Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швецияның Эстергётланд аймағында орналасқан қала.
Place in Östergötland, Sweden
Қала Мотала ағысының сағасында, Балтық теңізінің шағын шығанағы Браувикенде жатыр. Мотала ағысының су энергиясы және жақсы порты – бұл қаланың, бір кезде тоқыма өнеркәсібімен әйгілі болған өнеркәсіптік қаланың қарқынды дамуына мүмкіндік берген факторлар еді. Оның бірнеше лақап аты бар: «Швецияның Манчестері», «Пекин» және «Сурбулестан» (Сурбуле [қышқыл бөлке] – тоқыма жұмысшыларына берілген жергілікті лақап есім, ал stan – швед тілінде «қала» немесе «қалашық» деген мағына беретін Стаден сөзінің қысқартылған түрі).
The city is situated by the mouth of the river Motala ström, at Bråviken, an inlet of the Baltic Sea. Water power from the Motala ström and the good harbour were factors that facilitated the rapid growth of this once industrial city, known for its textile industry. It has several nicknames such as: "Sweden's Manchester", "Peking" and "Surbullestan" (Surbulle [sour bun] was a local nickname for the textile workers, and stan is short for Staden, which means The City or The Town in Swedish).
Тарих
Қаланың ортағасырлық негізі Мотала өзенінің сағасы маңындағы алғашқы қоныстанғандармен байланысты, олар өзендегі шарлауықтар мен таяздықтарды диірмендерін қуаттандыру үшін пайдаланған. Өзенде сондай-ақ, лосось сияқты балықтың көптігі байқалды. Дәл мерзімі белгісіз, бірақ 12 ғасырда шіркеу туралы мәліметтер бар. Ол Норвегияның қасиеттісі – әулие Олафқа арналған. Қала атауының алғашқы жазбаша айғағы 1283 жылға жатады, ол кезде Данияның Софиясы Сканнинг монастырына лосось балық аулау құқығын сыйға берген. Қаланың 14 ғасырдың басында қала мәртебесіне ие болғаны болжанады, бірақ 1384 жылғы құжатқа дейін жазбаша дәлелдер жоқ. Бұл құжатқа Швецияның Альбрехті қол қойған, және қазіргі таңда қалалық мұрағатта сақтаулы. Köping сөзі сол жерде базар болғанын білдіреді, ал Nörr немесе Norr – «солтүстік» деген мағынаны білдіреді. Жақын маңда Сёдеркёпинг, яғни «Оңтүстік базары» деп аталатын кішкентай қала бар. Келесі ғасырларда қала бірнеше шайқастардың ортасы болды. Осының салдарынан, ортағасырлық Норрчёпингтен ешқандай із қалмады. Солтүстік жеті жылдық соғыс кезінде (1563–1570) Норрчёпингтің оңтүстік бөлігі толығымен өртенді. Оны Швецияның Иоанн III қайта жаңартқан, қазіргі көше жоспарын жасаған. 1618 жылы Густав Адольфтың қадағалауымен қару-жарақ өндірісі құрылды. Порт та Финспенг өнеркәсіптеріне жақындығының арқасында кемелерді тартты. Қару-жарақ өндірісімен қатар, тоқыма өнеркәсібі де ірі көлемде дамыды. Луи де Гер (1587–1652) – осының маңызды демеушісі болды. Де Гер қайтыс болған кезде Норрчёпингте 6000 тұрғын болды, және ол Швецияның екінші ірі қаласы еді. Қала 1655 жылы және 1719 жылы, 1719 жылғы Ресей шабуылы кезінде тағы да өртенді, осы кезде орыстар оны толығымен қиратты. Йоханнисборг қамалынан алынған тастар жаңа үйлер салуға пайдаланылды, және бүгінде тек бірнеше тастар ғана қалды. 18 ғасырда қала қайта жаңартылды, және бірнеше өнеркәсіптер тез арада нығайды: 1740 жылдары Норрчёпингте үш қант фабрикасы болды; 1750 жылдары ірі әсерлі снус өнеркәсібі құрылды. Осы кезден бастап қаланың Қасиетті Олоф және Қасиетті Хедвиг шіркеулері, сондай-ақ бірнеше ескі үйлер пайда болды. 1762 жылы қалада Швецияда Стокгольмнен тыс алғашқы театр – Эггес театры ашылды. Норрчёпингтің маңызы қайтадан артып, 1769 жылы шведтік Риксдаг осы жерде жиналды. 1800 жылы Швеция королі Густав IV Қасиетті Олоф шіркеуінде таққа отырғызылды. 18 және 19 ғасырлардың басында Норрчёпинг – еврейлерге тұруға рұқсат етілген үш швед қаласының бірі болды (Швециядағы еврейлер тарихына қараңыз). 1822 және 1826 жылдары қалада тағы да өрт шықты. Одан кейін ағаш үйлерге тыйым салынды. 1841 жылы Мотала Веркштадтың филиалы ретінде кеме өнеркәсібі басталды. 1850 жылы бұл өнеркәсіпте 600-дан астам адам жұмыс істеді, сол кезде Швециядағы ең ірі кеме өнеркәсібі болды. 19 ғасырдың қалған бөлігінде өнеркәсіптер кеңейе берді. Мотала өзенінің жанындағы аймақ мақта фабрикасын салу арқылы одан әрі дамыды, ал 1854 жылы газет қағазын шығаратын қағаз фабрикасы салынды, ол бүгінге дейін әлемнің түкпір-түкпіріне экспортталады. Өнеркәсіп, соның ішінде тоқыма өндірісі де 20 ғасырда кеңінен дамыды. 1950 жылы қалада барлығы 54 фабрикада 6600 адам жұмыс істеді. 1956 жылы олардың 18-і Италия және Жапония сияқты жалақысы төмен елдерден келген бәсекеге байланысты жабылды. 1970 жылы тек 10 фабрика және 1200 қызметкер қалды. Сол жылы 350 жылдық тарихы бар әйгілі Холмен қағаз фабрикасы жабылатынын жариялады, және тағы 900 адам жұмыстан босатылды. Бұл әсерлерді жеңілдету үшін бірнеше мемлекеттік органдар Стокгольмнен Норрчёпингке көшірілді. Braviken Paper Mill-ге де қараңыз. 2002 жылдан бастап Норрчёпинг мәдениет және білім орталығы ретінде қайта жаңғыруда. Норрчёпинг символы «жаңа» Норрчёпингті бейнелейді.
