Аляска және Ресей Шығысының жергілікті халықтары: Юпиктер
Yupik peoples
Юпиктер – Аляска мен Ресейдің Шығыс Аймағындағы ежелгі халықтар. Алютиқ, Орталық Аляска Юпиктері, Сібір Юпиктері топтарын қамтиды. Тарихы, мәдениеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аляска және Ресейдің Қиыр Шығысының жергілікті халықтары
Indigenous peoples of Alaska and the Russian Far East
Юпик (Юпикские народы) – Батыс, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік-Орталық Аляска мен Ресейдің Қиыр Шығысының жергілікті немесе аборигендік халықтарының тобы. Олар инуиттер мен инупиаттармен туыс. Юпик халықтарына мыналар кіреді:
The Yupik ('/j//uː//p//ɪ//k/; Юпикские народы) are a group of Indigenous or Aboriginal peoples of western, southwestern, and southcentral Alaska and the Russian Far East. They are related to the Inuit and Iñupiat. Yupik peoples include the following:
Аляска түбегіндегі Алутиек немесе Сугпиак, сондай-ақ Алясканың Оңтүстік-Орталық жағалауы мен аралдық аймақтары. Юпик немесе Орталық Аляска Юпигі – Юкон-Кускоквим дельтасы, Кускоквим өзені және Бристоль шығанағының солтүстік жағалауы бойымен Нушагак шығанағына дейін, сондай-ақ Алясканың Солтүстік жарты аралындағы Накнек және Эгегик шығаналары. Сібір Юпигі, оның ішінде Наукан, Чаплино және – тіл білімі тұрғысынан – Ресейдің Қиыр Шығысындағы Сиреник және Батыс Аляскадағы Сент-Лоуренс аралы.
Alutiiq, or Sugpiaq, of the Alaska Peninsula and coastal and island areas of southcentral Alaska. Yupʼik or Central Alaskan Yupʼik of the Yukon–Kuskokwim Delta, the Kuskokwim River, and along the northern coast of Bristol Bay as far east as Nushagak Bay and the northern Alaska Peninsula at Naknek River and Egegik Bay in Alaska. Siberian Yupik, including Naukan, Chaplino, and—in a linguistic capacity—the Sirenik of the Russian Far East and St. Lawrence Island in western Alaska.
Халық саны
Юпик халқы – Алясканың түпкілікті халықтарының ең көп саны болып табылады. Олар Эскалеут тілдер отбасының бір бөлігі – Орталық Аляска юпик тілінде сөйлейді. 2002 жылғы АҚШ халық санауы бойынша, АҚШ-тағы юпиктердің саны 24 000-нан асты, олардың 22 000-нан астамы Аляскада, негізінен батыс және оңтүстік-батыс Алясканың дәстүрлі юпик аймағындағы 70-ке жуық елді мекенде тұрады. АҚШ халық санауының юпиктерге қатысты деректерінде 2 355 сугпиат бар; сонымен қатар, Ресейде 1 700 юпик тұрады. 2019 жылғы АҚШ халық санағы бюросының мәліметтеріне сәйкес, Сиэтл қаласында 700 Аляска тумасы бар, олардың көпшілігі инуиттер мен юпиктер, ал Вашингтон штатында шамамен 7 000 адам тұрады.
The Yupʼik people are by far the most numerous of the various Alaska Native groups. They speak the Central Alaskan Yupʼik language, a member of the Eskaleut family of languages. As of the 2002 United States Census, the Yupik population in the United States numbered more than 24,000, of whom more than 22,000 lived in Alaska, the vast majority in the seventy or so communities in the traditional Yupʼik territory of western and southwestern Alaska. United States census data for Yupik include 2,355 Sugpiat; there are also 1,700 Yupik living in Russia. According to 2019 based United States Census Bureau data, there are 700 Alaskan Natives in Seattle, many of whom are Inuit and Yupik, and almost 7,000 in the state of Washington.
Шығу тегі
Эскимо және алеуттардың (сондай-ақ түрлі палеосибірлік топтардың) ортақ ата-бабалары Шығыс Сібірде пайда болған деп саналады, және шамамен 10 000 жыл бұрын Беринг теңізі аймағына келген. Қан топтарын зерттеу, кейін лингвистикалық және ДНК тұжырымдарымен расталған, Американың басқа да жергілікті халықтарының ата-бабалары эскимо және алеуттардың ата-бабаларынан бұрын Солтүстік Америкаға жеткенін көрсетеді. Сібірден Америкаға Беринг мұхиты арқылы бірнеше көші-қон толқындары болған сияқты, ол 20 000 мен 8 000 жыл бұрын мұз басу кезеңдерінде пайда болды. Шамамен 3 000 жыл бұрын юпиктердің ата-бабалары болашақта Батыс Аляска болады деген жағалау аймақтарында қоныстанды, 1400 жылға қарай жағалау өзендерімен, әсіресе Юкон және Кускоквиммен жоғары көтеріліп, ақырында Юкон өзеніндегі Паймиут және Кускоквимдегі Кроу ауылына дейін жетті.
