Кіріспе

Манхэттендегі қоғамдық саябақ, Нью-Йорк.

Бұл саябақ Манхэттен шистасының құрылымында салынған және соңғы мұз дәуірінен қалған магмалық интрузиялар мен мұздық сызықтарының мысалдарына ие. Парктің шеттерінде көрінетіндей, гнейс пен шисттің тас шығыңқылары мәрмәрмен араласып жатыр. Форт Трайон паркінде ірі мұздық ойысы да бар. Парктің солтүстік шекарасын сейсмологиялық жағынан белсенді Дикман көшесінің жарылысы құрайды. Колониялық кезеңге дейін осы аңғарда Бродвей және Дикман көшелерінің қазіргі қиылысынан Гудзон өзеніндегі елді мекенге дейін созылған ежелгі американдық жол болған. 1989 жылға дейін осы жарылыстың әсерінен 2 балдық жер сілкінісі тіркелген. Форт-Вашингтонды шығыстағы төбеден бөліп тұрған тағы бір аңғарда Форт-Джордж орналасқан. Бұл аңғарда ағыс су бар еді, ол Half Creek (кейін Sherman Creek) өзеніне құйып, одан әрі шығысқа қарай Гарлем өзеніне жалғасқан.

Сайт

Манхэттеннің солтүстік бөлігінде алғаш рет Ленапе үндістерінің Векквасгик тайпасы қоныстанғандығы белгілі болды, олар Форт-Трайон паркі маңындағы аймақты Чквасгек деп атаған. 1669 жылы тайпа көшіп кеткенімен, 1715 жылға дейін жерлеріне құқығын сақтап тұрды. Голландтықтар бұл жерді Ланге Берг (Ұзын төбе) деп атады, алғашқы рет 1691 жылы голланд шаруасы Жост ван Облиенус осылай атаған. Келесі жылы Гарлемді бөліскенде, төбе бірнеше кішігірім учаскеге бөлінді. Америка Континенталдық армиясы Лонг Хиллдің үстінде стратегиялық тұраққа ие болғанымен, екі сағат бойы қарсы тұрғаннан кейін жеңіліске ұшырады. Британдықтардың жеңісінен кейін Форст-Хиллдегі бекініс Нью-Йорк провинциясының соңғы британ губернаторы Уильям Трайонның (1771–1777) құрметіне аталды. Британдықтар 1783 жылы Манхэттеннен бейбіт түрде шығар алдында Форт-Трайонды күшейтіп, оны Жоғарғы Манхэттеннің басты қорғаныс бекеті ретінде пайдаланды. Читтенден отбасы 1871 жылға дейін бұл жерге иелік етті. 1855 жылы мүліктің бір бөлігі Август С. Ричардсқа сатылды, ол Александр Джексон Дэвис жобалаған "Вудклиф" атты готикалық стильдегі тас сарай салдырды. Читтенден жерінің тағы бір бөлігін Уильям С. Мушенхайм, кейіннен "Астор" қонақ үйінің басшысы болған, "Форт-Трайон Террасасы" деп аталатын үйді салған. Оның ішінде Гудзон өзеніндегі қайық тұрақты орындары және 13 автомобильден тұратын коллекциясын сақтауға арналған гараж болды.