The city has medieval foundations by settlers around the Motala stream estuary, who used the falls and rapids to power their mills. The stream was also full of fish such as salmon. Exact dates are uncertain, but there are mentions of a church in the 12th century. It was dedicated to Saint Olaf, Norway's patron. The first trace of the city's name is from 1283, when Sophia of Denmark donated her rights of salmon fishing to the Skänninge monastery. The town is estimated to have received city status in the early 14th century, although no written documents exist prior to a document from 1384. This document, signed by Albrekt of Sweden is stored in the city archive today. Köping means there was a market there, while Nörr or Norr means "north". There is a smaller town nearby named Söderköping, or "South market". The city was the location of several battles in the ensuing centuries. As a consequence, nothing of the medieval Norrköping remains today. During the Northern Seven Years' War (1563–1570), the entire southern part of Norrköping was burnt. It was rebuilt by John III of Sweden, who designed the current street pattern. In 1618, a weapon industry was established by supervision of Gustavus Adolphus. The harbour also attracted ships due to its proximity to the industries of Finspång. In addition to the weapon industry, a large scale industry of textile was also initiated. An important benefactor was the industrial man Louis De Geer (1587–1652). At De Geer's death, Norrköping had 6,000 inhabitants and was Sweden's second largest city. The city again burnt in 1655, and again in 1719 during the Russian Pillage of 1719 21 when the Russians burnt it to the ground. Stones from the Johannisborg castle were used to build new houses, and today only a few stones remain. During the 18th century it was rebuilt and several industries soon got a stronghold: In the 1740s, Norrköping boasted three sugar refineries; in the 1750s the large scale influential snus industry was established. From this time stems the city churches of Saint Olof and Saint Hedvig, and several other old houses. In 1762, the first theater in Sweden outside of Stockholm was established in the city, the Egges Teater. Norrköping's importance again flourished. In 1769 the Swedish Riksdag assembled there. In 1800 King Gustav IV of Sweden was crowned in the Church of Saint Olof. In the later 18th and early 19th Centuries, Norrköping was one of the three Swedish cities where Jews were allowed to live (see History of the Jews in Sweden). The city again suffered fires in 1822 and 1826. Thereafter wooden houses were banned. In 1841 a ship industry was initiated as a branch of Motala Verkstad in Motala. In 1850 the industry had over 600 employees making it Sweden's largest ship industry at the time. During the remaining 19th century, the industries kept expanding. The area by the Motala Stream was developed further with the construction of a cotton refinery, and a paper mill was constructed in 1854, specializing in newspaper, and is still today exporting to customers around the world. The industry, including textile manufacturers, also expanded into the 20th century. In 1950 a total of 54 factories had 6,600 employees in town. By 1956, however, 18 of them had been closed due to competition from countries abroad with lower wages, such as Italy and Japan. In 1970 only 10 factories and 1,200 employees remained. In that year, the renowned Holmen paper mill, with its 350 years long history, announced closure, and another 900 people were let go. To counter the effects, several governmental authorities were relocated to Norrköping from Stockholm. See also Braviken Paper Mill. As of 2002, Norrköping is now seeing a revival, as a center of culture and education. The Norrköping symbol represents the "new" Norrköping.
