Кіріспе
Халықтың жас топтарының таралуын көрсететін графикалық сурет. Халық пирамидасы (жас құрылымы диаграммасы) немесе "жас және жыныс пирамидасы" – халықтың (әдетте бір елдің немесе әлемнің аймағының) жас топтары мен жынысына қарай таралуын графикалық түрде бейнелеу; халық өсіп жатқан кезде әдетте пирамида пішінін алады. Әдетте, ер адамдар сол жаққа, ал әйелдер оң жаққа орналастырылады және олардың саны абсолютті мәнде немесе жалпы халықтың пайыздық үлесі ретінде көрсетілуі мүмкін. Пирамида нақты халықтың жасын визуализациялау үшін қолданылады. Экологияда да популяцияның жас құрамын анықтау үшін пайдаланылады; бұл түрдің өрбу қабілеті мен жалғасу мүмкіндігінің көрсеткіші болып табылады. Бірлік аумағына шаққандағы адам саны халық тығыздығы деп аталады.
A population pyramid (age structure diagram) or "age sex pyramid" is a graphical illustration of the distribution of a population (typically that of a country or region of the world) by age groups and sex; it typically takes the shape of a pyramid when the population is growing. Males are usually shown on the left and females on the right, and they may be measured in absolute numbers or as a percentage of the total population. The pyramid can be used to visualize the age of a particular population. It is also used in ecology to determine the overall age distribution of a population; an indication of the reproductive capabilities and likelihood of the continuation of a species. Number of people per unit area of land is called population density.
Құрылымы
Халық пирамидасы көбінесе үнемі жиынтықталған гистограмма жолақтарынан тұрады, оны көлденең жолақты диаграммаға айналдырады. Халық саны x осімен (көлденең), ал жас топтары y осімен (тік) көрсетіледі. Әр жолақтың мөлшері жалпы халықтың пайызы ретінде немесе нақты сан ретінде көрсетілуі мүмкін. Әдетте, ер адамдар сол жаққа, ал әйелдер оң жаққа орналастырылады. Халық пирамидалары халықтың жасын және таралуын графикалық түрде бейнелеудің ең тиімді тәсілі болып саналады, себебі олар өте нақты кескінді ұсынады. Халық пирамидасынан жас және жыныс бойынша бөлінген халық туралы көптеген мәліметтерді оқуға болады, бұл халықтың даму деңгейі және басқа да аспектілері туралы ақпарат бере алады. Халық пирамидасын бағалау кезінде орталық тенденция шаралары (орташа, медиана және мода) ескерілуі керек. Мысалы, белгілі бір аймақтағы халықтың типін анықтау үшін орташа жас қолданылуы мүмкін. Орташа жасы 15 жастағы халық, 55 жастағы халыққа қарағанда әлдеқайда жас болады. Халық статистикасы көбінесе жыл ортасының көрсеткіштері болып табылады. Халық пирамидаларының сериясы елдегі жоғары туылу деңгейінен төмен деңгейге қалай өтетінін нақты көрсете алады. Егер пирамиданың негізі кең болса, онда халықтың салыстырмалы үлесі 0-14 жас аралығындағы ең жас топта екендігін көрсетеді, бұл елдегі туылу деңгейі жоғары және алмастыру деңгейінен асып түсетінін білдіреді. Егер халықтың туылу деңгейі алмастыру деңгейінен төмен болса, онда егде жастағы халықтың саны қартаюмен бірге азаяды, себебі өлім-жітімнің және уақыт өте келе туудың артуының салдарынан. Әртүрлі себептерге байланысты, егде жастағы әйелдердің саны әдетте еркектерден көп болады, себебі әйелдердің өмір сүру ұзақтығы жоғары. Пирамиданың пішіні халықтың жас тәуелділік коэффициентін де көрсетеді. Балалары мен қарттарының үлесі жоғары халықтардың тәуелділік коэффициенті жоғары болады. Бұл коэффициент еңбекке жарамды жастағы (әдетте 15-64 жас аралығындағы) адамдарға тәуелді қарттар мен жастардың санын көрсетеді. Weeks' Population: an Introduction to Concepts and Issues кітабында айтылғандай, халық пирамидасын болашақты болжау үшін пайдалануға болады. Халықтың өлім-жітім деңгейі төмен болған кезде, тіпті туылу деңгейі алмастыру деңгейіне жеткеннен кейін де, халықтың өсімі жалғаса беретіні болжануы мүмкін. Бұл жағдайда, халықтың қашан екі еселенетінін болжау үшін қолданылатын екі еселеу уақыты деген ұғым пайда болады. Сонымен қатар, халық пирамидасы халық арасындағы ресурстардың тең емес таралуына байланысты, елдің экономикалық жағдайы туралы да ақпарат бере алады.
Демографиялық ауысу
Демографиялық ауысу моделінде халық пирамидаларының мөлшері мен пішіні өзгеріп отырады. Демографиялық ауысудың бірінші кезеңінде пирамидалардың пішіні ең анық байқалады. Олардың негізі кең, ал жоғарғы бөлігі тар болады. Екінші кезеңде пирамида сол сияқты көрінеді, бірақ орта жастағы топтарда кеңейе бастайды. Үшінші кезеңде пирамидалар дөңгелене бастайды және пішіні қабір тасына ұқсайды. Төртінші кезеңде жас жастағы топтардың саны азаяды. Бұл кеңейген пирамиданың негізін тарытады. Соңында, бесінші кезеңде пирамида негізі тарылып, қанат пішінін ала бастайды. Халықтың пішіні елдің экономикалық жағдайына байланысты. Дамыған елдер үшінші, төртінші және бесінші кезеңдерде кездеседі, ал ең кем дамыған елдердің халқы бірінші және екінші кезеңдердегі пирамидалармен көрсетіледі.