Сатып алу және жоспарлау

Филантроп Джон Д. Рокфеллер кіші бала кезінен Форт-Трайонға қызығушылық танытқан, әкесімен бірге Форт-Трайонда серуендеген. Көп ұзамай «Нью-Йорк Таймс» газеті сатылым туралы хабарлады. 1917 жылдың маусым айында Рокфеллер Форт-Трайон паркін қалаға Fort Washington және Riverside парктерімен біріктірілген жағдайда және қала паркті күткен жағдайда беруге дайын екенін жариялады. Бұл жерді 1900 жылдан бері Нью-Джерсидегі Палисайдс мемлекетаралық саябағын басқарып келген Палисайдс мемлекетаралық саябақ комиссиясы иеленбекші. Комиссияның сайтында Нью-Джерсидегі жер Форт-Трайон паркіне көрініс сақтау үшін сатып алынған деген жиі қайталанатын мәлімдеме бар; алайда, Палисайдс жері Форт-Трайон паркі жұртшылыққа ашылғанға дейін бірнеше жыл бұрын алынған. Дегенмен, Рокфеллер Хадсон өзені арқылы Форт-Трайон мен Палисайдс арасында паромдық қызмет ашуды жоспарлаған. Қала әкімі Джон Пуррой Митчел Рокфеллердің ұсынысын қабылдауға дайын еді. Бірақ оның орнына келген Джон Фрэнсис Хайлан жерді "жақсарту жұмыстары" жасалмағаны үшін қабылдамады. Сонымен қатар, қала паркті Палисайдс мемлекетаралық саябақ комиссиясына беру туралы заң жобасын ұсынбады. Рокфеллер 1925 жылы мүсінші Джордж Грей Барнардтың ортағасырлық өнер жинағын да сатып алды. Ол 1926 жылы Метрополитен өнер мұражайының бөліміне айналған жинаққа бірнеше туынды қосты. Жинақты сақтауға арналған Биллингс сарайы 1926 жылғы наурызда өртеніп, тек қабырғалары ғана сақталды. 1930 жылдың маусым айында Рокфеллер паркті үшінші рет қалаға ұсынды, бірақ болашақ мұражай үшін бір бөлігін қалдырды. Ол сондай-ақ парктің аумағын 2 миллион долларға жақсартуға уәде берді, бірақ қала парктегі инженерлік желілерді жақсартуға жауапты болады. 1931 жылдың басында қала Рокфеллердің ұсынысын қабылдауға көшті, бұл 1931 жылдың 28 желтоқсанында қала жерді сатып алу туралы құжатты қабылдағанға дейін болды. 1932 жылдың маусым айында Рокфеллер Меттен шамамен екі жер учаскесін сатып алды. Келесі жылы ол қосымша жер учаскелерін өз қаражаты есебінен абаттандыруды ұсынды, ал қала оны қабылдады. Жобаға Нью-Йорк метросының IND Сегізінші авеню желісінің құрылысы кірді, қазіргі заманғы IND Eighth Avenue Line қызмет көрсетеді, онда парктің екі станциясы бар (қараңыз). 1934 жылдың наурыз айында парктің аяқталуға жақын екені, бірақ жақсарту үшін қосымша 500 000 доллар қажет екені хабарланды. Кейіннен Қоғамдық жұмыстар басқармасы қала әкімі Фиорелло Х. Ла Гуардияға және Нью-Йорк қаласының парктер комиссары Роберт Мозеске паркті аяқтау үшін 800 000 доллар бөлді. Парк 1935 жылдың 12 қазанында Рокфеллер мен Мозес тарапынан ресми түрде ашылды. Барлығы Рокфеллер парктің құрылысына 3,6 миллион доллар жұмсады. Форт-Трайон паркі ашылған кезде Жоғарғы Манхэттенде парк жерлері бірнеше бөлек жерлерге бөлінді, оның ішінде Форт-Трайон, Форт Вашингтон, Инвуд Хилл және Хайбридж парктері. 1935 жылдың сәуір айында парктегі Метрополитен өнер мұражайының ортағасырлық өнер мұражайы – Cloisters құрылысы басталды. Чарльз Колленс жобалаған мұражайға Еуропадан сатып алынған, АҚШ-қа әкелінген және қайта құрастырылған бірнеше ортағасырлық ғимараттар кірді, көбінесе таспен тас. Cloisters-тің алғашқы бөліктері 1938 жылдың мамыр айында көпшілікке ашылды, ал мұражай келесі жылы аяқталды.

