Кіріспе

1940 жылы Walt Disney компаниясы түсірген американдық анимациялық фильм

«Фантазия» – 1940 жылы Walt Disney Productions компаниясы түсірген американдық анимациялық музыкалық антологиялық фильм. Ол Леопольд Стоковский дирижерлік еткен классикалық музыка туындыларына арналған сегіз анимациялық сегменттен тұрады, олардың жетісін Филадельфия оркестрі орындайды. Музыкалық сыншы және композитор Димс Тейлор фильмнің әр сегментін тікелей эфирде таныстыратын рәсімдер шебері рөлінде көрінеді. Дисней 1938 жылы «Солдат шәкірті» жұмысы аяқталуға жақын тұрғанда фильмнің тұжырымдамасын қабылдады, бұл бастапқыда Микки Маустың танымалдылығы төмендегеннен кейін қайта оралу рөлі ретінде жоспарланған, әзіл-қалжыңды симфониялық мультфильм болатын. Өндіріс шығындары қысқа метражды фильмнің күтілетін табысынан асып кеткендіктен, Дисней оны Стоковский мен Тейлордың қатысуымен классикалық туындыларға арналған бірнеше сегменттен тұратын толық метражды фильмге енгізуге шешім қабылдады. Саундтрек бірнеше аудио арнаны пайдалана отырып жазылды және Дисней мен RCA бірлесіп әзірлеген Fantasound жүйесімен қайта өңделді, бұл «Фантазияны» стереода және қоршау дыбысының алғашқы үлгісі ретінде көрсетілген алғашқы коммерциялық фильмге айналдырды. «Фантазия» алғаш рет 1940 және 1941 жылдар аралығында RKO Radio Pictures компаниясы ұйымдастырған АҚШ-тың 13 қаласындағы театрлық роудшоуда көрсетілді; алғашқы көрсетілім 1940 жылдың 13 қарашасында Нью-Йорктегі Бродвей театрында өтті. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланғанымен, Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропа нарығына таралуына кедерес келтіруі, фильмнің жоғары өндіріс шығындары және Fantasound жабдықтарын орнату мен роудшоу көрсетілімдері үшін театрларды жалға алуға кеткен шығындарға байланысты пайда әкелмеді. 1942 жылдан бері фильм RKO Radio Pictures және Buena Vista Distribution компаниялары тарапынан бірнеше рет қайта шығарылды, әр нұсқада оның түпнұсқалық кадрлары мен дыбысы жойылды, өңделді немесе қалпына келтірілді. Инфляцияға қарай түзетілгенде, «Фантазия» АҚШ-тағы барлық уақыттағы ең табысты фильмдердің 23-орында тұр.

«Фантазия» франшизасы видео ойындар, Disneyland аттракциондары және тікелей концерттерді қамтиды. 1999 жылы Walt-тің жүрегі жақын туысы Рой Е. Диснейдің қатысуымен «Фантазия 2000» атты жалғасы жарық көрді. «Фантазия» жылдар бойы беделін арттырып, қазірде барлық уақыттағы ең ұлы анимациялық фильмдердің бірі ретінде танылған; 1998 жылы Америка кино институты оны «100 жыл 100 фильм» тізіміндегі 58-ші ең ұлы американдық фильм және «10 үздік 10 фильм» тізіміндегі бесінші ең ұлы анимациялық фильм деп атады. 1990 жылы «Фантазия» Конгресс кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танылып, АҚШ Ұлттық кино тізіліміне енгізілді.

Сюжет

Фантазия көк түстегі фонға жиналған оркестр мүшелерінің тікелей эфирдегі көрінісімен басталады, олар жарты жарықта, жарты көлеңкеде аспаптарын келтіреді. Салтанатты шебер Димс Тейлор сахнаға шығады (де жарты жарықта, жарты көлеңкеде) және бағдарламаны таныстырады. Иоганн Себастьян Бахтың "Токката және фуга" ре минор. Көк және алтын түстерде жарықтандырылған оркестрдің тікелей эфирдегі түсірілімдері, үстіне көлеңкелер қосылып, абстрактілі үлгілерге айналады. Анимациялық сызықтар, пішіндер және бұлттар музыканың дыбысы мен ырғағын көрсетеді. Пётр Ильич Чайковскийдің "Жаңғақ бұршағы" сюитасы. 1892 жылғы балет сюитасынан алынған үзінділер жаздан күзге, содан кейін қысқа ауысатын көріністерді көрсетеді. Әртүрлі билер бар: "Қантты қалампырдың биі", "Қытай биі", "Араб биі", "Орыс биі", "Флейта биі" және "Гүлдер вальсі". Пол Дукастың "Солғардың шәкірті". Гётенің 1797 жылғы "Солғардың шәкірті" поэмасы негізінде құрылған. Сиқыршы Йен Сидтің жас шәкірті Микки Маус, шеберінің кейбір сиқырлық тәсілдерін жасауға тырысады, бірақ оларды қалай басқаруды білмейді. Игорь Стравинскийдің "Көктемнің құрбаны". Балет партитурасының таңдалған бөлімдеріне сүйене отырып, Жердің пайда болуының көрнекі тарихы көрсетіледі. Көрсетілім планетаның қалыптасуынан бастап алғашқы тіршілік иелеріне дейін, содан кейін динозаврлардың билігі мен жойылуына дейін жалғасады. Танауы / Саундтрекпен танысу: Оркестр музыканттары кетеді және "Фантазия" атауы көрсетіледі. Таратудан кейін оркестр мүшелері оралғанда, кларнетші жетекшілік ететін джаз музыкасы орындалады. Содан кейін дыбыстың фильмде қалай бейнеленетінін көрсететін әзіл-қалжыңмен суреттелген демонстрация көрсетіледі. Анимациялық дыбыс жолының "кейіпкері", бастапқыда түзу ақ сызық, ойнатылатын дыбыстарға байланысты әртүрлі пішін мен түске айналады. Людвиг ван Бетховеннің "Пасторальдық симфониясы". Бетховеннің музыкасына түрлі-түсті кентаврлар мен "кентавршалар", Купидтер, фавндар және классикалық мифологияның басқа да кейіпкерлері бейнеленген мификалық грек-рим әлемі көрсетіледі. Шарап құдайы Бахустың құрметіне ұйымдастырылған мейрамды Зевс бұзып, дауыл тудырып, Вулканға жиналғандарға лақтыратын найзағайлар жасауды бұйырады. Амилкаре Понкиеллидің "Сағаттар биі". Төрт бөлімнен тұратын комедиялық балет: Мадам Упанова және оның страустары (Таң); Гьяцинт Гиппо және оның қызметшілері (Түс); Элефанчина және оның көпіршік үрлейтін пілдер тобы (Кеш); және Бен Али Гатор және оның аллигаторлар тобы (Түн). Финалда барлық кейіпкерлер бірге билейді, олардың сарайы құлайды. Модест Мусоргскийдің "Шаш тауындағы түн" және Франц Шуберттің "Аве Мария". Вальпургис түнінде алып шайтан Чернабог оянады және зұлым рухтар мен тынышсыз жандарды қабірлерінен Шаш тауына шақырады. Рухтар билейді және әуеде ұшып жүреді, содан кейін түннің таңымен бірге "Ангель" қоңырауының дыбысымен кері қайтарылады. Содан кейін шамдары бар монахтардың қатары орманды аралап, собордың қираған жеріне кіріп бара жатқаны көрсетіледі, ал хор "Аве Мария" әнін орындайды.