Негізгі көрікті жерлер
Мотала стрем өзені қала арқылы ағып өтеді және оның жағасында парадтар өткізіледі. Бұған байланысты, бұрынғы тоқыма өнеркәсібі орналасқан өнеркәсіптік ландшафт жатыр. Жазда Карл Йоханс саябағында кактус шаруашылығы құрылады. Әр жазда онда 25 000 кактус отырғызылады. Колмарденс Дюрпарк – Норрчепингтің солтүстігінде орналасқан хайуанаттар бағы. Үлкен ашық аспандағы хайуанаттар бағымен бірге, Tropicariet аквариумы да бар, онда мысалы жыландар, крокодилдер және акулаларды көруге болады. Норрчепингтен алшақ жатқан архипелагтар Сент-Анна және Грит деп аталады. Басқа да қызықты орындарға Линчепинг университетінің кампусы, жеке симфониялық оркестрі, 170 000 жолаушы тасымалдайтын (2006 жылғы дерек бойынша) Кунгсенген әуежайы, Норрчепинг ғылым паркі деп аталатын жоғары технологиялық индустриялық парк және скандинавиялық қола дәуіріне жататын петроглифтер кіреді.
The Motala ström river flows through the city has a parade annexed. In connection to the latter is the industrial landscape where the old textile industries once were situated. In the summer, there is a cactus plantation in Carl Johans Park. 25,000 cacti planted there every summer. Kolmårdens Djurpark is a zoo located north of Norrköping. In connection to the large outdoor zoo, there is also Tropicariet, an aquarium, where for example snakes, crocodiles and sharks can be seen. The archipelagos away from Norrköping are called St Anna and Gryt. Other locations of note includes a campus of Linköping University, its own symphonic orchestra, an airport called Kungsängen with 170,000 traveling (2006), a high tech industry park called Norrköping Science Park, and Petroglyphs from the Nordic Bronze Age.
Климат
Норршепинг 1961-1990 жылдардағы анықтама кезеңінде ылғалды континенттік климатқа (Dfb) ие болды, бірақ сол кезеңде төрт маусымдық теңіздік (Cfb) климатына жақын болды және содан бері оған көбірек ұқсады, жыл бойы температура шамалы жылырақ болды. Балтық теңізіне жақын орналасқандықтан, Норршепинг салыстырмалы түрде құрғақ климатқа ие, жауын-шашынның орташа мөлшері 1961 және 1990 жылдар аралығында белгілі бір деңгейде болды. Бұл теңіздік климат үшін өте төмен, бірақ шөлді климаттан әлдеқайда жоғары. Жылдың көп бөлігіндегі ылғалдылық және анық құрғақ маусымның болмауы, жаңбыр көлеңкесі әсеріне қарамастан, айналасын жасыл сақтауға мүмкіндік береді. Қысқы жауын-шашын мөлшері аз, бірақ көбінесе қар түседі. 2016 жылдың 26 тамызында Норршепинг тамыздың соңғы күндеріндегі ең жоғары температура бойынша ұлттық рекордты 32,7 °C (91 °F) көрсеткішімен орнатты, бұл кенеттен және қысқа мерзімді болған ерекше ыстыққа байланысты болды. Рекордтық ең жоғары температура 2022 жылдың шілдесінде 35,6 °C (96 °F) тіркелді.