Жастар өрісі
Гари Фуллер (1995) жастардың өсіп-өнуін кең пирамида түрінде сипаттады. Гуннар Хайнсон (2003) жас ер адамдардың санының артуы әлеуметтік толқуларға, соғысқа және терроризмге әкеледі деп санайды, себебі "үшінші және төртінші ұлдары" өзінің қоғамда беделді лауазымдар таба алмай, дін немесе саяси идеология арқылы бәсекелесуге ұмтылысын рационалдайды. Хайнсон көптеген тарихи кезеңдердегі әлеуметтік толқулардың, сыртқы себептері (мысалы, қарқынды климаттық өзгерістер немесе қоршаған ортаның басқа да ауқымды өзгерістері) болмаған жағдайларда, және көптеген геноцидтердің жастардың көптігінің нәтижесі ретінде оңай түсіндірілетінін мәлімдейді. Бұл фактор Араб көктемінің оқиғаларын және 2010 жылдары экстремистік популизмнің өркендеуін түсіндіру үшін де пайдаланылды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия және 2000 жылдардың соңындағы Ұлы экономикалық дағдарыс сияқты экономикалық төмендеулер де, жұмыс таба алмаған көптеген жастардың салдары ретінде қарастырылады. 2016 жылғы зерттеу жастардың көптігі этникалық емес азамат соғыстарының ықтималдығын арттыратынын, бірақ этникалық азамат соғыстарына әсер етпейтінін көрсетті. Еңбек нарығына еніп жатқан көптеген жасөспірімдер экономика мен саяси жүйенің, бұрынғыға қарағанда кішкентай халықтар үшін есептелген, мүмкіндіктерін шектеуін тудырады. Бұл жұмыссыздық пен мүшекеулікке алып келеді, егер жаңа мүмкіндіктер жеткілікті жылдамдықта құрылмаса, онда "демографиялық дивиденд" пайда болады, себебі өнімді жұмысшылар жас және қарт жандарға қарағанда артықшылыққа ие болады. Алайда, 16-29 жас аралығы тәуекелге бейімділікпен, әсіресе ерлер арасында байланысты. Жалпы алғанда, дамып келе жатқан елдерде жастардың көптігі жоғары жұмыссыздықпен және салдарынан зорлық-зомбылық пен саяси тұрақсыздық қаупінің артуымен байланысты. Cincotta және Doces (2011) пікірінше, жас құрылымның жетілуі демократия үшін дерлік қажетті шарт. Жастардың көптігінің салдарынан құтылу үшін жұмыс орындарын көбейту, отбасылық жоспарлау бағдарламаларын жақсарту және нәресте өлімін азайту сияқты нақты саясаттарды жүзеге асыру басымдыққа ие болуы керек.
Таяу Шығыс және Солтүстік Африка
Таяу Шығыс және Солтүстік Африка аймақтарында қазіргі уақытта жастардың саны айқын түрде артып отыр. "Таяу Шығыстың көптеген елдерінде соңғы онжылдықтарда жастар санының жалпы саны да, жалпы халыққа шаққандағы үлесі де айқын өсімді көрсетті. Бүгінде аймақта 15-ден 29 жасқа дейінгі шамамен 111 миллион адам тұрады, бұл аймақ халқының шамамен 27 пайызын құрайды". 1960 жылдардан бастап қызмет көрсету саласында, әсіресе денсаулық сақтаудағы құрылымдық өзгерістер демографиялық жарылысқа жағдай жасады, нәтижесінде халықтың басым бөлігі жас адамдардан тұрады. Аймақ халқының шамамен 65%-ы 25 жасқа толмаған деп есептеледі. Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадағы жастардың саны Шығыс Азиямен салыстырылады, ол бұл адам капиталын пайдаланып, соңғы онжылдықтарда үлкен экономикалық өсімге қол жеткізді. Таяу Шығыс жастар бастамасы жастардың санының өсуін демографиялық сый ретінде қарастырады, оны тиімді пайдаланса, аймақтың экономикалық өсуі мен дамуына серпін береді. "Жастар санының өсуі білім беру жүйелері мен еңбек нарықтарына сұранысты арттырса да, бұл сонымен қатар жалпы халықтың үлесінің өсу үлесінің еңбекке жарамды деп саналатын адамдардан тұратынын білдіреді; демек, олар басқалардың экономикалық қызметіне тәуелді емес. Өз кезегінде, тәуелділік деңгейінің төмендеуі жалпы экономикалық өсуге оң әсер етеді және демографиялық дивидендті тудырады. Алайда, нақты экономиканың осы дивидендті пайдалану қабілеті, жұмыс істейтін жастағы халықтың өсуін өнімді экономикалық қызметке жұмылдыру және өсіп келе жатқан еңбек күшіне қажетті жұмыс орындарын құру қабілетіне байланысты".
Қосымша сілтемелер
АҚШ халық санағы бюросы, демографиялық интернет қызметкерлері (2011 жылдың 27 маусымы). "Халықаралық бағдарламалар, халықаралық деректер базасы". Ақпараттық шлюз. АҚШ халық санағы бюросы. "Халық туралы мәліметтер бюросы – хабарла, күштендір, дамыт". Халықты есепке алу бюросы. "Деректер базалары". Біріккен Ұлттар Ұйымы. Зарулли, Вирджиния және т.б. "Әйелдер ашаршылық пен эпидемия кезінде де ерлерге қарағанда ұзақ өмір сүреді". Ұлттық ғылым академиясының еңбектері, Ұлттық ғылым академиясы, 2018 жылғы 3 қаңтар.