Кіріспе
Уильям Шекспирдің пьесасы. Шекспирдің пьесасы. «Виндзордың қуанышты әйелдері» немесе «Сэр Джон Фальстафф және Виндзордың қуанышты әйелдері» – Уильям Шекспирдің 1602 жылы алғаш жарияланған комедиясы, бірақ 1597 жылы немесе одан бұрын жазылған деп саналады. Пьеса атауындағы Виндзор – Виндзор қаласына сілтеме, сонымен қатар Англияның Беркширдегі Виндзор қамалы орналасқан жер. Ойын Генрих IV немесе Генрих V патшалығының басында өрбуімен байланысты болғанымен, ол заманауи Елизавета дәуіріндегі ағылшын орта таптық өмірінен тысқары ештеңе емес. Онда бұрын Генрих IV-тің 1- және 2-бөлімдерінде кездесетін семіз салт атты сэр Джон Фальстафф кейіпкері бар. Ол кем дегенде он рет операға бейімделген. Бұл пьеса – Шекспирдің әдеби сыншылар арасында жиі бағаланбайтын туындыларының бірі. Дәстүр бойынша «Виндзордың қуанышты әйелдері» Елизавета I патшайымның тілегі бойынша жазылған. Генрих IV-тің 1-бөлімін көргеннен кейін ол Шекспирден Фальстаффтың махаббатқа толы бейнесін көрсететін пьеса жазуды сұрады.
Shakespeare's play
The Merry Wives of Windsor or Sir John Falstaff and the Merry Wives of Windsor is a comedy by William Shakespeare first published in 1602, though believed to have been written in or before 1597. The Windsor of the play's title is a reference to the town of Windsor, also the location of Windsor Castle in Berkshire, England. Though nominally set in the reign of Henry IV or early in the reign of Henry V, the play makes no pretence to exist outside contemporary Elizabethan era English middle class life. It features the character Sir John Falstaff, the fat knight who had previously been featured in Henry IV, Part 1 and Part 2. It has been adapted for the opera at least ten times. The play is one of Shakespeare's lesser regarded works among literary critics. Tradition has it that The Merry Wives of Windsor was written at the request of Queen Elizabeth I. After watching Henry IV Part I, she asked Shakespeare to write a play depicting Falstaff in love.
Сюжет
Пьесаның оқиғасы 15 ғасырдың басында, Фальстаффтың қатысуымен жазылған Генрих IV пьесаларының дәл сол кезеңінде өтеді, бірақ бұл кезеңге бір ғана қысқаша сілтеме бар, онда кейіпкер Фентон ханзада Халдың шулы достарының бірі болған (ол "жабайы ханзада мен Пойнспен бірге болды"). Қалған жағдайларда пьеса Элизавета дәуірінің, шамамен 1600 жылдың қазіргі заманғы оқиғасын көрсетеді. Фальстафф Виндзорға ақшасы азбен келеді. Ол қаржылық пайда табу үшін екі бай, үйленген әйелге – Мистерс Форд пен Мистерс Пейджге – қызығушылық танытпақшы болады. Фальстаф әйелдерге бірдей махаббат хаттарын жіберуге шешім қабылдайды және оларды әйелдеріне жеткізуді қызметшілері Пистоль мен Нымнан сұрайды. Олар бас тартқанда, Фальстафф оларды жұмыстан шығарады, ал олар күйеулері Форд пен Пейджге Фальстаффтың ниеттерін айтады. Пейдж бұл туралы уайымдамайды, бірақ қызғанышпен толған Форд Гартер мейрамханасының қонақүйшісін Фальстаффты "Мастер Брук" ретінде таныстыруға көндіреді, осылайша оның жоспарларын білуге болады. Осы арада үш түрлі ер адам Пейджтің қызы Энн Пейдждің қолын алуға тырысады. Мистерс Пейдж қызының француз дәрігері доктор Каиусқа үйленуін қалайды, ал қыздың әкесі оның Слендер мырзаға үйленуін қалайды. Энннің өзі шебер Фентонға ғашық, бірақ Пейдж бұрын Фентонды талапкер ретінде қабылдамады, өйткені ол өзінің байлығын жоғары сыныпты өмір сүруге жұмсаған. Уэльстік пастор Хью Эванс Аннаны Слендер үшін тарту үшін Хозяйка Квиклидің (Доктор Каиустың қызметшісі) көмегін алуға тырысады, бірақ дәрігер мұны біліп, Эвансты дуэльге шақырады. Гартер мейрамханасының қонақ үйі әр адамға әртүрлі кездесу орнын айтып, осы жекпе-жекті болдырмайды, бұл өзі, Соттаушы, Пейдж және басқалар үшін көп көңіл көтеруді тудырады. Эванс пен Каиус Хосттан кек