Сиқыршының шәкірті

1936 жылы Уолт Дисней Дисней студиясының басты кейіпкері Микки Маустың танымалдығын арттыру қажеттігін сезінді. Ол тышқанды «Солдат шәкірті» атты делюкс мультфильмде көрсетуге шешім қабылдады, ол 1797 жылы Иоганн Вольфганг фон Гёте жазған өлеңге және 1897 жылы Пауль Дукастың сол түпнұсқа әңгімеден шабыттанған оркестрлік шығармасына негізделген. Анимацияны классикалық музыкамен үйлестіру идеясы 1928 жылғы Диснейдің «Сайпақ симфониялар» мультсериалында бұрын қолданылған, бірақ ол әдеттегі слэпстиктен асып, «музыкалық үлгімен басқарылатын таза қиялдың іс-қимылы шындықтан тыс әлемде керемет сұлулыққа ие» болатын қысқаметражды фильмдер жасағысы келді. 1937 жылдың шілдесінің соңында музыканы пайдалану құқығын алғаннан кейін Дисней музыканы жазу үшін танымал дирижерді шақыруды қарастырды, бұл оған қосымша бедел әкелер еді. Ол 1912 жылдан бері Филадельфия оркестрінің дирижері Леопольд Стоковскимен Холливудтағы Часен мейрамханасында кездесіп, қысқаметражды фильмге қатысты жоспарларын талқылады. Стоковски «маған музыка ұнады» екенін еске алды, жобаға қатысуға қуанды және шығарманы тегін дирижерлеуге уәде берді. Кездесуден кейін Диснейдің Нью-Йорк өкілі Шығыс жағалауға бет алған пойызбен Стоковскиге кез босты. Диснейге жазған хатында ол Стоковскидің «музыканы еш төлемақысыз орындау туралы ұсынысының шынайы екенін» хабарлады. Оның аспаптық бояу туралы қызықты идеялары бар еді, олар анимация үшін өте жақсы болар еді». Талқылаулар барысында көптеген нұсқалар қабылданбады, соның ішінде Никколо Паганинидің «динамо, тірек, поршень суреттерімен» және «айналатын дөңгелектермен» жағалық түйме жасауды көрсету үшін Moto Perpetuo да болды. Басқа да алынып тасталған материалдарға Сергей Рахманиновтың G минорындағы прелюдиясы мен тройкасы және Лоуренс Тиббет орындаған Мусоргскийдің «Бүркіт әні» жатады. 1938 жылдың 29 қыркүйегінде Диснейдің шамамен алпыс суретшісі екі жарым сағаттық фортепиано концертіне жиналды, ол жаңа музыкалық ерекшелік туралы түсіндірмелер берді. Сондай-ақ, бір қатысушының айтуынша, «Солдат шәкірті» атты фильмнің дөңгелек нұсқасы көрсетілді, ол көрермендерді қол соғып, шапалақтауға шақырды, «қолдары қызыл болып кеткенше». Соңғы шығармалар келесі күні таңертең таңдалды, оларға D минорындағы Токката мен Фуга, Габриэль Пьерненің Cydalise et le Chèvre pied, «Жақсылыққа қарсы», «Таудан түнгі көрініс», «Аве Мария», «Сағаттар биі», Клод Дебюссидің «Айшырақ», «Көктемнің құрбаны» және «Солдат шәкірті» кірді. Дисней сегменттердің егжей-тегжейін әзірлеуді бастаған еді және Пиноккиоға кіріскен кездегі алаңдаушылығына қарағанда үлкен ынта мен құлшыныс көрсетті. «Айшырақ» көп ұзамай «Фантазия» бағдарламасынан алынып тасталды, бірақ Дисней мен оның жазушылары Цидализге нақты оқиғаны қоюда қиындықтарға тап болды. Оның «Кішкентай фаундардың кіруі» атты ашылу маршы Диснейді шығармаға тартты, ол бастапқыда қалаған фаундардың қолайлы бейнелерін ұсынды. 1939 жылдың 5 қаңтарында мифологиялық тақырыпқа сәйкес келетін күшті шығарманы іздеуден кейін, ол Бетховеннің алтыншы симфониясының бөліктерімен ауыстырылды. Стоковски бұл ауысуға келіспеді, өйткені Диснейдің «мифология туралы түсінігі осы симфония туралы емес» деп сенді. Ол сондай-ақ классикалық музыка әуесқойларының Диснейді композитордың ниетінен тым алыс кеткені үшін сынап, оның қабылдауы туралы алаңдады. Ал Тейлор бұл өзгерісті «керемет» деп бағалап, «оған ешқандай қарсылық жоқ» деді. Жаңа фильм 1938 жылдың қараша айына дейін «Концерттік фильм» немесе «Музыкалық фильм» деп аталды. Диснейдің RKO Radio Pictures кино дистрибьюторының жарнамашысы Хал Хорн басқа атауды қалаған және «Фильмгармониялық концерт» деген ұсыныс берді. Стюарт Бьюкенен кейін студияда Бахтан Стравинскийге дейін және Стоковскидің Бах және Хайбровскисін қоса алғанда, 1800-ге жуық ұсыныс жасаған атауға арналған конкурс өткізді. Фильмнің жетекшілері арасында ең сүйіктісі «Фантазия» болды, бұл Хорннің ертедегі жұмыс атауы, «Бұл сөз ғана емес, біз оған түсінген мағына». Дисней өзінің дамуының басынан бастап «Фантазиядағы» музыканың бұрынғы жұмыстарына қарағанда маңыздырақ екенін білдірді: «Біздің әдеттегі нәрселерде музыкамыз әрқашан іс-қимылдың астында болады, бірақ бұл жерде біз осы музыканы бейнелеуіміз керек, бірақ біздің әңгімемізге сәйкес келетін музыка емес». Дисней фильм классикалық музыканы өзі сияқты бұрын «осындай нәрселерден бас тартқан» адамдарға жеткізеді деп үміттенді.

Сегменттер

«Фантазия» фильмін жасауға 1000-нан астам суретші мен техник жұмылдырылды, онда 500-ден астам анимациялық кейіпкерлер бейнеленген. Сегменттер кадр бойынша түс схемасымен өңделді, соның арқасында бір кадрдағы түстер алдыңғы және келесі кадрлармен үйлесімді болды. Сегменттің сюжеттік құрылымы аяқталуына дейін музыканың жалпы көңіл-күйіне сәйкес келетін түстік схема әзірленді және тақырыптың дамуымен байланысты үлгіленді. Студияның кейіпкерлерді модельдеу бөлімі үш өлшемді саз модельдерін жасады, бұл аниматорларға нысандарын кез келген бұрыштан қарауға мүмкіндік берді. Нақты түсірілімдер үш түсті Technicolor әдісімен түсірілді, ал анимациялық сегменттер сары, көк және қызыл түсті кадрлар тізбегімен түсірілді. Содан кейін әртүрлі пленкалар біріктіріліп, толық көшірме жасалды. «Фантазия» фильмінде 3500 фут көп жазықтық кадр бар, бұл «Аққыз және жеті кәрік» және «Пинокио» фильмдеріндегі кадрлардың жалпы санынан асып түседі.

Ре-минордағы токката мен фуга

Дисней 1935 жылы Лен Лайдың «Түсті қорап» фильмін көргеннен бері абстрактілі анимация жасауға қызығушылық танытқан. Ол «Токката мен Фуга» фильміндегі жұмысты «бұл бірнеше жыл бойы күтіп келгенім, бірақ сынап көруге мүмкіндік болмаған нәрсе» деп түсіндірді. Алдын ала жобаларға эффект аниматоры Сай Янгтың суреттері кірді, ол дыбыс фильмінің жиегіндегі өрнектерден шабыттанған суреттер жасады. 1938 жылдың соңында Дисней Янгпен бірге жұмыс істеу үшін Оскар Фишингерді, көптеген абстрактілі анимациялық фильмдерді, соның ішінде классикалық музыкамен бірге шығарған неміс суретшісін жалдады. Екеуі жасаған үш лейка ролигін қарап шыққаннан кейін, Дисней олардың барлығын қабылдамады. Хумердің сөзінше, Фишингер «тек кішкентай үшбұрыштар мен суреттер жасады, ол жақсы болмады. Төбелес тым кішкентай, - деді Уолт». Фишингер, Дисней сияқты, өзінің жұмысына толық бақылау жасауға үйренген және командада жұмыс істеуге дағдыланбаған. Оның суреттері көпшілікке тым абстрактілі болып көрінді, сондықтан қатаң контурлардан аулақ болу үшін жасушаларға мөлдір бояу сияқты жаңа техникалар қолданылды. «Қар жапалақтарындағы феялар» эпизодындағы қар жапалақтарын қолмен салу қиын болды, сондықтан Арнайы эффекттер бөлімінен Леонард Пикли атты адам тоқтату анимациясын пайдалану идеясын ұсынды. Сыя және бояу бөлімі нақты қар жапалақтарының схемаларын қарапайым жасушалардан сәл ауыр материалға көшіріп, оларды мөлдір ақ түспен бояды. Олар кесіліп, кішкентай болат рельстерге бекітілген айналмалы катушкаларға орналастырылды. Механизм қара қышпен жасырылды, ал қар жапалақтары бір кадрдан кейін бір кадрға жылжытылды. Қолмен салынған анимация кейін қосылды.

