Кіріспе

1608 жылғы Томас Миддлтонның пьесасы. «Йоркшир трагедиясы» – 1608 жылы жарық көрген, Жакоб дәуіріне тән тұрмыстық трагедия. Бұл пьеса алғашқыда Уильям Шекспирге жатқызылған, алайда қазіргі сыншылардың пікірі бойынша, бұл авторлыққа Томас Миддлтон лайықты деп есептеледі.

Күн және мәтін

A Yorkshire Tragedy 1608 жылдың 2 мамырында Stationers' Register-ге тіркелді; тіркеме пьесаны "Уильям Шекспирге" жатқызады. Пьеса одан көп ұзамай, кітап сатушы Томас Павьер басып шығарған кварто түрінде жарық көрді, ал Павьер 1600 жылы Шекспирдің Апокрифтеріне жататын тағы бір пьеса – сэр Джон Олдкаслды да басып шығарған болатын. Пьеса 1619 жылы Уильям Джаггардтың "Жалған фолиосының" бір бөлігі ретінде қайта басылды. Келесі рет 1664 жылы қайта басылды, осы кезде Филипп Четвинде оны Шекспирдің үшінші фолиосының екінші басылымына қосылған жеті пьесаның қатарына қосты.

Пішін және жанр

Пьеса он ғана сахнадан тұратынымен ерекшеленеді. Ойынның түпнұсқа басылған мәтіні оны "БӘРІ БІР. Немесе, төрт пьесаның бірі, Йоркширдің қайғылы оқиғасы" деп белгілейді. Бұл аталған пьесаның сахнада бірге қойылған, байланысты төрт пьесаның бірі болғанын нақты көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, ол шамамен 1608-13 жылдарға жатқан Джон Флетчердің туындыларының ішіндегі "Four Plays, or Moral Representations, in One" пьесасына ұқсас болуы керек, онда Флетчер төрттікке кіретін соңғы екі бөлікті жазса, қалған бөлімдерін, әсіресе Нейтан Филд сияқты басқа драматург жазған. Ағылшын Ренессансынан қысқа пьесалардың мұндай антологияларына басқа да мысалдар бар; мысалы, "Жеті өлімдік күнә" кітабын қараңыз. "Йоркшир трагедиясына" бірге жазылған үш жоғалған пьесаның мазмұны мен авторлығы белгісіз. Пьесаның жанры – отаулық трагедия, ағылшын Ренессансы театрының қарапайым орта таптың құлдырауына арналған қосалқы жанры. Осы жанрдың ең ерте мысалдарының бірі – Фейвершемнің Ардені, ол Шекспирдің апокрифтеріне де жатады.

Авторлығы

1608 жылдың 2 мамырындағы "Стационарлық тіркелімде" "Йоркшир трагедиясы" пьесасының авторлығы "Уильям Шекспирге" жатқызылған. Басылған квартоның атау парағында "В. Шекспир" деген көрсетім қайталанады және пьеса Корольдің адамы (Шекспирдің труппасы) Глобус театрында қойылғанын хабарлайды. Алғашқы сыншылардың кейбіреуі Шекспирдің авторлығы мүмкін екенін мойындағанмен, соңғы екі ғасыр бойы көпшілігі бұл авторлыққа күмәнданады. Қазіргі сыншылардың пікірі пьесаны Томас Миддлтон жазды дегенге тоқталады, осы пікірді пьеса мәтінінен алынған ішкі дәлелдермен негіздейді. Томас Хейвуд немесе Джордж Уилкинстің авторлығы туралы аргументтер келтірілген, бірақ олар көбіне сыншыларды сендіре алмады.

Өнер тарихы

Квартоның титул бетінде бұл пьеса алғаш рет Globe театрында King's Men труппасымен ойналғаны айтылады (бірақ бұл дереккөздер әрқашан сенімді болып келе бермейді). Тарихи қойылым туралы басқа жазбалар жоқ. Қазіргі заманда пьесаның өңделген нұсқалары Бирмингем репертуарлық театры (1958, режиссері Бернард Хептон), Ұлттық театр (1987, режиссері Стивен Унвин) және Tough Theatre тобы White Bear Theatre Club-та (2010, режиссері Энди Бранскилл) қойылған.

