Кіріспе

Бристоль шығанағы (Залив Бристольский) – Беринг теңізінің ең шығыс бөлігі, 57°–59° солтүстік ендігі және 157°–162° батыс бойлығында, Алясканың оңтүстік-батысында орналасқан. Бристоль шығанағының ұзындығы 400 км, ал аузындағы ені 290 км. Циндер, Эгегик, Игушик, Квичак, Мешик, Нушагак, Накнек, Тогиак және Угашик сияқты көптеген өзендер осы шығанаққа құяды. Бристоль шығанағының жоғарғы бөліктерінде әлемдегі ең биік толқындар байқалады. Мысалы, Диллингемге жақын Нушагак шығанағы мен Квичак шығанағындағы Накнекке жақын аймақтарда толқындардың биіктігі 10 метрден (30 фут) асып, бұл аймақты әлемдегі ең биік толқындар тіркелген сегізінші орынға қояды. Көптеген сайлардың, құмдардың және жасыл сулардың болуы кеме жүруді қиындатады, әсіресе, аймақта жиі болатын күшті жел кезінде. Бристоль шығанағы Беринг теңізінің ең шалқақ бөлігі болғандықтан, ірі кемелер үшін ең қауіпті аймақтардың бірі саналады.

Тарих

Көне заманда Бристоль шығанағының көп бөлігі, Беринг теңізінің құрлық көпірінің көп бөлігімен бірге, құрғақ және егістік жерлер болған. Жақында, оның минералдық, жануарлар және теңіз өнімдеріне жақын орналасуы жағалау бойында адамдар қоныстануына себеп болды. Аймақтың алғашқы орыс және ағылшын зерттеулері оның сыртқы ықпалдарының көп бөлігін әкелді. 1778 жылы аймақтан өтіп бара жатқанда, танымал британдық теңізші және зерттеуші капитан Джеймс Кук осы жерді Англиядағы "Адмирал граф Бристольдің құрметіне" деп атады.

Ерте тұрақтандыру

1790-шы жылдардың соңында біраз уақытша елді мекендер құрғаннан кейін, Ресей-Америка компаниясы Бристоль шығанағының жағалауын және оған жақын жердегі ішкі аймақтарды сипаттау үшін зерттеу экспедицияларын жіберді. Олардың бірі Кускоквим және Нушагак өзендері арасындағы аумақты картаға түсірді. Накнектегі алғашқы эскимос ауылы 1819 жылы аймаққа келгеннен кейін ресейліктерде әртүрлі атаулармен белгіленді (1821 жылы «Наугейк»; 1880 жылы «Кинюяк»; ал соңында Ресей теңіз флотының капитаны Тебенков оны Накнек деп атады). Кейін, 1819 жылы Андрей Устюгов есімді алеут Бристоль шығанағының ең толық карталарын жасады. Сонымен қатар, Ресей теңіз флотының кемелері 19 ғасырдың ортасына дейін Беринг теңізінің жағалауын жан-жақты зерттеді, қазіргі кезде қолданылатын көптеген географиялық нысандарға ат қойды: Константин, Чичагов, Меншиков және Грейг мүйістері, Вениаминов және Павлов таулары, Бечаров көлі және т.б. 1883 жылы Бристоль шығанағында алғашқы лосось консерві зауыты ашылды. 1912 жылы Катмай жанартауының жарылуы және 1919 жылғы тұмау эпидемиясы Накнек халқын және аймақты қырып салған. Ауызша тарих бойынша, сол кезде тек үш түпкі отбасы ғана қалған. Ол кезде Балық шаруашылығы бюросы Аляскада моторлы кемелерді, балық ұстағыштарды және желілі балық аулау кемелерін пайдалануға тыйым салған. Бұл лососьтің көбеюіне 50% кепілдік беру үшін, олардың қоршалуын қамтамасыз ету мақсатында жасалған. Жапон флоты дизельдік қозғалтқышта жұмыс істейтін болаттан жасалған кемелерден тұрды. Жапондықтар американдық балықшылардан технологиялық үстемдікке ие болды және сол жазда шығанақты басып алды. 1938 жылы АҚШ Жапониямен Аляска суларында балық аулаудан бас тарту туралы келісімге келді. Бұл келісім Жапония мен АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа кіргенге дейін сақталды. 1950-ші жылдары Жапония Тынық мұхитында балық аулауын күшейтті; АҚШ, Канада және Жапония Солтүстік Тынық мұхиты балық шаруашылығы шартына қол қойды. Бұл келісім аймақтың ресурстарын болашақ ұрпақтардың балықтарын сақтау үшін бірлесіп басқаруды көздеді. Бұл келісім бүгінгі күні халықаралық балық шаруашылығы ережелерінің үлгісі болып табылады.