Сиқыршының шәкірті

1938 жылғы 21 қаңтарда анимация жұмысы басталды, сол кезде сегменттің режиссері Джеймс Алгар аниматор Престон Блэрге Микки Маустың арманынан оянған көрінісін жасауды тапсырды. Сол кездегі жеті жүз қызметкердің әрқайсысы Гётенің 1797 жылғы «Заuberlehrling» поэмасының мазмұнымен таныстырылды және олар ненің болуы мүмкін екені туралы идеяларын білдіру үшін жиырма сұрақтан тұратын сауалнаманы толтыруға шақырылды. Бастапқыда Дисней «Аққу ханшайым мен жеті кәрізші» фильмінен Допиді шәкірт ретінде пайдалануды қарастырған, бірақ ол өзінің толық метражды дебютінің әсерін әлсіретуге келіспеді және Микки Маусты таңдады. Сегменттің көп бөлігі тікелей түсірілімде жасалды, оның ішінде UCLA спортшысы студияның дыбыс алаңдарының бірінде кедергілердің арасынан жүгіріп, секіруі сұралды, бұл Микки су арқылы өтетін көрінісіне анықтама ретінде пайдаланылды. Аниматорларға үлгі ретінде пайдалану үшін ағылшын тіліндегі нұсқаусыз фильм актері Найджел Де Брюлье Yen Sid рөлін ойнау үшін шақырылды. Сиқыршының халаты мен шляпасы костюмдерді жалға алу дүкенінен сатып алынып, жұлдыздар мен ай жартыларымен безендірілді. Аниматорлар Вильсон тауындағы обсерваторияда кометалар мен тұмандықтарды зерттеді, сондай-ақ студияға әкелінген игуаналардың тобы мен кішкентай аллигаторды бақылады. Динозаврлардың құдіреттілігін көрсету үшін сегмент бойына көру бұрышы төмендеп ұсталды.

Пасторальдық симфония

Уорд Кимболлдың айтуынша, аниматорлар "күкіртті мәселелерге ерекше назар аударды". Әйел кентаврлар бастапқыда ашық кеуделі салынған, бірақ Мобильдік сурет өндірісі кодексін сақтайтын Хейс кеңсесі олардың мойындарына сыйлықтарды жасырын түрде ілуді талап етті. Еркек кентаврлар да көрермендерді қорқытпау үшін жұмсақталды. Бастапқыда бұл бөлімде басқаларын күтіп қалған қара түсті кентаврлар жұбы болған, бірақ нәсілдік мәселелерге байланысты олар кейінірек фильмнен алынып тасталды. (қараңыз).

Сағат биі

"Сағат биін" Норман Фергюсон мен Торнтон Хи режиссерлік етті, оны тоғыз аниматор аяқтады. Оқиғаның көп бөлігі 1938 жылдың қазан айында өткен жиналыста жоспарланды, соның ішінде басты аллигатор – Бен Али Гейтор кейіпінің жасалуы да осы жиналыста талқыланды. Оның сюжеті, режиссурасы, макеті мен анимациясы бірнеше рет қайта жазылды, бірақ Дисней жануарларды комедиялық "сырғақтармен" бірге нағыз карикатуралық балет орындауын көрсетуді қалады. Пил мен аллигаторлардың дизайны неміс суретшісі Генрих Клейдің, ал бегемоттар мен страустардың дизайны карикатурашы Т.С. Салливанттың суреттеріне негізделген. Жануарлардың қозғалысын жақсырақ түсіну үшін команда Лос-Анджелестегі Гриффит саябағындағы хайуанаттар бағына барды. Аниматор Джон Хенчке бұл бөлімде жұмыс істеу тапсырылды, бірақ ол балеттен бейхабар болғандықтан қарсылық көрсетті. Сонда Дисней Хенчке Монте-Карлодағы "Рус балетінің" маусымдық билеттерін, сондай-ақ сахнаға кіруге мүмкіндік беретін билеттерді сыйлады, осылайша ол балет туралы көбірек біле алатын болды. Студия кейіпкерлерді анимациялауға көмектесу үшін бірнеше адамды тікелей түсірді. Басты страус – Мадмуазель Упанова – Ирина Баронованың кейіпімен жасалған. Балерина Гьясинт Гиппо бишілер Мардж Чемпион мен Татьяна Риабучинскадан, сондай-ақ актриса Хэтти Ноэльден шабыт алды, оның салмағы аса көп болды, аниматорлар оның денесінің ең кішкентай қозғалыстарын зерттеп, анатомиясының ең көп күш пен кернеуге ұшыраған бөліктерін байқады. Риабучинсканың күйеуі Дэвид Личин Бен Али Гейтордың қозғалысын жасау үшін пайдаланылды. Экрандағы музыканттар Филадельфия оркестрі емес, шын мәнінде жергілікті музыканттар болды, Диснейдің дыбыс режиссері Джимми Макдональд тимпанда, ал композитор Пол Смит скрипкада орындады. Тейлордың таныстырулары 1940 жылдың тамызында түсірілді, Хоу оператор ретінде қайта оралды. Хоу музыканттар аспаптарын талқылағанда кейбір аспаптарға қысқаша түсті жарықтарды бағыттап, визуалды энергияны қосты, сондай-ақ әр таныстыру үшін жақтық жарықтың түсін өзгертіп, көрініске әртүрлілік қосты. Перерыв кезіндегі джем-сессияда "Пасторальді симфониядан" үзінді және Бенни Гудман танымал еткен "Bach Goes to Town" джаз пьесасы орындалды. Дэвид Батлер осы қысқа үзілістің маңыздылығын атап өтіп, көрермендерге "бұл музыканттар әрдайым қатал емес" және джаз "қатаң музыкаға қарсы дәрі" ретінде қарастырылатынын көрсетті. 1940 жылы Уб Айверкс Дисней студиясына арнайы визуалды эффекттер бойынша техникалық жетекші ретінде қайта қабылданды. Оның алғашқы тапсырмаларының бірі Микки Маус пен Стоковскийдің қолдасуының көрінісі болды. Көрініс Стоковскийдің қолдасуын түсіру арқылы жасалды, содан кейін аниматорлар сурет қағазын түсірілген кадрдың үстіне қойып, Миккидің әрекеттерін Стоковскийдің әрекеттерімен үйлестірді. Анимация камераның ішінде Стоковскийдің пленкасымен бірге түсірілді, осылайша екі көрініс біріктірілген бір теріс кадр жасалды.

Жазу

Дисней «Фантазия» үшін дыбысты жазу және қайта өндірудің жетілдірілген әдістерін сынап көргісі келді. Ол былай деді: «Экрандағы бір динамиктен шыққан музыка жұқа, сыңғырлап, тартылыссыз естіледі. Біз осындай әдемі туындыларды сондай етіп қайта жасаймыз деп ойладық, көрермендер Стаковскиймен бірге сахнада тұрғандай сезінуі керек». «Солдат шәкірті» 1938 жылдың 9 қаңтарында түн ортасында Калвер студиясында басталған үш сағаттық жазу сессиясында жазылды. Орын Hyperion Avenue-дегі Disney студиясының дыбыс алаңы тым кішкентай болғандықтан таңдалды. Стоковский 85 музыкантты өзі таңдады және олардың осы кешкі сағатта жұмыс істегенде сергек болатынына сенді. Сессия бір репетициядан тұрды. Disney-дегі инженерлер RCA Corporation компаниясымен бірлесіп жұмыс істеді, бұл ойнату кезінде қажетті динамикалық тепе-теңдікке қол жеткізу үшін бірнеше аудио арналарын пайдаланып жазуды қамтыды. Сахнаның акустикалық қасиеттерін жақсарту үшін екі қабатты жарымшеңберлі бөлімдер орнатылды, олар оркестрді бес бөлікке бөліп, дыбыс тоңғытпасы ретінде әрекет етіп, дыбыс беруді күшейтті. Disney-дің бас дыбыс инженері Уильям Гарити жалпы нәтижелерге «көп көңіл көшті» және жоспарланғандай оркестрді жеке бөлімдерде жазуға және толық репетиция жасауға мүмкіндік болмады, бірақ Стоковский жазудың қанағаттанарлық екенін мәлімдеді. 90 музыканттан тұратын оркестрге Кертис музыка институтының студенттері де кірді. Әр музыкантқа сағатына 10 доллар төленді, ал жетекші музыканттар 400 долларға дейін алатын болды. «Ave Maria» Нью-Джерсидегі Вестминстер хорымен жазылды және Чарльз Э. Хендерсон басқарды. Сопрано солоын Джульетта Новис орындады. Саундтректің LP нұсқасының қаптамасында Дисней түпнұсқа сөздерді Уолтер Скотт жазғанын мойындады, бірақ «Фантазия» үшін американдық автор Рейчел Филд жазған арнайы сөздерді пайдалануға шешім қабылдады. Фильмде естілетін екі дыбыс эффектісі «Сағаттар биінде» қолданылады – балерина балуан жерге құлағандағы дауыс және фильмнің соңындағы сарай есіктерінің жабылуы. «Солдат шәкірті» үшін қолданылған жазба әдісінен бас тартылды, өйткені Disney және RCA басқа көп арналы жазба әдісін пайдаланғысы келді. Академиядағы сессияда оркестрдің айналасына 33 микрофон орналастырылды, олар музыканы залдың жертөлесінде орналасқан сегіз оптикалық дыбыс жазғышқа түсірді, онда инженерлер музыканы нақты уақытта бақылап, оларға берілген бөлім ойнамайтын кезде микрофондарды өшірді. Тоғызыншы арна аниматорларға музыкаға сәйкес суреттерін уақытында синхрондау үшін метрономдық сигналды қамтамасыз етті. Оптикалық дыбыс пленкасы Академияның сыртындағы жүк көлігінде сақталды, өйткені өрт қаупін болдырмау үшін өте тұтанғыш материалды ағаштан жасалған жертөледе сақтау қауіпті болды. Аяқталған жазбалар студияға келгеннен кейін, 1939 жылдың 14 шілдесінде әр сегментте жұмыс істейтін суретшілерге Стоковскийдің аранжировкаларын тыңдауға және олардың дизайндарымен үйлесімді болуы үшін дыбыста өзгерістер енгізуге мүмкіндік беру үшін кездесу өтті. Кейбір сололық бөлімдер кейін Калифорнияда, әлі де Стоковскийдің жетекшілігімен жазылды.