Қысқаша мазмұны

Ескерту: Бұл синопсис Томас Миддлтоннің "Жинақталған шығармаларындағы" (редакторлар Джон Лаваннино және Гэри Тейлор, Оксфорд, 2007) пьесаның Стенли Уэллс нұсқасындағы көріністерге бөлінуін қалайды. Басқа басылымдар пьесаны сегіз емес, он сахнаға бөліп, бесінші сахнаны үш жеке сахнаға бөледі.

1-сурет: Йоркширдегі үй

Пьеса Йоркширдегі аты-жөні белгісіз мырзаның үш қызметшісі арасындағы әңгімемен басталады. Ол мырза Лондонда ұзақ болғаннан кейін өз үйіне қайтып келеді. Қожайынымен бірге келген Сэм, Ральф пен Оливерге қожайыны жергілікті құдасын тастап, басқа жас әйелге үйленгенін айтады: "Ол үйленген, әйелін ұрып-соғады және одан екі-үш баласы бар". Сэм сондай-ақ қожайынының ішімдікке құмар екенін еске салады, соның арқасында пьесаның әрі қарайғы оқиғаларына дайындық жасалады.

2 - сахна: Йоркширдің маңында күйеуінің үйінің алдында

Әйелдің "Бізге не болады?" деген монологы күйеуінің ішімдікке, құмарға және түйсіксіз мінез-құлыққа берілгенін көрсетеді. Күйеу кіреді. Ол қатыгез сөздерімен және жалпы жаман мінезімен әйелінің алаңдауын оңай ақтауға тырысады. Әйелі балалары үшін оның мінезін өзгертуді өтінеді. Ол өз ұлдарын әйелінің іздестіруінен туған заңсыз балалар дейді. Әйелі оны түзетуге шақыра береді. Ол оны тебіп, Лондонға барып туысымен кездесуін талап етеді, осылайша оның қалтамалынан алған жерлер ақшаға сатылады. Әйелі дереу кетуге келіседі. Ол шығып кетеді. Үш жергілікті джентльмен (есімдері айтылмаған) кіреді. Олар күйеуді кінәлайды және оның өзгергенін талап етеді. Джентльмендердің бірінің әрекеті күйеудің ашуын тудырады, ол қылышын шығарады. Олар шайқасады, күйеу жараланып жерге құлайды, бірақ өкінуден бас тартады.

3-көрнекілік: Күйеуінің үйі, үстіндегі бөлме

Әйелі Лондоннан ғана келді. Ол қызметшіге, күйеуіне салымнан алған жерді сатудың орнына, оның сарайда қызметке орналасуына көндіргенін айтады. Ол бұл шара күйеуінің абыройын сақтап, жаман жағдайға түсіп, мүлігінен айырылуын болдырмайды деп үміттенеді. Күйеуі кіреді. Ол салымнан алған жерді сатудан түскен ақшаны көрсетуді талап етеді. Әйелі оған орнына сарайда қызметке орналастырғанын айтады. Күйеуі қатты ашуға буырады. Ол әйеліне "сатылық" және "арсыз" деп айғайлап, пышақпен қорқытады. Сонда қызметші кіріп, күйеуіне қонағы келгенін хабарлайды: оның университетіндегі колледж магистрі. Күйеуі қонағын қарсы алуға кетеді. Әйелі күйеуінің ашуынан амандасып, қуанышқа бөленеді. Ол отбасының болашағы туралы алаңдайды.

4-сурет: Күйеуінің үйі

Қожайын күйеуіне жаман хабар жеткізеді: күйеуінің інісі – университет үлкен үміттер бағыттап отырған студент – күйеуінің төлемеген қарыздарының нәтижесінде түрмеге қамалды. Күйеу бұл хабарды естіп, зор қайғыға батады. Қожайын күйеуін оның арсыздықтары үшін айыптап, сөкпектейді. Күйеу шынайы түрде өкініш білдіреді. Ол інісін босату үшін бар күшін салатынына уәде береді. Қожайын шығып кетеді. Жалғыз қалған күйеу, өзінің моральдық құлдырауына қатты күйініп, үмітін үзді. Ол өзінің аяусыз жағдайына "Ей, адасқан адам, тәтті күнәларың сені жоқ етті, қарғысың сені кедейге айналдырды!" деген сөздермен басталатын монолог арқылы шағынады. (Пьесаға Шекспирдің үлесі болу мүмкіндігін мойындаған зерттеушілер осы төртінші сахна мен осы монологқа ерекше назар аударады). Күйеуінің үлкен ұлы кіріп, әкесінен ойыншықтарымен ойнауға орын беруді сұрайды. Ашуға беріліп, күйеу балаларын болашақтағы кедейліктен сақтап қалу үшін өлтіруге шешім қабылдайды. Ол үлкен ұлын бір қолымен көтеріп, екінші қолымен қамшысын шығарады. Қорқып, бала одан тоқтауын өтінеді. Күйеу ұлын ұрып, қамшымен жазалайды.

