Кіріспе

Массачусетс шығанағы провинциясының армадасы Америка революциясы кезінде.

Пенобскот экспедициясы – Америка революциялық соғысы кезінде Массачусетс шығанағы провинциясының провинциялық конгресі құрастырған 44 кемеден тұратын американдық теңіз армадасы. 19 әскери кеме мен 25 көмекші кемеден құралған флотилия 1779 жылғы 19 шілдеде Бостоннан Мэн округінің Пенобскот шығанағына, 1000-нан астам американдық отарлық теңізшілер (континенттік теңізшілермен шатастырмау керек) және әскерлерден тұратын экспедициялық күшті алып жүрді. Сонымен қатар, лейтенант-полковник Пол Ривер басқаратын 100 адамдық артиллерия бөлімі де болды. Экспедицияның мақсаты – бір ай бұрын британдықтар басып алып, Жаңа Ирландия деп атаған Мэннің орталық жағалауын қайтарып алу. Бұл соғыстың ең ірі американдық теңіз экспедициясы болды. Шайқас шілде және тамыз айларында үш апта бойы Пенобскот және Багадус өзендерінің сағасында, Мэн штатының Кастин қаласы маңында құрлықта және теңізде өтті. Нәтижесінде, 162 жыл өткен соң, 1941 жылы Пёрл-Харборға дейін АҚШ-тың ең ауыр теңіз жеңілісі тіркелді. 17 маусымда британдық армия күштері генерал Фрэнсис Маклиннің басшылығымен қоныстанды және Пенобскот шығанағының жоғарғы бөлігіндегі Мажабигвадус түбегіндегі Форт Джордж маңында бірнеше бекіністер салды. Олардың мақсаты – жағалаудың осы бөлігінде әскери күшін орнату және Жаңа Ирландия колониясын құру болатын. Жауап ретінде Массачусетс провинциясы оларды ығыстыру үшін экспедиция ұйымдастырды, сондай-ақ Континенттік конгресс те қолдау көрсетті. Американдықтар шілде айының соңында әскерлерін түсіріп, Форт Джорджты қоршауға тырысты. Бірақ құрлық әскерлерінің командирі бригадир генерал Соломон Ловелл мен экспедиция командирі коммодор Дадли Солтонсталл арасындағы экспедицияны басқару мәселесіндегі келіспеушіліктер осы әрекеттерге кедергі келтірді. Солтонсталл кейіннен өрескелдігі үшін теңіз күштерінен босатылды. Генерал Маклин үш апта бойы шабуылды тойтарды, содан кейін 13 тамызда Нью-Йорктан сержант Джордж Коллиер басқаратын британдық күштер келді. Бұл американдық флотты Пенобскот өзені бойында жойқынға ұшыратты. Экспедициядан аман қалғандар аз азық-түлік пен қару-жарақпен Массачусетстің халыққа толы аймақтарына қайтып келді.

Британдық әскерлер келеді

Наттинг 1779 жылдың қаңтарында Нью-Йоркке жетті, бірақ генерал Клинтон басқа хабаршылардан бұйрықтардың көшірмелерін алған еді. Клинтон экспедицияны Галифакста орналасқан генерал Фрэнсис Маклинге тапсырған болатын, ол Наттингті Джерменнің егжей-тегжейлі нұсқауларымен сол жерге жіберді. Маклиннің экспедициясы 30 мамырда Галифакстан шығып, 12 маусымда Пенобскот шығанағына жетті. Келесі күні Маклин мен теңіз конвойының командирі Эндрю Баркли қоныс тебуге қолайлы жерді тауып, оны анықтады. 16 маусымда оның әскерлері Маябигвадус (Кастин, Мэн) деп аталатын жарым аралға, Багадус өзенінің сағасы мен Пенобскот өзеніне қарайтын шығанақтың аралығында қонуға кірісті. Содан кейін америкалықтарға қарсы қорғануға жарамды бекіністерді дайындау жұмыстары күшейтілді. "Албани" кемесінің капитаны Генри Моуат Массачусетс штатының саясатын жақсы білгендіктен, қауесеттерге өте мән берді және генерал Маклинге бастапқы конвойға кірген қосымша кемелерді қалдыруға көндірді. Конвойдың бір бөлігі кеткен еді, бірақ қарулы "Солтүстік" және "Наутилус" кемелері шығар алдынан бұйрық өзгертілді.

