыстарын жүргізді. Кейінірек жасалған баяндамада зақымның себебі велосипед жолының салынуы екені көрсетілді. Де-Мейсонневтегі көше қозғалысы 2008 жылғы наурыз айында толығымен қайта жаңғыртылды.
Орталық сегмент
Орталық сегмент ішкі жаяу жол арқылы келесі жеті метро станциясын байланыстырады. Берри UQAM станциясы, ол Жасыл, Қызғылт сары және Сары желілер арасында көшуге мүмкіндік береді, осы сегменттегі ең жақын станциядан екі метро аялдамасы қашықтықта болғандықтан, көп жағдайда жаяу жүру метромен жүруден жылдам болады. Төменде келтірілген байланысты нысандардың тізімі сегменттер мен ең жақын метро станциясы бойынша топтастырылған.
Арнайы іс-шаралар
Әр ақпан айында "Арт Сутеррайн" Монреальдің мерекелік шаралары аясында "Жер асты қаласының" орталық бөлігімен жүретін көрме ұйымдастырып, заманауи өнер жобаларын көрсетеді.