Фантасаунд

Дисней ағайындылары RCA компаниясының Дэвид Сарноффпен "театрда нағыз симфониялық оркестр ойнап тұрғандай сезім тудыру" үшін жаңа жүйе жасау туралы келісімге келді. Сарнофф бастапқыда қаржылық қиындықтарға байланысты бас тартты, бірақ 1939 жылдың шілдесінде Диснейлер шамамен 200 000 долларлық шығынды бақылауға алған жағдайда жабдықты жасауға келісті (бұл 1939 жылы шамамен 0,2 долларға тең еді, ал қазіргі кезде шамамен <есептелген сома> миллион долларға бағаланады). Мақсатына қалай қол жеткізу керектігі нақты белгісіз болғанмен, Дисней мен RCA инженерлері көптеген идеяларды зерттеді және әртүрлі жабдықтарды пайдаланып сынақтар жүргізді. Бұл ынтымақтастық Fantasound жүйесінің жасалуына әкелді, ол бүгінде кеңінен қолданылатын бірнеше процестерді, соның ішінде бір уақытта көп тректі жазу, дыбысты үстемелеу және шуды азайту сияқты жаңалықтарды енгізді. Garity компаниясының қатысуымен жасалған Fantasound екі проекторды бір уақытта іске қосты. Бірі резервтік мақсатта моно дыбыс таспасымен суреттің фильмін көрсетсе, екіншісі Академияда жазылған тоғыз тректі төрт трекке араластырды: олардың үшеуі сол, орта және оң сахналық динамиктерге арналған дыбысты қамтыды, ал төртіншісі – үш дыбыс трегінің күшін басқару үшін айнымалы күшейткіштерді басқаратын амплитуда және жиілік тонды бақылау трегіне айналды. Бұған қоса, залдың сол, оң және орта тұсына орналасқан үш "үй" динамигі болды, олар сол және оң сахналық арналардан сигнал алып, айналадағы дыбыс эффектін жасады. Бастапқы жазба сигнал мен шудың арақатынасын арттыру үшін мүмкіндігінше жоғары модуляцияда жасалғандықтан, бақылау трегі динамиканы Стоковски қалаған деңгейге келтіру үшін пайдаланылды. Осы мақсатта, әрбір үш дыбыс трегінің деңгейін күшейткіштер арқылы басқаруға арналған тонды басқару құрылғысы құрастырылды. Дыбыстың динамиктер арқылы қозғалуының иллюзиясы "пан-пот" деп аталатын құрылғы арқылы жасалды, ол бақылау трегімен әр дыбыс арнасының алдын ала белгіленген қозғалысын басқарды. Саундтректі араластыру үшін алты адам түрлі "пан-поттарды" нақты уақытта басқаруға қатысты, ал Стоковский әр деңгейді және оның музыкалық партитурасында белгіленген "пан" өзгерістерін басқарды. Жазба деңгейін бақылау үшін Дисней көздің шаршауын азайту үшін түстерді ажырата алатын осциллоскоптарды қолданды. Жазба жабдықтары мен динамик жүйелерін сынау үшін Дисней жаңадан құрылған Hewlett Packard компаниясынан сегіз электронды осциллятор тапсырыс берді. Жекелеген түсірілімдер, көшірмелер мен қайта түсірілімдерді есепке алғанда, Fantasia фильмін жасау үшін шамамен үш миллион фут дыбыс фильмі пайдаланылды. Фильм бюджетінің шамамен бестен бір бөлігі жазба техникасына жұмсалды.

1940-1941 Fantasound-пен бірге роудшоулар

RKO «Фантазия» фильмін тарату туралы идеяға қарсылық білдірді, оны «ұзынша шашты музыкалық фильм» деп сипаттады және оның екі сағат бес минуттық ұзақтығы мен аралық демалысы жалпы көрсетілім үшін тым ұзақ деп санады. Олар Диснеймен жасасқан эксклюзивті тарату шартын жеңілдетті, ол фильмді шектеулі көрсетімдермен, әртүрлі қалалардағы жол көрсетімдері арқылы көрсетуді қалаған. АҚШ бойынша барлығы он үш жол көрсетімі өткізілді; әрқайсысы күн сайын екі рет көрсетілімді қамтыды, орындар жоғары бағамен және он бес минуттық аралықпен алдын ала брондалды. Дисней фильм сатушысы Ирвинг Людвигті алғашқы он бір көрсетімді басқаруға жалдады, оған фильмнің көрсетілісінің барлық аспектісі туралы нақты нұсқаулар берілді, соның ішінде театрдың сыртындағы жарнамалардың орнатылуы, перделер мен жарық беру сигналдары. Көрермендерді Дисней жалдаған және оқытқан қызметкерлер өз орындарына алып барды және оларға Гё Фудзикава салған бағдарлама кітапшасы берілді. Диснейлер Fantasound жабдығымен толық жабдықталған орынды бір жылға жалға алды, оның орнатылуына персонал бір апта бойы тынымсыз жұмыс істеді. Сол түні жиналған қаражат Ұлыбритания шайқасынан кейін Британ соғыс жәрдем қорына аударылды. Билеттерге деген сұраныс соншалықты жоғары болды, сегіз телефон операторы қосымша қоңырауларды қабылдау үшін жұмысқа алынды, ал жанындағы дүкен билет сатуға жалға берілді. «Фантазия» Бродвейде 49 апта бойы көрсетілді, бұл сол кезде фильм үшін ең ұзақ көрсетім болды. Ол 1942 жылдың 28 ақпанына дейін барлығы 57 апта бойы көрсетілді. Қалған он екі жол көрсетімі 1941 жылы өтті, оның ішінде Лос-Анджелестегі Carthay Circle театрында 29 қаңтардан бастап 39 апталық көрсетім болды. «Фантазия» жиырма сегізінші аптасында осы жердегі ең ұзақ көрсетім рекордын жаңартты; бұл рекорд бұрын «Желмен кеткендер» фильміне тиесілі болған. Питтсбургтегі Fulton театрындағы сегіз апталық көрсетімі 50 000-нан астам көрерменді тартты, брондаулар орыннан жүз миль қашықтықтағы қалалардан қабылданды. Сондай-ақ, Сан-Францискодағы Geary театрында сегіз ай бойы, Бостондағы Majestic театрында, сондай-ақ Филадельфияда, Детройтте, Буффалода, Миннеаполисте, Вашингтонда, округ Колумбияда және Балтиморда көрсетімдер өтті. «Фантазия» Нью-Йоркте алғашқы он алты аптада 300 000 доллардан астам, Сан-Францискода алғашқы бес аптада 20 000 доллардан астам, ал Лос-Анджелес пен Бостонда алғашқы он аптада шамамен бірдей сома жинады. Алғашқы он бір жол көрсетімі 1941 жылдың сәуір айына дейін барлығы 1,3 миллион доллар табыс тапты, бірақ бір Fantasound құрылғысын өндіру және орнатуға кеткен 85 000 долларлық шығын, сонымен қатар театрларды жалға алу қажеттігі Диснейді несиелік лимитінен асып кетуге мәжбүр етті. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы Еуропадағы мүмкін болатын көрсетімдерге кедергі келтірді, бұл студияның кірісінің қырық бес пайызын құрады. Бес жыл ішінде сексен сегізге дейін көрсетімдер жоспарланған, бірақ соғыс кезінде материалға деген сұраныс Fantasound көшірмелерінің санын он алтыға дейін шектеді. Fantasound құрылғыларының барлығы, біреуін қоспағанда, бөлшектелді және соғысқа жәрдем ретінде берілді. 1941 жылдың сәуір айында фильмнің тарату құқығын алғаннан кейін RKO бастапқыда жол көрсетімдерін жалғастырды, бірақ фильмді моно форматта көрсетті, оны көрсету оңайырақ болды. Әр жол көрсетімнен алынған орташа табыс шамамен 325 000 доллар құрады, бұл «Фантазияны» «Пиноккиодан» да үлкен шығынға ұшыратты.