XX ғасырдың ортасы және құлдырау

Форт Трайон паркі ашылғаннан кейінгі жылдары паркте бірнеше жақсартулар жасалды. 1936 жылы Мет қалаға Клоистерлерге арналған жердің шағын бөлігін сыйлады, соның арқасында Форт Трайон паркінің аумағы сәл ұлғайды. 1939 жылы Рокфеллер қалаға Форт Трайон паркіне жапсарлас бос жатқан жерді сыйға бергенін хабарлады, оны қала тағы бір ойын алаңына айналдыратын болады. Жаңа ойын алаңы 1941 жылы салтанатты түрде ашылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары болашақ парктің атын оңтүстігіндегі ауданмен бөлісті. Бродвей мен Гудзон өзені арасындағы, батыс 179-шы көшеге дейінгі аймақ Форт Трайон деп белгілі болды. 1940 жылдары бұл аудан Гудзон жағасындағы Франкфурт деп аталды, бірақ 1990 жылдары бұл атау Гудзон Хайтс деп өзгертілді. 1970 жылдары зейнеткерлікке шыққан жиһаз сатушы Роберт Хоффман Форт Трайон паркін қайта атау жөніндегі бастаманы көтерді. Хоффман парктің этимологиясы туралы естігенде туристер тобының күлкісін естігеннен кейін туған идеясының нәтижесінде, Манхэттен қауымдастық кеңесінің 12-ші бицентиалдық комитетінің тең төрағасы Хоуп Ирвин паркті Маргарет Корбиннің есімімен атауды ұсынды. Клоистерлер парктің толық атауын өзгертуге қарсы болды, бірақ парктің оңтүстік кіреберіс алаңы мен басты жолын қайта атауға келісті. Осының нәтижесінде 1977 жылы Нью-Йорк қалалық кеңесі Маргарет Корбиннің есімімен аталған бұл екі нысанды қайта атауға дауыс берді. 1970 жылдары, әсіресе 1975 жылғы Нью-Йорк қаласының қаржылық дағдарысынан кейін Нью-Йорк қаласының бюджетіне шектеулер салынды, нәтижесінде парктеріне бөлінетін қаражат күрт азайды. Форт Трайон паркінің бақтары, ормандары мен ойын алаңдары қолданыстан шығып, тозығы жетті. 1980 жылдарға дейін жағдай нашарлай берді, содан кейін қаражат табылып, қалпына келтіру жұмыстары басталды. 1980 жылдары паркте көптеген қылмыстар тіркелді. Олардың ішінде 1986 жылы із-түссіз жоғалған 9 жасар қыздың және 1989 жылы мойны қысылып өлген 19 жасар әйелдің денелері табылды. Алайда, Форт Трайон паркіндегі қылмыстар оның шалғай орналасқандығына байланысты назардан тыс қалды деген пікірлер болды. 1989 жылдың сәуір айында Орталық паркте әйелді ұрып-соғу және зорлау оқиғасы ұлттық БАҚ-тың назарына ілікті, бірақ сол айда Форт Трайон паркінде тағы бір әйелге жасалған ұқсас шабуыл тіпті жергілікті БАҚ-та да аз жарияланды.

ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басындағы жетістіктер

1983 жылы Нью-Йорк қаласының ескерткіштерді сақтау комиссиясы Форт Трайон паркін ресми түрде көрнекті орын деп жариялады. Келесі жылы паркті толыққанды жаңарту жоспары ұсынылды. Алғаш жаңартылған нысандардың бірі – Хизер бағы болды. Оны Нью-Йорк қаласының Парктер және ойын-сауық департаменті (NYC Parks), Гринакер қоры және еріктілер үш жыл бойы бірлесіп қалпына келтірді. 1995 жылы Бетт Мидлер басқаратын коммерциялық емес ұйым – Нью-Йорк қалпына келтіру жобасы (NYRP) концессиялық ғимаратты жаңарта бастады және 2001 жылы онда кафе ашты. Парктің солтүстік-шығыс бұрышындағы Энн Лофтус ойын алаңы 1995-1997 жылдары, ал оңтүстік шекарадағы Джавиц ойын алаңы да сол кезде қайта жаңартылды. Сэр Уильям итттерге арналған жүгіру жолы да сол жылы ашылды. Парк бұрынғы жылдарға қарағанда қауіпсіз болғанымен, қылмыстар орын алуын тоқтатпады. 1997 жылы таңертең жүгіруші зорланғаннан кейін, NYC Parks парктің жолдарын түнде жабу мүмкіндігін қарастырды. Метрополитен музейінің қызметкерлері бұл шешімге қарсы болды, себебі бұл Клойстерге (The Cloisters) кіруге кедерілген болар еді. Ақырында, NYC Parks Метрополитен музейінің қызметкерлеріне түнде кіруге мүмкіндік беру үшін ағаш тосқауылдар орнатуға келісті. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, жергілікті тұрғындар мен парк қызметкерлері паркті "жабайылар, есірткі сатушылар және тіпті көлік ұрлаушылардың түнгі панасы" деп қарастырды және 1997 жылы жалғыз 8 тасталған көлік табылды. 2000 жылдардағы қосымша қылмыстардан кейін, 2011 жылы паркке камералар орнатылды. NYC Parks және Форт Трайон паркі сенім қоры 2006 жылы парктің шығыс жағын жаңартуға кірісті. Ал, 2009 жылы келесі жылы парктің 75 жылдығына орай, өсіп кеткен Альпі бағының жаңарту жұмысы аяқталды. 2010 жылдың 15 маусымында парк өзінің 75 жылдығын қаржы жинау және әсем фейерверк көрсетісімен атап өтті. 2014 жылы шатырын жөндеу үшін концессиялық ғимарат жабылды, ал 2015 жылы мейрамхананы Куинс қаласындағы Coffeed кафесі басқаруға алды. Джейкоб К. Джавиц ойын алаңын жөндеу жұмысы 2018 жылдың шілдесінде басталып, 2020 жылдың наурызында аяқталды. Энн Лофтус ойын алаңы 2021 жылдың тамызында уақытша жабылды және 4,2 миллион долларлық жөндеуден кейін 2022 жылдың қазанында қайта ашылды.