Американың реакциясы

Бостон қаласындағы американдық билік өкілдері бұл жаңалықты естігенде, британдықтарды сол аймақтан қуу үшін дереу жоспар жасады. Пенобскот өзені – Пенобскот үндістері бақылап, көбінесе британдықтарды қолдаған жерлерге қақпа болды. Конгресс өзен сағасында бекініс сәтті салынса, Пенобскоттарды одақтас ретінде тарту мүмкіндігінен айырылып қалады деп қорқып еді. Массачусетс штаты да соғыстан кейін болатын кез келген келісімде осы аумаққа деген құқығын жоғалтудан қаушады. Экспедицияны жетектеу үшін Массачусетс Конгреске Континенттік әскери-теңіз флотының үш кемесін беруге өтініш жасады: 12 зеңбірекке ие «Провиденс» шлюпі, 14 зеңбірекке ие «Дилигент» бригі және 32 зеңбірекке ие «Уоррен» фрегаты. Қалған 40-тан астам кеме Массачусетс штатының әскери-теңіз флотының кемелерінен және коммодор Дадли Солтонсталл басқаратын жеке кемелерден құралды. Массачусетс билігі 1000-нан астам ополченник жинап, алты кішкентай далалық зеңбірек сатып алды және бригада генерал-майоры Соломон Ловеллді құрлық әскерлеріне қолбасшы етіп тағайындады. Экспедиция 19 шілдеде Бостон портынан шығып, 25 шілдеде түстен кейін Пенобскотқа жетті.

Құтқару

25 шілдеде америкалық флотилияның тоғыз ірі кемесі сағат 15:30-дан 19:00-ға дейін Корольдік теңіз күштерінің кемелерімен атысты. Осы кезде, жеті американдық қайық жағаға түсу үшін жақындады, бірақ британдық оқтардың бірінде әскердің бірі қаза болғандықтан кері қайтты. 26 шілдеде Ловелл Континентальдық теңіз жаяу әскерлерінің күшін Ноттилус аралындағы (сонымен қатар Бэнкс аралы деп те аталады) британдық бекінісін басып алуға жіберді, ал жасақтар Багадуцеге түсуге тиіс болды. Теңізшілер өз мақсатына жетті, бірақ британдық артиллерия алдыңғы қайықты құлатқанда жасақтар кері қайтты, нәтижесінде майор Дэниел Литтлфилд және оның екі серігі қаза тапты. Сонымен қатар, 750 адам Ловеллдің басшылығымен жағаға түсіп, үздіксіз атыс астында қоршау жұмыстарын бастады. 27 шілдеде американдық артиллерия үш сағат бойы британдық флотты атқылады, нәтижесінде HMS Albany кемесіндегі төрт адам жараланды.