1942-1963 жыл аралығындағы ұшырулар

Дисней RKO-ға «Фантазияның» жалпы көрсетілімін жүргізуге рұқсат берді, бірақ фильмді қысқарту туралы шешімге қарсы тұрды. Студияның қаржысын жақсарту үшін мүмкіндігінше көп табыс қажет болғандықтан, ол келісім берді, бірақ өзі кесуден бас тартты: «Кез келген адамды өңдеуге аласыз, мен мұны істей алмаймын». Диснейдің қатысусыз музыкалық режиссер Эд Плумб пен Бен Шарпстин «Фантазияны» алдымен бір сағат қырық минутқа дейін, содан кейін Тейлордың түсіндірмелерінің және «Токката мен Фуганың» көп бөлігін алып тастап, бір сағат жиырма минутқа дейін қысқартты. «Фантазия» 1942 жылдың қаңтарында моно саундтрекпен және қолжетімді бағамен қайта шығарылды, сондай-ақ «Күн аңғары» батыс фильмімен бірге көрсетілді. RKO «Фантазияны» 1946 жылдың 1 қыркүйегінде тағы бір рет қайта шығарды, анимациялық бөлімдер толық болды және Тейлор, Стоковский мен оркестр сахналары қалпына келтірілді, бірақ қысқартылды. Оның ұзақтығы бір сағат елу бес минутқа дейін қалпына келтірілді. Бұл редакция келесі қайта шығарылымдар үшін стандартты болды және 1990 жылғы қалпына келтірудің негізі болды. Бұл қайта шығарылым көрермендерден кейбір сынға ұшырады, өйткені кең экранды формат суреттердің кесілуіне және қайта кадрлануына әкелді. 1963 жылдың 20 ақпанында «Фантазия» стандартты және SuperScope нұсқаларында стерео дыбысымен қайта шығарылды, бірақ қолданыстағы жазбалар нақты емес. Оның ұзақтығы бұрынғыдан 56 секундқа ұзақтырақ болды, себебі белгісіз. Аниматор Олли Джонстон жастардың «біз саяхаттағандай сезіндірдік, мектепке немесе басқа жерге сөйлесуге барғанда, біз немен айналысып жатқанымызды сұрайтын» еді деп еске алды. 1981 жылдың соңында Дисней басшылары Стоковскийдің саундтрегін дирижер Ирвин Косталдың Dolby Stereo-дағы жаңа, цифрлық жазбасымен алмастыруға шешім қабылдады; президент және бас директор Рон У. Миллер түпнұсқаның нашарлап, «көркемдік ерекшеліктерге сәйкес келмейтінін» айтты. 1940 жылғы жазбаға қатысқан бес музыкант жаңа жазбада орындады. Косталдың Стоковскийдің дирижерлік өнерін қайталай білуі қиын болды, бірақ ол Николай Римский-Корсаковтың аранжировкасының орнына Мусоргскийдің «Жылынақ таудағы түнінің» оркестрлеуін таңдады. Микки Маус пен Стоковскийдің қол алысу көрінісіндегі дауыстары да қайта жазылды, алғашқысы Уэйн Оллуинмен, ол «Фантазия 2000» нұсқасында да осы көріністі қайта жасайды. Стандартты жазба фильмнің 400-ге жуық кинотеатрларда кеңінен көрсетілуіне пайдаланылды. Бұл жолы актер Тим Мэтисон баяндама жасады. 50 жылдығына арналған қайта шығарылым үшін «Фантазия» екі жылдық қалпына келтіру процесінен өтті, ол 1946 жылдан бері сақталған түпнұсқа негативтерді табу және оларды біріктіру үшін алты айлық іздеумен басталды. Содан бері алғаш рет фильмнің көшірмесі емес, түпнұсқа негативті пайдаланып дайындалды. 1946 жылғы нұсқамен бірдей жаңа баспа жасалды, Тейлордың кіріспелері қалпына келтірілді, бірақ жаңа титрлер қосылды. «Бастапқы жазғы рәсімнің» бастапқы кадрлары табылмағандықтан, оның орнына Диснейдің «Әлем дүниеге келді» атты оқу фильмінің кадрлары пайдаланылды. Бұл «Пасторальдық симфония» бөлімінде де орын алды, сондықтан оның дубликаты қолданылды. 535 680 кадрдың әрқайсысы 1951 жылғы түсіншісіз баспаны дұрыс түстер мен реңктер үшін нұсқау ретінде пайдалана отырып, қолмен қалпына келтірілді. Фильмді көрсетуге келіскен кинотеатрлар арнайы стерео дыбыс жабдықтарын орнатып, оны бастапқы 1.33:1 форматта көрсетуді міндетті етті. 1990 жылғы қайта шығарылымда Стоковскийдің саундтрегі де қалпына келтірілді, ол 1955 жылғы магниттік саундтрекпен жұмыс істеген Терри Портердің цифрлық ремастерингінен өтті. Оның есебі бойынша, жазбадан 3000-ға жуық сынықтар мен шулар жойылды. Он алты елде Дисней Стоковскийден рұқсат алуға тиіс болды, ол бастапқыда Филадельфия оркестрінің қауымдастығы авторлық жарнадан үлесін алмаса, оны сатудан бас тартты. Косталдың жазбасы 1982 жылы Buena Vista Records компаниясымен екі диск, екі LP және екі аудиокассетада шығарылды. 1990 жылдың қыркүйегінде ремастерингтелген Стоковскийдің саундтрегі Buena Vista Records компаниясымен CD және аудиокассетада шығарылды, кейін 2006 жылы қайта шығарылды. АҚШ-та ол 1990 жылдың 17 қарашасында Billboard 200 чартында 190-шы орынға ие болды. Альбомның шығуынан екі ай өткен соң, Американың Жазу индустриясы қауымдастығы (RIAA) оны 500 000 дана сатылғаны үшін алтын сертификатпен марапаттады. 1993 жылдың қаңтарында ол бір миллионнан астам дана сатылғаны үшін платина сертификатын алды. Фильмнің 75 жылдығына арналған 2015 жылғы шарада Стоковский мен Косталдың жазбалары Walt Disney Records компаниясымен төрт дискілік альбомда «Мұра коллекциясының» бесінші томы ретінде шығарылды. Жиынтыққа Стоковскийдің жойылған «Ай сәулесі» бөлімінің жазбасы, сондай-ақ Стерлинг Холлоуэйдің қосымша баяндамасымен «Шұжымшының шәкірті» және «Петр және қасқыр» («Музыка жасаймын») жазбалары кірді; соңғысын ол өзі баяндаған.