Дизайн

Олмстед ағайындылары бұл аймақтың тік беткейін ландшафтық саябаққа айналдыру жоспарын жасады. Олардың 1927 жылғы бастапқы жобасына сәйкес, Форт-Трайон паркі «көркемдік қызығушылығы зор ландшафтты қамтитын» ландшафтық парк болуы тиіс еді, көбінесе «жай ғана демалуға» арналған, тек солтүстік шетіндегі ойын алаңын қоспағанда. Форт-Трайон паркінің ландшафты «парктің сәулеттік дизайнының басты нүктесі» ретінде қарастырылған Клоистерлерге фон болды. Олмстед кіші паркте әртүрлі ландшафттарды пайдалану керек деп сенді: «Осы күрделі орындар тізбегіндегі әрбір бөлік мүмкіндігінше үлкен кемелділіктің суретін ұсынуы керек, Гудзон және қаланың алыс көріністерін қайта-қайта пайдалану керек, бірақ оларды әртүрлі жағдайларда көрсету керек, әр түрлі алдыңғы планмен, кейбіреулері күрделі және жақын, кейбіреулері ғаламат және қарапайым, кейбіреулері сәулеттік немесе бау-бақшалық, кейбіреулері табиғи түрде бейнеленген, ал кейбіреулері толығымен жеке көріністерді ұсыну керек». Олмстед кіші және оның әкесі жасаған бұрынғы парктерден айырмашылығы, Форт-Трайон паркі сәулетке баса назар аударды және көлік құралдарына ыңғайлырақ болды. Парктің тіреу қабырғалары бұрынғы парктерге қарағанда көбірек көзге түсті, ал Клоистерлер парктің ең маңызды ерекшелігі болды. Сонымен қатар, Форт-Трайон паркінде көліктерді пайдалануға тыйым салған басқа парктерден өзгеше, тұрақтар мен көліктерге арналған қарау алаңдары болды. Өткен жобалардан айырмашылықтардың арасында Хизер бағының маңыздылығы, gardenesque ерекшелігі, сондай-ақ солтүстік-шығыс бұрышындағы ресми түрде жоспарланған балалар ойын алаңы бар. Парк ішінде 13 километрлік жаяу жолдар желісі бар. Корбин драйвы мен серуендеу жолының батысында орналасқан Хизер бағын Нью-Йорк қалалық саябақтар басқармасы «Нью-Йорк қаласындағы ең үлкен, қол жетімділігі шектеусіз қоғамдық бақ» деп сипаттайды. Олмстед ағайындылары жоспарлаған тағы бір ресми орын – Альпі бағы, ол парктің шығыс жағында, Клоистерлердің шығысында орналасқан. Онда тас баспалдақ пен үңгір бар. Бастапқыда альпілік өсімдіктермен отырғызылған бақ, кейіннен 2009 жылы қалпына келтірілгенге дейін өсіп кеткен. Орман мен бульвардың аты Рим-католик әулиесі ретінде қасиетті деп танылған алғашқы американдық Франсис Ксавье Кабринидің есімімен аталған. Орманда 80 түрлі құс, сондай-ақ опоссум, егерше және скункстар мекендейді. 1934 жылы ашылған Энн Лофтус ойын алаңы 2021 және 2022 жылдар аралығында қайта жаңартылды. 1995 жылы жаңартылды. Ойын алаңы 2018 жылдан 2020 жылға дейін қайта жаңартылды. Бұрын Оңтүстік алаң деп белгілі болған Сэр Уильямның ит жүгіру алаңы Корбин драйвының шығысында, Форт-Трайон драйвының үстіндегі эстакаданың оңтүстігінде орналасқан. Ит жүгіру алаңы тәулігіне 24 сағат ашық, ережелері иелеріне иттерін тізбексіз алып жүруге рұқсат береді. Сэр Уильямның ит жүгіру алаңындағы бірнеше ағаштардың тамырларын зақымдамау үшін қысқа кедергілермен қоршалған. Музейдің ғимараттары Еуропадан сатып алынған және таспен тас құрастырылып қайта орнатылған ортағасырлық құрылымдардан – Сент-Гилем, Боннефонт және Триден тұрады. Клоистерде сондай-ақ Кукса, Боннефонт және Трие монастырьларының ішінде әрқайсысы бір-бір бақ бар. Мұражай айналмалы саябақпен қоршалған, ал оның аумағы көптеген егістіктермен, оның ішінде оңтүстікке қарай алма бақшасымен және солтүстік және батысқа қарай тығыз өсімдіктермен шектеледі. Алаңның солтүстік-шығыс бөлігінде бельгиялық тастармен төселген автокөлік жолы мен автобус аялдамасы орналасқан. және ол оны жеке коллекциясымен бірге Мет мұражайына сыйлады. Клоистерлер 1938 жылы көпшілікке ашылды.