The common ancestors of the Eskimo and Aleut (as well as various Paleo Siberian groups) are believed by anthropologists to have their origin in eastern Siberia, arriving in the Bering Sea area approximately 10,000 years ago. Research on blood types, supported by later linguistic and DNA findings, suggests that the ancestors of other indigenous peoples of the Americas reached North America before the ancestors of the Eskimo and Aleut. There appear to have been several waves of migration from Siberia to the Americas by way of the Bering land bridge, which became exposed between 20,000 and 8,000 years ago during periods of glaciation. By about 3,000 years ago, the progenitors of the Yupiit had settled along the coastal areas of what would become western Alaska, with migrations up the coastal rivers— notably the Yukon and Kuskokwim— around 1400 AD, eventually reaching as far upriver as Paimiut on the Yukon and Crow Village on the Kuskokwim.
Мәдениет
Дәстүр бойынша, отбасылар көктем мен жазды балық аулау лагерінде өткізеді, содан кейін қыс айларында ауылдағы басқалармен қосылады. Көптеген отбасылар әлі күнге дейін дәстүрлі күнкөріс ресурстарын, әсіресе Тынық мұхитының лососі мен теңіз түлкісін жинап алады. Ерлердің ортақ үйі – қазғиқ – ән салу, билеу және әңгіме айту сияқты рәсімдер мен мерекелер өткізілетін қоғамдық орталық болған. Қасғиқ көбінесе қыс айларында қолданылатын, себебі адамдар көктем, жаз және күз айларында азық-түлік көздерін іздеп отбасылық топтармен саяхаттайтын. Рәсімдер мен мерекелерден басқа, қазғиқта ерлер жас ұлдарға тіршілік ету және аң аулау дағдыларын, сондай-ақ өмірлік сабақтарды үйрететін. Жас ұлдарға қазғиқта қыс айларында құрал-жабдықтар мен қаяқ (каноэ) жасау да үйретілді. Рәсімдерде шаман қатысады. Әйелдердің үйі – эна – дәстүр бойынша қазғиқтың жанында орналасқан. Кейбір аймақтарда екі ортақ үйдің арасы туннельмен жалғасқан. Әйелдер жас қыздарға теріні жұмсарту, тігін тігу, аң мен балықты өңдеу және дайындау, тоқу өнерін үйреткен. Ұлдар шамамен бес жасқа дейін аналарымен бірге тұрады, содан кейін қазғиқтағы еркектерге қосылады. Үштен алты аптаға дейін ұлдар мен қыздар мәдени білім беру орталарын ауыстырып, ерлер қыздарға тіршілік ету, аң аулау және құрал жасау дағдыларын үйретсе, әйелдер ұлдарға қыздарға үйреткен дағдыларды үйреткен. Юпик топтық билерінде бишілер көбінесе денелерінің жоғарғы бөлігі мен қолдарын ырғақты қозғалтып, өздері қозғалмай отырады, ал олардың қимыл-қозғалыстарын қолда ұсталатын, чероки биіне ұқсас желпуіштермен күшейтеді. Бұл шектеулі қозғалыс билердің көркемдігін шектемейді, олар әсем ағылуы мүмкін, қуатқа толы немесе қызықты болуы мүмкін. Юпик халқы Американың басқа жергілікті халықтарынан ерекшеленеді, олар балаларына соңғы қайтыс болған адамның құрметіне есім қояды. Куспұқ (қаспеқ) – екі жыныстың өкілдері киетін дәстүрлі юпик киімі. Аляскада ол күнделікті және ресми жағдайларда киіледі. Теңіз түлкісі майынан жасалған шам (наниқ) маңызды жиһаздың бір бөлігі болған.
Traditionally, families spent the spring and summer at fish camp, then joined others at village sites for the winter. Many families still harvest the traditional subsistence resources, especially Pacific salmon and seal. The men's communal house, the qasgiq, was the community center for ceremonies and festivals that included singing, dancing, and storytelling. The qasgiq was used mainly during the winter months because people would travel in family groups following food sources throughout the spring, summer, and fall months. Aside from ceremonies and festivals, the qasgiq was also where the men taught the young boys survival and hunting skills, as well as other life lessons. The young boys were also taught how to make tools and qayaq (kayaks) during the winter months in the qasgiq. The ceremonies involve a shaman. The women's house, the ena, was traditionally right next door. In some areas, the two communal houses were connected by a tunnel. Women taught the young girls how to tan hides and sew, process and cook game and fish, and weave. Boys would live with their mothers until they were approximately five years old, then they would join the men in the qasgiq. For a period varying between three and six weeks, the boys and girls would switch cultural educational situations, with the men teaching the girls survival, hunting skills, and toolmaking, and the women teaching the boys the skills they taught to the girls. In Yupʼik group dances, individuals often remain stationary while moving their upper body and arms rhythmically, their gestures accentuated by handheld dance fans, very similar in design to Cherokee dance fans. The limited motion by no means limits the expressiveness of the dances, which can be gracefully flowing, bursting with energy, or wryly humorous. The Yupʼik are unique among native peoples of the Americas in that they name children after the most recent person in the community to have died. The kuspuk (qaspeq) is a traditional Yupʼik garment worn by both genders. In Alaska, it is worn in both casual and formal settings. The seal oil lamp (naniq) was an important piece of furniture.