Видео

Fantasia төрт үй видеосы жарық көрді. Біріншісі, 1990 жылғы театрлық нұсқасы қалпына келтіріліп, 1991 жылғы 1 қарашада VHS, Betamax және LaserDisc форматтарында Walt Disney Classics желісінің бөлігі ретінде шығарылды. Фильмнің 1990 жылғы театрларда көрсетілуіне арналған Fantasound Dolby Stereo форматында қайта құрылғанда, түпнұсқа саундтрек қайта қолданылды. Осы релиздер үшін дыбыстың негізі болған "Fantasound 90" деп аталды. Бұл фильм тек 50 күн ғана көрсетілді, нәтижесінде кассеталарға 9.25 миллион, ал дискілерге рекордтық 200 000 алдын ала тапсырыс түсті, бұл бұрынғы рекордты екі есе арттырды. "Deluxe Edition" жинағына фильм, "жасалу" туралы материал, естелік литография, 16 беттік буклет, Стоковскийдің екі дискілік саундтрегі және Уолт Диснейдің туысы Рой Э. Диснейдің қолы қойылған түпнұсқалық сертификаты кірді. 1992 жылы Fantasia АҚШ-та барлық уақыттағы ең көп сатылған кассета болып, 14,2 миллион дана сатылды. Осы жылы "Адамгершілік сұлу" фильмі бұл көрсеткішті арттырды. Сол кезде Ұлыбританияда да ең көп сатылған видео болып, 3 миллион дана сатылды. 1994 жылдың қазан айына дейін әлем бойынша бейнефильмнің 21,7 миллион данасы сатылды. 2000 жылдың қарашасында Fantasia екінші рет бейне нұсқада жарық көрді, бұл жолы Fantasia 2000 фильмімен бірге 5.1 дыбысы бар DVD форматында. Фильмдер жеке-жеке және "Фантазия антологиясы" деп аталған үш дискілік жинақта шығарылды. "Фантазия мұрасы" атты бонус дискісіне қосымша мүмкіндіктер енгізілді. Бұл басылым түпнұсқа роудшоу нұсқасының ұзақтығы мен форматын мүмкіндігінше сақтауға тырысты, сондай-ақ Тейлор мен оркестрдің қалпына келтірілген тікелей түсірілген кадрларын, фильмнің аралықтарына арналған кіріспелерді қамтыды. 2000 жылғы шығарылыстан кейін Тейлордың дауысы Кори Бертонмен қайта жазылды, өйткені Тейлордың қалпына келтірілген көріністерінің көптеген аудио тректері қолдануға жарамсыз деңгейде нашарлаған. Қызығы, Ұлыбританиядағы DVD әлі де бейне мазмұны үшін 1990 жылғы театрлық нұсқаны пайдаланады, бірақ АҚШ нұсқасынан жаңа дыбыс қалпына келтірілді. Екі фильм де 2010 жылдың қарашасында Walt Disney Studios Home Entertainment компаниясымен екі дискілік DVD/Blu-ray жинағы және біріктірілген DVD және Blu-ray төрт дискілік жинақ ("Fantasia 2 Movie Collection" деп аталды) ретінде қайта шығарылды. Бұл жинақта 1080p жоғары сапалы бейне және 7.1 дыбысы бар. Fantasia 2010 нұсқасы Reliance MediaWorks компаниясының жаңа қалпына келтіруі мен жаңа дыбыс қалпына келтіруін қамтыды, бірақ редакциялық тұрғыдан 2000 жылғы нұсқамен бірдей болды. Бұл сондай-ақ Еуропадағы тұңғыш рет болды, онда соғыс салдарынан бастапқыда шығарылмай қалған роудшоу нұсқасы жарық көрді. Fantasia 2011 жылдың 30 сәуірінде "Disney Vault" мораторийіне қайтарылды. 2021 жылы екі фильм де, 2018 жылғы "Мickeyді тойлау" жинағымен бірге (13 Микки Маус қысқаметражды фильмдерінен құралған) DVD, Blu-ray және цифрлық форматта АҚШ Disney Movie Club эксклюзивті "The Best of Mickey Collection" жинағының бөлігі ретінде қайта шығарылды. Олар сондай-ақ Movies Anywhere және оның бөлшек сауда желілері сияқты бірнеше АҚШ-та сатылып алынған ағынды платформаларда алғаш рет жарық көрді.

Алғашқы зерттеулер

Fantasia жарық көрген кезде сыншылардың айтарлықтай мақтауына ие болды және кейбір сыншылар оны шедевр деп санады. Батыс жағалауындағы Carthay Circle театрында өткен премьера шамамен 5000 адамды, оның ішінде Ширли Темпл, Сесил Б. Демилл, Форрест Таккер, Джеймс Кагни, Роберт Монтгомери, Джеймс Мерфи, Эдгар Берген және киноиндустриясының тағы да көптеген белгілі тұлғаларын қамтыған маңызды шара болды. "Chicago Tribune" газеті фильмнің Чикагодағы премьерасын жариялау үшін үш жазушыны тағайындады: қоғам туралы жазатын Харриет Приббл, киносыншы Мэй Тини және музыкасыншы Эдвард Барри. Приббл "керемет киінген көрермендерге" таң қалды, ал Тини фильмді "әдемі, бірақ сонымен бірге қызықтыратын, таң қалдыратын" деп бағалады. "Керемет. Өте зор. Барри "жақсы орындалған және әдемі жазылған жақсы музыка бағдарламасына" риза болды және музыкаға назар аударудан гөрі, экрандағы көріністерге "құмарлықпен" қарады. Басқа композиторлар мен музыкасыншылар фильмнің өзіне сын айтты, классикалық музыканы визуалды бейнелермен ұсыну музыкалық шығармалардың мәнін жоғалтады деп сақтады. Композитор және музыкасыншы Вирджил Томсон Fantasound-ты "музыканы жақсы жеткізуге" мүмкіндік береді деп мақтады, бірақ "Стоковскийдің музыкалық талғамы" ұнамады, "Шәкірт" және "Көктемнің құрбаны" еңбектерін қоспағанда. "The New York Times" газетінің редакторы Олин Даунс та Fantasound ұсынған дыбыс сапасын жоғары бағалады, бірақ "Фантазияның көп бөлігі музыкадан ықпал етті немесе тікелей зақымдады" деді. Киносыншы Паулин Каел "Фантазияның" кейбір бөліктерін "көңілсіз, әдемі емес" деп сипаттады. Кейбір ата-аналар балалары үшін көрсетілімдерге арналған билеттердің қымбаттығына наразылық білдірді, ал бірнешеуі "Балд тауындағы түн" бөлімінің оларды қорқытқанын айтты. Сонымен қатар, фильмнің шығуына қатысты бірнеше жағымсыз пікірлер болды, себебі ол Нацистік Германияның Еуропада үстемдік танытқан кезінде жарық көрді. 1940 жылдың 25 қарашасында "The New York Herald Tribune" газетіне жарияланған Дороти Томпсонның мақаласы ерекше қатал болды. Томпсон "фильм "қайғылы" болғандықтан, "театрдан жүйкесі бұзыла жаздай күйде шықты" деп мәлімдеді. Томпсон фильмді "өкіметтің теріс пайдалануы" және "жақсы қасиеттердің бұрмаланған сатқындауы" деп сипаттаған нацизммен салыстырды. Томпсон фильм табиғатты "ұлы" ретінде бейнелегенін, ал адам тек "уақыт тасындағы жылғыш лишай" екенін айтты. Ол фильмнің "адамгершіліксіз", "қатыгез және қатыгездікке ұшыратушы" және "Батыстың құлдырауының пародияс" екеніне тоқтады. Томпсон фильмге қатты ашуланғанын, тіпті соңғы екі бөлімін, "Балд тауындағы түн" және "Аве Мария" көруге дейін одан шығып кеткенін айтты, себебі ол фильмнің "қатыгездігіне" тағы да тап болғысы келмеді.

Кейінгі сын-пикирлер

"TV Guide" журналы фильмге төрт жұлдыз беріп, оны "Дисней студиясынан шыққан ең амбициялық анимациялық фильм" деп атады, сонымен қатар фильмнің "классикалық музыканың танымал туындыларын, ең қарама-қайшы, бірақ өте қиялдағы визуалды эффектілермен үйлестіретінін, олар билейтін бегемоттардан бастап абстрактілі суреттерге дейін жетеді" деп атап өтті. "Chicago Sun-Times" газетінің сыншысы Роджер Эберт фильмге толық бес жұлдызды баға берді және "Фантазия" бойында "Дисней шекараны кеңейтеді" деген пікірін білдірді. Дегенмен, "Empire" журналы фильмге 5 жұлдыздың 2-ін ғана берді (нашар), "бұл өте теңдессіз жұмыс, кейбір анимациялық бөлімдері табысты болса, ал басқалары тікелей ақылға сыймайтын" деген қорытындыға келді. "Фантазия" балаларға арналған фильм емес деген пікірлер де айтылды. Діни жазушы Марк И. Пински "Фантазияны" Диснейдің анимациялық фильмдерінің арасында ең күрделілерінің бірі деп санайды, себебі ол балаларға да, ересектерге де арналған, бірақ көрермендер күткендей емес.