5-мазмұн: Күйеуінің үйі, төбедегі төсек бөлмесі

Қызметші күйеуінің екінші ұлын ұйқыда ұстайды. Күйеу қаны төгіліп жатқан, бірақ тірі үлкен ұлын көтеріп кіреді. Қызметшіге баланы тапсыруды тапсырады. Қызметші қыз онымен күреседі. Күйеуі қызметші қызды баспалдақтан құлатып тастайды. Бала жерге құлап, жарақат алады. Әйелі оянып, баланы алып шығады. Күйеуі әйеліне баласын ұстап берді. Жарақат алған әйел жерге құлайды. Бір күшті ("құмар") қызметші кіріп келіп, Күйеуді ұстап қалуға тырысады. Олар күреседі. Күйеуі қызметшісін жеңіп, оны шұңқырларымен тепкілейді. Қызметші қатты жарақат алды. Күйеуі қашып кетеді, ол жақын жерде оның кішкентай баласын өлтіруді жоспарлайды. (Байқа редакторлар осы жерде көрініс үзілісін енгізеді). Әрекеттің сыртқы түріне ауысады. Қожайын үйден шығып бара жатқан күйеуін кездестіреді. Ол күйеуінің ашу-ызасының себебін сұрайды. Күйеу қожайынының уайымын ұмытып кетеді. Ол ағасының түрмеден босатылуын қамтамасыз етуге уәдесін қайталайды және асығыс шығып кетеді. (Байқа редакторлар осы жерде де көрініс үзілісін енгізеді). Енді оқиға жоғарыдағы бөлмеге оралады, онда қызметші, әйелі және балалары еденде жатыр, барлығы ауыр жарақат алған. Қожайын екі қызметшісін ертіп келіп, үйге кіреді. Олар қанды көрініске шошынып отыр. Қожайыны дәрігерді шақырады. Жарақат алған қызметші Қожайынға күйеуінің үшінші баласын өлтіруге бара жатқанын айтады. Қожайын екі қызметшісімен бірге қашып кетеді. Әйел есін жиып, екі баласының қайтыс болғанын айтып қайғырады. Екі қызметші кіріп келіп, әйеліне төмендегі бөлмеде дәрігер күтіп тұрғанын айтады.

6-сырет: Йоркширдің сыртындағы жол

Күйеуі атынан құлайды. Мырза мен оның қызметшілері кіріп келеді. Олар Күйеуді ұстайды және оны жергілікті полиция судьясы қызметін атқаратын рыцарьға апаруды жоспарлайды.

7-сурет: Жоғарғы сарай

Күйеу түрмеге әкелінеді және Рыцарь үйіне жеткізіледі. Рыцарь күйеудің "орны толмас қатыгездігінің" себебін сұрайды. Күйеу балаларын олар қаңғыбас болмас үшін өлтіргенін айтады. Оның жалғыз өкініші – үшінші баласын өлтіре алмауы. Рыцарь күйеудің табандылығына таңғалады. Ол оны сот күніне дейін түрмеге қамап қояды.

8-сурет: Күйеуінің үйінің сыртында

Соңғы сахнада күйеуі тұтқын ретінде ата-бабаларының үйінің басынан өтеді. Оның әйелі жараларынан айығып жатыр, ал өлтірілген балалардың денелері жерлеуге дайындалады. Күйеуі өзінің ісіне кешігіп, шын өкініш пен ізгіленуге жетеді, бірақ енді бәрін қалпына келтіру мүмкін емес. Офицерлердің сүйемелдеуімен ол сотқа аттанады. Әйелі күйеуінің кешірімін сұрап тілек білдіреді. Мырза отбасының қайғылы оқиғасына күйініш білдіреді.