Линда террасасы

Дэвид Рокфеллер Линден Террасы, жаяу жолдың солтүстік шетінде, Форт Трайон және Трайон залы орналасқан жерде жайғасқан. Линден террасасы 12 метрге дейін биіктігі бар тас тіреу қабырғаларымен нығайтылған. Ол негізгі бақылау алаңынан және төменгі өткел арқылы аркамен байланысқан кішігірім Солтүстік-Шығыс террасасынан тұрады. Негізгі бөлігінде террасалы отыру орны және шырша ағаштары бар, сондай-ақ 2010 жылы Дэвидтің қайырымдылығын құрметтеу үшін қосымша тақта орнатылған. Солтүстік-Шығыс террасасы, сонымен қатар Флагшток террасасы деп те аталады, гранит және қоладан жасалған тұғыры бар флагштокқа ие. Олмстед орнатқан түпнұсқа флагшток 2012 жылы «Сэнди» даулы кезінде құлап, оның орнына дәл көшірмесі орнатылды. Линден террасасының солтүстігіндегі тіреу қабырғасында «Форт Трайон ескерткіші» деп аталатын стела орналасқан. Бұл стела парктің құрылысынан бұрын, 1904 немесе 1909 жылдары орнатылған.

Иеліктің тағы бір сақталған бөлігі – Корбин шеңберінің жанындағы жартылай төселген қызыл кірпіш жолдар. Бұл бастапқыда 488 метр (1600 фут) серпілген, бірнеше тік бұрылыстары бар, Риверсайд Драйвқа дейін жалғасқан, қазір Генри Гудзон Парквейінің солтүстік бағытындағы қақпаларына дейін созылған жол болған. Кірпіштер аттарға жолдың 6% еңістігімен көтерілуіне көмектесу үшін қолданылған. 1936 жылы, парк салынған кезде, бұл жол жаяу жүргіншілерге арналған жолға айналдырылды. 2014 жылдың желтоқсанында NYC Parks ғимаратты қажетті шатыр жөндеулері үшін жапты, ал NYRP жөндеудің ұзақтығы мен ұйым төлеуге тиіс жалғаның артуына байланысты оны қайта ашпайтынын хабарлады. 2015 жылдың сәуір айының соңында «Coffeed» атты Куинс қаласындағы кафе, кірісінің бір бөлігін жергілікті қайырымдылық қорларына сыйлайтын, мейрамхананы басқаруды өз қолына алды.