Марапаттар мен құрметтер

Фантазия 1940 жылы Ұлттық киносыншылар кеңесінің үздік он фильмдері ішінада бесінші орынды иеленді. Дисней мен Стоковски 1940 жылы Нью-Йорк киносыншыларының сыйлығында фильм үшін арнайы жүлде алды. 1942 жылдың 26 ақпанында Фантазия екі академиялық құрметті сыйлыққа ие болды: біреуі Дисней, Уильям Гарити, Джон Н. А. Хокинс және RCA Manufacturing Company компаниясына «Фантазияны жасау арқылы дыбысты кинофильмдерде қолдануды дамытуға қосқан ерекше үлесі үшін», екіншісі Стоковскиге «Вальт Диснейдің «Фантазия» фильмінде бейнеленген музыканың жаңа түрін жасаудағы бірегей жетістіктері үшін, соның арқасында кинофильм ойын-сауық және өнер нысаны ретінде кеңейді». 1990 жылы Фантазия АҚШ Ұлттық кино тізіліміне «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» екендігі үшін Конгресс кітапханасымен сақтау үшін таңдалды. 1995 жылы киноның 100 жылдығына орай Ватикан Фантазияны 45 «үлкен фильмнің» тізіміне енгізді. Фантазия Америка кино институтының ең үздік американдық фильмдерді анықтау бойынша үш тізімінде көрсетілген. Фильм 1998 жылы «100 жыл – 100 фильм» тізімінде 58-орынды иеленді, бірақ 2007 жылғы 10 жылдық мерейтойлық қайта қаралымында тізімнен шығарылды, алайда оны қосуға ұсынылды. 2008 жылы жасалған «10 үздік 10» тізімінде Фантазия анимация бойынша бесінші орынды алды. 1940 жылдың сәуір айында Тутелманның ісі тоқтатылды. 1942 жылы Тутелман Стоковскиге қарсы 25 000 долларлық талап арыз берді, дирижерді авторлық құқығын бұзып, идеяларын көрсетпегені үшін айыптады. 1942 жылдың сәуір айында Ирландия киноцензурасы фильмдегі «Жазғы рәсімге» Тейлордың ғылыми кіріспесін «өмірдің пайда болуының материалистік бейнесі» болғандықтан кесіп тастауды талап етті. 1960 жылдары «Пасторальдық симфониядан» екі кейіпкерді нәсілдік стереотиптермен бейнелейтін төрт кадр алынып тасталды. Күнбағыс аталған қара түсті кентавр ақ кентаврдың тырнақтарын жылтыратқан, ал екіншісі – Отика Бахус пен оның ізбасарларының шеру сахналарында қысқаша көрінді. Кейіпкерлер бастапқыда 1963 жылы Диснейленд эпизодының «Сиқыр мен музыка» қайталануы үшін алынып тасталды, ол 1958 жылы толық нұсқада көрсетілген. Диснейдің өзі бұл өзгерістерге келісім берді. Эпизод 1966 жылы теледидарда толық нұсқада қайта көрсетілді, содан кейін 1969 жылы фильмнің қайта шығарылуына енгізілді және барлық нұсқаларында сақталды. 1991 жылғы бейнежазбаның редакторы Джон Карночан: «Мен үшін мұндай стереотиптердің енгізілуі қорқынышты». Фильм сыншысы Роджер Эберт редакция туралы былай деді: «Алғашқы фильм, әрине, тарихи мақсаттар үшін сақталуы керек, бірақ жалпыға ортақ нұсқада балаларға арналған фильмде нәсілшілдік стереотиптерді таратудың қажеті жоқ». 1992 жылдың мамыр айында Филадельфия оркестр қауымдастығы Уолт Дисней компаниясы мен Buena Vista Home Video компаниясына қарсы сотқа шағым түсірді. Оркестр Фантазияның бірлескен авторы ретінде видео және лазерлік дискілер сатудан түскен 120 миллион долларлық табыстың жартысына құқылы екенін мәлімдеді. 1994 жылы екі тарап келісімге келгеннен кейін оркестр істен бас тартты. Британдық музыка баспасы Boosey & Hawkes 1993 жылы тағы бір сотқа жүгінді, Диснейдің 1991 жылғы бейнежазбаларда «Бастапқы рәсімді» таратуға құқығы жоқ екенін мәлімдеді, өйткені 1940 жылы Стравинский Диснейге берген рұқсат тек кинотеатрларда көрсетілетін фильмге қатысты болды. Федералды округтік сот 1996 жылы Boosey & Hawkes ісін қолдады, бірақ Екінші апелляциялық сот 1998 жылы шешімді өзгертіп, Диснейдің бастапқы «кинофильмдік құқық лицензиясы бейне форматта таратуға да қолданылады» деп шешті.

Қосымша материал

Дисней Fantasia-ны жаңа басылымдары бірнеше жылда бір рет шығарылатын үздіксіз жоба ретінде көруді қалаған. Оның жоспары фильмнің бастапқы бөлімдерінің бірін жаңасымен ауыстыру болған, осылайша көрермендер фильмнің әрқашан жаңа нұсқасын көретін болар еді. Димс Тейлор Стравинскийдің «От құсы», Клод Дебюссидің «Теңіз», Джон Алден Карпентердің «Перамбулятордағы саяхат», Рихард Штраустың «Дон Кихот» және Мусоргскийдің «Көрмедегі суреттер» үшін кіріспелер дайындады, «кейінірек біреуін пайдалануға болатындықтан» оларды сақтап қою үшін. Тағы бір бөлім, Дебюссидің «Clair de lune» шығармасы, фильмнің бастапқы бағдарламасының бір бөлігі ретінде жасалған. Толық анимацияланғаннан кейін, ол фильмнің ұзақтығын қысқарту үшін соңғы нұсқасынан алынып тасталды. Анимацияда айлы түнді Флориданың Эверглейдс аймағынан екі ақ құстың ұшуы бейнеленген, мұнда сюжетке және анимацияға қарағанда фонға көбірек назар аударылған. Кейіннен бұл эпизод «Make Mine Music» (1946) фильміндегі «Blue Bayou» эпизоды үшін қайта өңделіп, жаңа музыкамен қоса өңделді. 1992 жылы түпнұсқаның жұмыс үлгісі табылды және «Clair de Lune» қалпына келтірілді, Филадельфия оркестрімен Стоковскийдің түпнұсқалық саундтрегімен толықтырылды. Ол 2000 жылы «The Fantasia Anthology» DVD-сіне бонус ретінде қосылды. Уолт Дисней мен сюрреалистік суретші Сальвадор Далидің бірлескен жұмысы «Destino» болашақ «Fantasia» бөлігі ретінде қарастырылды, бірақ «Fantasia 2000» фильмінің өндірісі кезінде қайта ашылғанға дейін тоқтатылды. Сол фильмдегі «Түзек солдат» эпизодында Бетт Мидлер бірнеше тоқтатылған эпизодтарды атап көрсетеді, атап айтқанда «Валькириялардың шабуылы», «Destino», «Шыбықтың ұшуы», «Берсеуз» және «Полка мен Фуга».

Жалғасы

Фантазия – уақыттан тыс. Ол 10, 20 немесе 30 жылға созылуы мүмкін. Мен кеткеннен кейін де жалғасуы мүмкін. Фантазия – өзінің жеке идеясы. Мен ешқашан басқа Фантазияны жасай алмаймын. Мен жақсарта аламын. Мен толықтыра аламын. Соның бәрі. Уолт Дисней анимациясының тарихшысы Чарльз Соломон 1982-1983 жылдар аралығында «әртүрлі елдердің музыкасымен дүниежүзіндегі этникалық әңгімелерді» біріктіретін даму орын алғанын жазды. Фильмге ұсынылған сегменттерге Сибелиус музыкасымен мұз құдайы мен күн құдайы арасындағы шайқас, Има Сумақтың әндерімен Анд тауларындағы оқиға, Луи Армстронг пен Элла Фицджеральдтың пародийлық бейнелері және Миккидің «Солқын шәкірт» рөліне ұқсас «Императордың бұлбұл» бейімделуі кірді. Жоба Миккидің Рождестволық әнінің пайдасына тоқтатылды, бірақ «Императордың бұлбұл» үшін жасалған суреттер кейіннен 1992 жылы Тедди Слейтердің кітабына бейімделді. Уолттың жүрегі туысы Рой Э. Дисней 1990 жылы өндіріске кірген «Фантазия 2000» фильмін бірлесіп жасады, онда дирижер Джеймс Левинмен Чикаго симфониялық оркестрі орындаған жеті жаңа сегмент болды. «Солқын шәкірт» – түпнұсқа фильмнен сақталған жалғыз сегмент. «Фантазия 2000» 1999 жылдың 17 желтоқсанында Карнеги залында бес қалалық тікелей концерттік турдың бөлігі ретінде көрсетілді, содан кейін IMAX кинотеатрларында төрт айлық көрсетілім және 2000 жылы жалпы көрсетілім болды. Үшінші фильмді әзірлеу 2002 жылы «Фантазия 2006» жұмыс атауымен басталды. Ұсынылған сегменттерге Роджер Аллерстің «Қаңыл кімше қыз», Пиксоте Ханттың «Бір-бірлеп», Майк Габриэльдің «Лоренцо» және Доминик Монферидің «Дестино» кірді. Жоба 2004 жылы тоқтатылды, ұсынылған сегменттер жеке қысқаметражды фильмдер ретінде жарық көрді. 2019 жылдың 25 қазанында Disney өзінің стримингтік сервисі Disney+ үшін Фантазия негізінде жобаны әзірлеп жатқанын хабарлады.