Өнеркәсіп

Бристоль шығанағы әлемдегі ең көп кездесетін соки (қызыл) лосось балық аулау орны, сондай-ақ күшті Чум (ит) лосось, Кохо (күміс) лосось, Чинук (патша) лосось және Пинк (жұлдызды) лосось қорына ие, олардың әрқайсысы маусымды түрде кездеседі. Чинук лососьтері жаздың басында тұщы судағы шаруашылық жерлеріне оралады, одан кейін соки және чум лососьтері келеді. Кохо және Пинк лососьтері жаздың соңында шаруашылық жерлеріне жүзеді. Балық аулау белсенділігі нақты түрлер үшін, лососьтер тұзды Тынық мұхитынан тұщы Бристоль шығанағына, содан кейін Бристоль шығанағының су алабындағы көптеген көлдер мен өзендердің бастауындағы тұщы судағы шаруашылық ағындарына қозғалған кезде ең жоғары концентрацияға жетеді. Халықаралық деңгейде соки лососі салыстырмалы түрде сирек кездесетін жаратылыс. Басқа жабайы лосось түрлері сияқты, соки лососінің аулау көлемі де өзгереді, бірақ ол әлемдік лосось өндірісінің 4-7 пайызын және жабайы лосось аулауының 13-20 пайызын құрайды. 2011-2014 жылдар аралығында соки лососі әлемдік лосось өндірісінің 5 пайызын және әлемдік жабайы лосось өндірісінің 15 пайызын көлем бойынша құрады.

Коммерциялық балық аулау

Бристоль шығанағы әлемдегі ең ірі лосось көшіне отан. Шығыс Тынық мұхитының барлық бес түрі шығанақтың тұщы сулы салаларында шарықталады. Коммерциялық балық аулау саласына әлемдегі ең ірі сокей лососі балық аулауы кіреді. Квижак Илиамна көлінен бастау алады. Шараң мен басқа да балық аулаумен қатар, лосось балық аулауы жергілікті жұмыс орындарының шамамен 75% құрайды. Бристоль шығанағында коммерциялық лосось балық аулаудың алғашқы 50 жылында балық аулайтын қайықтар желкенмен жүруге шектелген. 1951 жылы бұл шектеу алынғаннан кейін, барлық қайықтарды (шамамен 1500) дизельдік немесе газды қозғалтқыштармен жабдықтауға жеті жыл ғана кетті. 1920 жылдардың соңында қайықтардың ұзындығын 32 футқа дейін шектеу туралы тағы бір заң қабылданды. Бұл заң бүгінгі күнге дейін күшінде. Rio Tinto Group және жапондық Mitsubishi конгломераты. 2001 жылы Northern Dynasty Minerals LLC компаниясы бұл жерге құқық иеленді және серіктестерімен бірге жобаға 500 миллион доллар инвестициялады. 2011 жылы үкімет тарапынан қатаң ережелердің күшеюіне және серіктестердің сенімсіздігіне байланысты тау-кен компаниясы барлық серіктестерінен айырылды. Бристоль шығанағы аумағында тұрақты сақталуы тиіс шамамен 10 миллиард тонна тау-кен қалдықтары бар, бұл аймақ сейсмикалық белсенді аймақ болып табылады, сонымен қатар Rio Tinto компаниясының экологиялық көрсеткіштері көптеген экологиялық ұйымдар тарапынан жағымсыз бағаланады. Осы факторлар Бристоль шығанағы аумағына және оның жануарлар дүниесіне, тұрғындарына тигізетін әсерлерге қатысты алаңдаушылықтарды тудырды. 2003 жылдың сәуір айында АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) жоспарланған тау-кен операцияларының балық шаруашылығына, жануарлар дүниесіне және Алясканың жергілікті тайпаларына тигізетін әсерін бағалау туралы хабарлады. 2014 жылдан 2017 жылдың мамыр айына дейін Pebble EPA-ны бірнеше рет сотқа берді. Компания EPA-ның кен орнының ауқымын ресми түрде тау-кен жоспарларын ұсынғанға дейін әділетсіз түрде қабылдағанын мәлімдеді. Northern Dynasty Minerals LLC үкіметтік агенттікті минаға қарсы белсенділермен келісіп, осы қорытындыға келгенін айыптады. 2019 жылдың шілдесінде EPA тас кен орны аумағын қоқыс салу орны ретінде пайдалануды шектеу туралы алдын ала шешімін кері қайтарды. 2020 жылдың қыркүйегінде, кен орнына әлеуетті инвесторлар ретінде танысқан экологиялық белсенділер тобы Northern Dynasty Minerals компаниясының бас директоры Рональд Тиссенмен және Pebble Limited Partnership компаниясының бас директоры Том Коллиермен жасырын әңгімелер жүргізді. Әңгімелер барысында Коллиер мен Тиссен тау-кен операциясын мақұлдау үшін Джуноудан Вашингтонға дейінгі сайланған саясаткерлердің қолдауын алу жоспарларын егжей-тегжейлі түсіндірді. Сондай-ақ, компания 20 жылдық рұқсат алуды көздеп отырғаны, ал Тиссен оның тағы 160 жылға созылуы мүмкін екенін айтты. Бристоль шығанағының тұрғындары мен тайпаларының көпшілігі екі онжылдықтан астам қарсылық білдіргеннен кейін, Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) Таза су туралы заңтың 404(c) бабына сәйкес Pebble Mine жобасын тоқтатты. EPA соңғы шешімін жариялады, онда кең ауқымды ғылыми және техникалық зерттеулер мен мүдделі тараптардың қатысуы нәтижесінде Pebble Mine Бристоль шығанағының су бассейніндегі лосось балық аулау аймақтарына қабылдауға болмайтын зиян келтіретіні айтылды.