Басқа құрылымдар

Shelter Overlook, сегізбұрышты беседка, Корбин драйвінің шығысында, сэр Уильямның ит жүгіру алаңының солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Алғашқыда оның шатыры қыштардан жасалған, бірақ өрттен кейін шифермен ауыстырылды. Шатыр тас тіреулермен демеліп тұр.

Менеджмент

Форт Трайон Парк Траст – Форт Трайон паркін сақтауға және жақсартуға көмектесетін коммерциялық емес ұйым. Ол 1998 жылы «Хизер Гарден Комитетінің қоры» ретінде құрылды. Траст парктің түрлі бөліктерін күтіп ұстау үшін көптеген гранттар ұсынды. Мұражай ашық болған кезде М4 автобусы «Клойстерсқа» (The Cloisters) дейін созылады. Сонымен қатар, автобустар парктің шығыс жағындағы Бродвей көшесіне де қызмет көрсетеді.

Тарихи маңызы

Форт Трайон паркінде 1918 жылдан бері көптеген археологиялық жаңалықтар табылды. Сол жылы Америкалық үндістердің ұлттық мұражайының археологы Алансон Скиннер "ежелгі тұрақ екенін көрсететін, үнділердің қабық үйінділерінің, ошақтардың және шұңқырларының іздерін" тапты. Тарихшы Реджинальд Пелхам Болтон 1924 жылы 194-ші көше мен Бродвейдің қиылысы маусымдық лагерь ретінде пайдаланылған болуы мүмкін деп жазды, мұны 194-ші және 198-ші көшелер арасындағы Форт Трайон паркіндегі жартастардың астындағы отарлау алды кезеңінен қалған қалдықтардың болуы растайды. 1930 жылдардағы метро қазбалары кез келген қабықтарға немесе басқа материалдарға зиян келтірген-келтірмегені белгісіз, ал Форт Трайон паркі 1983 жылы көрнекті орын ретінде жарияланды.

Қоғамның пайдалануы мен қабылдауы

2012 жылы Twitter жазбалары мен эмодзилерді зерттеу нәтижесінде Форт-Трайон паркі «Манхэттендегі ең бақытты орын» деп белгіленді. Парк тым оқшау орналасқандықтан, оны жиі үйлену тойлары мен фотосессиялар үшін пайдаланады, бірақ бұл шаралар кезінде де ол жұртшылыққа ашық болады. Дегенмен, Форт-Трайон паркі тарихи тұрғыдан оқшаулығының арқасында жыныстық қатынас үшін де пайдаланылып келген, сондықтан кейбір жылдары Нью-Йорк қаласы полициясы аптасына бір рет айыппұл тағайындаған. Алайда, 2000-жылдардың басынан және 2010-жылдардан бері, қоғамдық орында жыныстық қатынас жасағаны үшін берілетін айыппұлдар күрт азайды. Форт-Трайон паркі қорының қаржысының есебінен барлық жастағы адамдарға арналған йога, тай-чи сабақтары, ашық ауадағы концерттер, құстарды бақылау сияқты шаралар ұйымдастырылады. Сондай-ақ, траст Нью-Йорк қалалық саябақтарының уақытша көркем өнер бағдарламасы арқылы жергілікті суретшілердің парктегі көрмелерін де қолдайды. Форт-Трайон паркі жыл сайын бірнеше іс-шараға төсеу салады. 1983 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Ортағасырлық фестиваль әдетте қыркүйек айының соңында өтіп, шамамен 60 000 адамды қамтиды. Сонымен қатар, «Нью-Йорк ашық үйі» әр қазан айында «Нью-Йорк ашық үйі» демалысын өткізеді және Форт-Трайон паркі қорымен бірлесіп, Биллингс коттеджі мен Хизер бағына экскурсиялар ұйымдастырады. 2011 жылғы «The Adjustment Bureau» фильмінің кейбір сахналары да Форт-Трайон паркінде түсірілді.