Шабуыл жасау

28 шілдеде Тиранницид, Хантер және Sky Rocket-тің ауыр отына ұшыраған бригадир генерал Пелег Уодсворт 400 сарбаздық (200 теңізші және 200 ополченец) шабуыл тобын таңертеңнен бұрын, жарты аралының батыс ұшындағы Дайс-Хедке, Форт-Джорджты басып алуға бұйрықпен жеткізді. Олар тар жағалауға қонды және қамалға дейінгі тік жарға көтерілді. Британдық қарауылдар, олардың ішінде лейтенант Джон Мур да болды, қарсылық көрсетті, бірақ форттан күше түспеді және американдықтарға биіктіктерді қалдырып, шегінуге мәжбүр болды. Сегіз британдық сарбаз тұтқынға алынды. Шабуылда американдықтардың шығыны ауыр болды: "жағадағы және жағалаудағы төрт жүз сарбаздың жүзі", континентальдық теңізшілер ополченецтерге қарағанда ауыр зардап шекті. Комодор Салтонстал теңізшілерінің шығындарына қатты қайғырып, одан әрі қонудан бас тартты және тіпті жағадағыларды қайтарумен қорқытты. Британдықтарға қарағанда теңізде басымдыққа ие болғанымен, келесі екі аптада Салтонстал, өте сақты болғандықтан, генерал Ловеллдің порттың кіреберісіндегі Моуаттың позициясына шабуыл жасау туралы қайта-қайта сұранысына қарамастан, әрекетсіз отырды. Оның орнына ол американдық флотты Пенобскот өзенінің аузынан, британдықтардың қаруларының жете алмайтын жеріне маневрледі, тек сирек және тиімсіз британдықтармен қақтығысуға тырысты. Британдық кемелері портты ұстап тұрғанда, олар жердегі американдық күштерді ауыр отпен ұстап тұрып, Форт-Джорджды алуларына кедергі келтірді. Уақыттың таусылып бара жатқанын түсінген генерал 11 тамызда Салтонсталға тағы бір хат жазып, оған шабуыл жасауды өтінді: "Мен сіздің шабуыл жасау тәсіліңізді анықтауға тырыспаймын, бірақ бұл маған өте мүмкін болып көрінеді, сондықтан кез келген кешігу ұятты болар еді; және мен дәл қазір олардың кемелерінің бірінен дезертирден естідім, сіз портқа кіргенде олар оларды жояды". Салтонсталдың Пенобскоттағы тиімсіздігі келесі қазан айында Массачусетс штатының Бас сотының "Пенобскот экспедициясының сәтсіздіктерін зерттеу комитеті" оны "кейіннен мемлекеттік кеңседе немесе лауазымда жұмыс істеуге қабілетсіз" деп теңіз флотынан босатуға әкелді. Экспедицияның сәтсіздігінің басты себебі "комодордың жеткіліксіз рухы мен энергиясы" болды, ол "біздің флоттың кез келген әрекеттерін немесе шабуылдау шараларын ынталандырмады" және флоттың жойылуы "негізінен комодордың кері шегіну кезінде жау кемелерін тоқтатуға ешқандай күш жұмсамауынан болды".

Қоршау

29 шілдеде бір америкалық қаза болды. 30 шілдеде екі тарап күні бойы артиллериямен өзара атысты, ал 31 шілдеде "Активке" қарасты екі американдық теңізші снарядтан жарақат алды. 2 тамызда қоршау аз-маз шайқастармен жалғасты. Фалмуттан келген милициялық Уилер Риггс жаудың оғы ағашқа тиіп, содан кейін оған шағылысқаннан кейін қаза тапты. 5 тамызда бір адам қаза тауып, тағы біреуі тұтқынға алынды.

Осы уақыт аралығында британдықтар өз жағдайы туралы хабар жіберіп, күштерді қосымша сұрауға үлкерді. 3 тамызда капитан (кейін вице-адмирал) сэр Джордж Коллиер Нью-Йорктен он әскери кемеден тұратын флотты шығарды. Келесі күні Солтонсталл британдық бекініске қарсы теңіз шабуылын бастады, бірақ Коллиердің британдық күштерді жеткізіп беру флоты келді және американдық кемелерге шабуыл жасады. "Хэмпден" жекеменшік кемесі мен тағы бір кеме фрегаттарға түсті, ал келесі екі күнде американдық флот Коллиердің қуып жете беруімен Пенобскот өзенімен жоғары қарай қашты. 13 тамызда жаудан атылған оқтан американдық офицер жараланды. Аман қалған экипаждар азық-түлік пен оқ-дәрісіз Бостонға құрлықпен қашып кетті.