Norrköping had a humid continental climate (Dfb) for the reference period of 1961–1990, but it was borderline four season oceanic (Cfb) during that period and has since more resembled the latter, with somewhat warmer temperatures year round. In spite of it being located near the Baltic Sea, Norrköping has a relatively dry climate with precipitation levels averaging between 1961 and 1990. That would in turn be very low for a marine climate, but some way above more arid climates. The humidity for most of the year combined with there being no pronounced dry season keeps the surroundings green in spite of the rain shadow effect. Winter precipitation is quite low, but often falls as snow. On August 26, 2016, Norrköping set a nationwide record for the hottest temperature in the latter parts of August with 32.7 °C (91 °F) during a sudden and brief burst of extreme heat. The warmest temperature on record was set in July 2022 with 35.6 °C (96 °F).
Логистика және инфрақұрылым
Терең теңіз порты, Оңтүстік магистральдық теміржол желісіндегі орналасуы, Норрчепинг әуежайы және Е4 және Е22 Еуропалық бағыттарының қиылысы болғандықтан, Норрчепинг логистикалық бизнес үшін өте қолайлы жағдайда орналасқан. Бұл көлік саласындағы үш мемлекеттік агенттік, ұлттық метеорологиялық қызметтер және Линчепинг университетінің көлік және логистика саласындағы ғылыми-зерттеу және білім беру бағдарламаларының болуымен де расталады. Норрчепинг Оңтүстік магистральдағы жол жүрісінің жылдамдығы мен жүк көлемін арттыратын Шығыс байланыс жобасына (Ostlänken) белсенді қатысуда. Дайындық ретінде 2021 жылдың ақпан айында Норрчепинг портынан Оңтүстік магистральға дейінгі Кардонбанан жүк тасымалдау желісі іске қосылды. Жаңа жүк теміржол терминалы және Норрчепинг орталық станциясын көшіру мәселесі қазіргі таңда қарастырылуда. Норрчепинг – 1967 жылы оң жақтан қозғалысқа көшкеннен кейін трамвай жүйесін сақтап қалған Швецияның екі қаласының бірі (екіншісі – Гетеборг).
With a deep sea harbour, a position on the Southern Main Line railway, Norrköping Airport and being the intersection of European route E4 and European route E22, Norrköping is particularly well situated for logistics related business. This is further underlined by the presence of three transport related government agencies, the national weather services and Linköping University transports and logistics research and education programmes in place. Norrköping is highly involved in the East Link, Ostlänken, which will increase travel speed and freight capacity on the Southern Main Line. As preparation, the Kardonbanan freight feeder line from Norrköping Harbour to the Southern Main Line was inaugurated in February 2021. A new freight railway terminal and a relocation of Norrköping Central Station is currently being studied. Norrköping is one of two Swedish cities (the other being Gothenburg) that retained its tram system after the 1967 conversion to right hand drive, see Norrköping Tramway.
Мәдениет
Норрчепингтегі Эггс театрында 1776 жылы Шекспирдің "Ромео мен Джульетта" пьесасы Скандинавияда алғаш рет сахналанды. Бұл қаланың театр және ревю өнерінде ұзақ тарихы бар. Қазіргі кездегі бас театрлар – 1908 жылы ашылған Швецияның ең ірі аймақтық театры – Шығыс Готланд театры және 1865 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Арбистеатерн. 2016 жылғы швед драмалық/документалды фильмі "Секс ғибадатханасы" (Sextemplet, швед теледидарының өндірісі), қаланың әдемі ескі бөлігін және оның 19 ғасырдағы сәнді театрларының бірін (Арбистеатерн) керемет бейнелейді.
A theatre in Norrköping, Egges Theatre, hosted the first Scandinavian performance of Shakespeare's Romeo and Juliet in 1776, and the city has a long theatre and revue tradition. Current main theatres are East Gothland Theatre, Sweden's biggest regional theatre, opened in 1908, and Arbisteatern, dating from 1865. A 2016 Swedish drama/documentary, The Sex Temple (Sextemplet, produced by Swedish Television), shows off both the charming old town and one of its glorious 19th century theaters (the Arbisteatern) to great effect.