Тірі экшенді бейімделу

"Солдат шәкірті" бөлімі Джерри Брукхаймер тарапынан "Солдат шәкірті" (2010) толық метражды фильміне бейімделді. "Шыңғыршақ" сюитасы бөлімі "Шыңғыршақ және төрт әлем" (2018) толық метражды фильміне жартылай шабыт көзі болды, ал ол фильмнің өзінде "Фантазияға" бірнеше сілтеме бар. "Жылынау тауындағы түні" бөлімі туралы 2015 жылы Disney Productions компаниясы Matt Sazama және Burk Sharpless еңбегімен толық метражды ойындық фильмді дамытып жатқаны хабарланды. 2021 жылы жоба тоқтатылғаны туралы мәлімделді.

Пародиялар мен бұрмаланған фильмдер

"Фантазия" 1943 жылы Боб Клампетт режиссерлік еткен "Merrie Melodies" сериясының Warner Bros. мультфильмі "A Corny Concerto" да пародияланды. Қысқаметражды фильмде Элмер Фудд өзінің стильді көзілдірігін киген Тейлор рөлінде, ол Иоганн Штраустың екі бөлімін ұсынады ("Вена ормандарынан әңгімелер" және "Көк Дунай вальсі", біріншісі Порки мен Багсқа, екіншісі Даффиге арналған). 1976 жылы итальяндық аниматор Бруно Боззетто "Фантазияның" пародиясы "Allegro Non Troppo" фильмін жасады. Анимациялық телесериал "Симпсонс" бірнеше эпизодта "Фантазияға" сілтеме жасайды. Сериалдың авторы Мэтт Гронинг "Simpstasia" атты пародиялық фильм түсіруді қалаған, бірақ ұзақметражды сценарий жазу қиын болғандықтан ол ешқашан іске аспады. "Treehouse of Horror IV" эпизодында режиссер Дэвид Сильверман "Балда таудағы түн" анимациясына қызығып, "Шайтан Фландерс" кейіпкерінің алғашқы бейнесін Чернабогқа ұқсатты. "Itchy & Scratchy Land" эпизоды "Scratchtasia" деп аталатын шағын бөлігінде "The Sorcerer's Apprentice" шығармасына сілтеме жасайды, онда музыка мен оны дәл пародиялайтын кадрлар бар. 2014 жылы BBC Music балаларды классикалық музыкамен таныстыру мақсатында "Фантазияға" ұқсас "Ten Pieces" музыкалық білім беру жобасын құрды. Екі фильмді қамтитын (2014 және 2015 жылдары) "Фантазия" фильмдеріндегі бірнеше шығармалар да оған енді. 2018 жылы шыққан "Teen Titans Go! To the Movies" фильмі "My Superhero Movie" музыкалық саны кезінде "Фантазияға" сілтеме жасайды.

Темалық саябақтар

2001 жылдан 2015 жылға дейін Сиқыршының шапаны Уолт Дисней әлемі курортындағы төрт ойын-сауық парктерінің бірі – Диснейдің Голливуд студиясының символы болды. Құрылыс "Солдат шәкірті" фильміндегі сиқырлы шапқадан жасалған. Курортта орналасқан Fantasia Gardens – фильмдегі кейіпкерлер мен заттарды әр ойын тесігіне енгізген мини-гольф алаңы. Фейерверк пен су шоуы Fantasmic! су проекциялық экранында "Солдат шәкірті" және "Фантазия" фильмінің басқа да бөлімдерінен көріністерді көрсетеді, сонымен қатар Миккидің шәкірт ретінде сиқыршылық өнер көрсетуі және Дисней жауларымен күресуі туралы сюжетті қамтиды. Диснейленд Парижінің 20 жылдығына арналған шарада Микки өзінің "Солдат шәкірті" киімінің ерекше нұсқасын киді, ал оның достары да осыған ұқсас киімдермен суреттелді. "Балдалы таудағы түн" бөлімі Париждегі Диснейленд паркіндегі "Сторибук Лэнд Канал Боутс" аттракционында және "Фантазия" әлеміндегі "Фантазия Гелати" мұзды десерттер дүкенінде көрсетіледі, ол да фильмнен шабыттанған. Миккидің киімі, су шелектері, Йен Сидтің сиқыр кітабы мен креслосы Диснейлендтегі Микки мен Миннидің қашқан пойыз аттракционының кезекте "Солдат шәкірті" бөлімінен алынған реквизиттер ретінде қойылған.

Бейне ойындар

1983 жылы Atari компаниясы Fantasia фильмінің осы бөліміне негізделген Sorcerer's Apprentice ойынын Atari 2600 үшін шығарды. Ойыншы Микки Маусы ретінде құлап жатқан жұлдыздар мен кометаларды жинап, Йен Сидтің үңгірін су басуына жол бермеуі керек. 1991 жылы Infogrames компаниясы жасаған Fantasia видео ойыны Sega Mega Drive/Genesis жүйесі үшін жарық көрді. Ойыншы Микки Маусын басқарады, ол фильмнің бөлімдеріне негізделген төрт элементтік әлемде шашырап кеткен жоғалған музыкалық ноталарды табуы тиіс. Epic Mickey ойындарында "Солдат шәкірті" және "Балда таудағы түн" сияқты фильмнің кейбір бөлімдеріне негізделген бірнеше фильмдік катушкалар кездеседі. Йен Сид пен Чернабог та ойындарда эпизодтық рөлдерде пайда болады (Йен Сид – "Солдат шәкіртінен" соқыр жын, екі ойынның кіріспесі мен соңын баяндайды және Қаңыраған жерді жасаушы ретінде танылады. "Балда таудағы түн" / "Аве Мария" бөлімінен келген Чернабог жын бірінші ойында сурет ретінде, ал екінші ойында "Балда таудағы түн" фильмінің катушка деңгейлерінде көрінеді). Disney/Square Enix кроссоверлік Kingdom Hearts ойын сериясында Чернабог бірінші бөлімде қарсылас ретінде пайда болады. Ойын барысында "Балда таудағы түн" музыкасы орындалады. Йен Сид Kingdom Hearts II ойынынан бастап серияда жиі пайда болады, оның ағылшын тіліндегі дауысы Кори Бертонға тиесілі. Фильмге негізделген әлем – "Симфониялық сиқыр" Kingdom Hearts 3D: Dream Drop Distance ойынында ұсынылған. Kingdom Hearts II-дегі Timeless River әлемі сияқты, ол Микки Маустың өткен шағының бір кезеңі ретінде бейнеленген. Fantasia: Music Evolved музыкалық ойыны Harmonix компаниясы Disney Interactive компаниясымен бірлесіп Xbox 360 және Xbox One консольдары үшін жасалды. Ойын Kinect құрылғысын пайдаланады, бұл ойыншыларға Harmonix-тің бұрынғы ырғақтық ойындарына ұқсас музыканы басқаруға мүмкіндік береді, соның арқасында виртуалды орта мен оның ішіндегі интерактивті объектілерге әсер етеді. Ойында Queen және Бруно Марс сияқты лицензияланған заманауи рок музыкасы қолданылады. Микки, "Солдат шәкірті" кейпінде, Disney Infinity ойынында ойналатын кейіпкер ретінде пайда болады.

Концерт

Диснейдің «Фантазия: Концертте тірі орындалуы» фильмінің көрсетілімінде «Фантазия» және «Фантазия 2000» фильмдерінен әртүрлі бөлімдер ойнатылады. Концерттік нұсқасында жоғары сападағы бейне бөлімдерімен бірге тікелей эфирде симфониялық оркестр мен фортепианошының жеке орындауы ұсынылады. «Фантазия» концерті 2022 жылға дейін әлемдік гастрольдік сапарда болды.

Теледидар

Фильмнің бірнеше элементтері Once Upon a Time телесериалында кездеседі. "Солдат шәкіртінен" келген шляпа төртінші маусымның "Екі қарындастың әңгімесі" эпизодында пайда болады. Сериал дамыған сайын, шляпаның басқаларды сіңіру қабілеті бар екені көрсетілді, ал сіңірілгендер шляпадағы жұлдыз түрінде көрінеді. "Солдат шәкіртінің" өзі де пайда болады, ол Сиқырлы орманда шляпаны сақтайтын қарт адам рөлінде. "Шаһар шетіндегі қараңғылық" эпизодында Night On Bald Mountain-нан Чернабог та пайда болады.