Шығындар

Қоршау барысында полковник Дэвид Стюарт британдық гарнизонның 25 адамы қаза тауып, 34 адамы жараланғанын мәлімдейді. Алайда, хаостық шегініс американдықтардың жоғалғандарын 474 адамға – қаза тапқандарға, жараланғандарға, тұтқындалғандарға немесе із-түссіз жоғалғандарға жеткізді. Букер, Ловелл және басқалардың Солтонсталлды әділетсіз бейнелегенін, ал Пенобскот шығанағындағы географиялық және әскери жағдайларды ескере отырып, Солтонсталл тактикалық тұрғыдан дұрыс шешімдер қабылдағанына қарамастан, науқанның сәтсіздігі үшін айып тартқан құрбан болғанын айтады. Бір жыл өткен соң, британдық кабинет 10 тамыз 1780 жылы «Жаңа Ирландия» жобасын ресми мақұлдады, ал король Джордж III келесі күні «Пискатау [Пискаткава] өзенінің солтүстік-шығысында жатқан жерді» Массачусетс шығанағы провинциясынан бөліп, «Саукно [Сако] өзені мен Сент-Кройс арасындағы, Жаңа Шотландияның оңтүстік-шығыс шекарасы болатын жерді» жаңа провинцияға айналдыру туралы ұсынысқа қол қойды. Бұл провинция, Жаңа Англия провинциясы мен Жаңа Шотландияның арасында орналасқандықтан, «Жаңа Ирландия» деп аталуы тиімді болар еді. 1783 жылғы Париж бейбіт шартының талаптарына сәйкес, британдық әскерлер Форт-Джорджті эвакуациялады (содан кейін 600-ға жуық лоялисттер Пасамакуодди шығанағындағы Сент-Эндрюсқа көшіп кетті) және «Жаңа Ирландияны» құруға жасаған әрекеттерін тоқтатты. Алайда, 1812 жылғы соғыс кезінде британдық әскерлер 1814 жылдың қыркүйегінен 1815 жылдың сәуіріне дейін Форт-Джорджті (әлі де «Жаңа Ирландия» деп аталатын) қайта басып алып, бейбітшілік орнағаннан кейін қайтадан шегінгенге дейін оны теңіз базасы ретінде пайдаланды. Қазіргі Мэннің толық иелігі (негізінен Нью-Брансуикпен солтүстік-шығыс шекарасы) 1842 жылғы Вебстер-Эшбертон келісіміне дейін даулы болып келді. «Майн округі» 1820 жылға дейін Массачусетс штатының бір бөлігі болды, содан кейін Миссури келісімінің аясында 23-ші штат ретінде Одаққа қабылданды.

Мұра

1972 жылы Мэн теңіз академиясы мен Массачусетс технология институты Америка флотының құрамына кіретін "Дифенс" жеке кемесінің құлау оқиғасын іздестіріп, тапты. Бангордағы Джошуа Чемберлен көпірінің астында және Бангор қалалық доктың астында суға батырылған кемелердің іздері табылды, сондай-ақ бірнеше артефакттар қалпына келтірілді. 1986 жылы I 395 көпірінің бетон қабырғаларын салу кезінде зеңбірек доптары табылғаны туралы хабарланды. Форт-Джорджтың нығайтылған қорғаныш құрылыстары Кастиндегі Пенобскот өзенінің аузында орналасқан, ал 19 ғасырда американдықтар оған бетон қосымша құрылыстар салған. 2000–2001 жылдардағы археологиялық жоба кезінде экспедицияның археологиялық куәліктері, соның ішінде зеңбірек доптары мен зеңбіректер табылды. 2004 жылдан бері Кастин тарихи қоғамы Кастин қаласындағы Мектеп көшесінде орналасқан Пенобскот экспедициясына арналған толық көрмені ұйымдастырып келеді. 2021 жылы Сан-Франциско біріктірілген мектеп округі Пол Ревирдің атын Пол Ревир K–8 мектебінен алып тастайтынын жариялады, себебі ол Пенобскот экспедициясындағы рөлі үшін кінәлі деп танылды. Сан-Франциско білім беру кеңесі экспедицияның Пенобскот халқынан жерді ұрлау мақсатында болғанын қате түсінді.

Танымал мәдениетте

Бернард Корнуэллдің 2010 жылғы "Форт" тарихи романы экспедицияны суреттейді. Ол бұл жерде Джон Мур деген жас британдық офицерінің, кейіннен белгілі генерал болған адамның қатысқанын көрсетеді.