алу үшін бірге жұмыс істеуге шешім қабылдайды. Екі әйел хатты алған соң, бір-біріне барып, хаттардың бір-біріне ұқсас екенін айтады. "Қуанышты әйелдер" қартайған, семіз Фальстаффты еркек ретінде қызықтырмайды; алайда, өздерінің көңіл көтерулері үшін және олардың екеуіне деген әдепсіз болжамдары үшін кек алу үшін, олар оның ұсыныстарына жауап бергендей әрекет етеді. Бұл Фальстаффты ұялтады. Мистер Форд "Мистер Брук" ретінде танысып, Мистерс Фордқа ғашық екенін айтады, бірақ онымен кездесе алмайды, өйткені ол өте ізгі. Ол Фальстафқа онымен құдалану үшін ақша төлеуді ұсынады, ол оның абыройын жоғалтқаннан кейін оны өзі азғыра алады дейді. Фальстаф өзінің бақытына сенбей, "Брукқа" күйеуі жоқ кезде Мистерс Фордпен кездесуді ұйымдастырғанын айтады. Фальстафф өзінің тағайындалуын сақтау үшін кетеді, ал Форд әйеліне күдікпен қарағаны дұрыс екенін және Пейджке сенім арту ақымақтық екенін айтады. Фальстаф ханым Фордпен кездесуге келгенде, қуанышты әйелдер оны кір жууды күтіп тұрған кіршік, иіскейтін киімдер толы кір жуатын себетке ("бак себеті") жасыруға алдайды. Қызғанышқа толы Форд әйелі мен атты ұстауға тырысқанда, әйелдер себетті алып кетіп, ішіндегісін (Фальстаффты қоса алғанда) өзенге лақтырады. Бұл Фальстафтың мақтанышына әсер етсе де, оның эгосы таңғаларлықтай берік. Ол әйелдер тек қана "оларды қолға түсіру үшін" ойнайды деп сенді, сондықтан ол өзінің жыныстық жетістіктерін, оның капиталы мен шантаж мүмкіндіктерін жалғастырады. Фальстаф әйелдермен кездеседі, бірақ Мистерс Пейдж қайтып келеді және Форд ханымды күйеуінің тағы да жақындауы туралы ескертеді. Олар оны қайтадан кіргізбейтін кір жуатын себеттен басқа жасырудың басқа да жолдарын ойлауға тырысады. Олар оны тағы да алдап, бұл жолы өзін "Брентфордтың семіз әйел" деп аталатын ханым Фордтың қызметшісінің семіз әпкесі ретінде жамылып алады. Форд әйеліне ерлікпен тағы да қол жұмсауды қалайды, бірақ ол "қарияны" ұрып, оны сиқыршы деп санап, үйінен қуып шығады. "Күміс бұтаның барлық түстеріне" ұрып-соғылған Фальстафф өзінің өкінішін айтады. Ақырында әйелдер күйеулеріне Фальстафқа жасаған әзіл-азаттық сериясы туралы айтады және олар бірге соңғы бір айла-шарғы жасайды, ол бүкіл қаланың алдында Рицарьды қорлаумен аяқталады. Олар Фальстафқа "Аңшы Херн" болып киінуге және Виндзор орманындағы ескі дуғаның жанында (қазіргі Виндзор Ұлы паркі) кездесуге кеңес береді. Содан кейін олар жергілікті балалардың бірнешеуін, соның ішінде Энн мен Уильям Пейджді жұлдыздар ретінде киіндіреді және оларды жазалау үшін Фальстаффты тығып, өртеп жібереді. Пейдж Аннаны ақ киімге киюді жоспарлайды және Слендерге оны ұрлап, той кезінде үйленуге айтады. Мистерс Пейдж мен доктор Каиус да солай істейді, бірақ олар Аннаны жасыл киімге киюге келіседі. Анна бұл туралы Фентонға айтады, ол және Хост Анна мен Фентонның той жасауын ұйымдастырады. Әйелдер Фальстафты кездестіреді, және дерлік бірден "жұлдыздар" шабуылдайды. Слендер, Каиус және Фентон болашақ әйелдерін ұрлап кетеді, ал қалған кейіпкерлер Фальстафқа өздерінің кім екенін ашады. Ол ұялғанмен, Фальстафф әзілді таңқаларлықтай жақсы қабылдайды, өйткені ол оның лайықты екенін түсінеді. Форд оған "Брук" берген 20 фунтты қайтару керектігін айтады және аттарды өтемақы ретінде алып қояды. Слендер кенеттен пайда болып, оның алданып қалғанын айтады – ол үйлену үшін алып келген "қыз" Энн емес, жас жігіт екен. Каиус да сондай жаңалықпен келеді – алайда, ол өзінің жігітіне үйленген. Фентон мен Анна келіп, бір-бірін жақсы көретінін және үйленгенін мойындайды. Фентон ата-аналарына Аннаны ол жақсы көретін адамға үйлендіруге тырысқаны үшін сөккенімен, ата-аналар некені қабылдап, жас жұбайларды құттықтайды. Ақырында олардың бәрі бірге кетеді, ал Мистерс Пейдж тіпті Фальстафты олармен бірге келуге шақырады: "әркім үйіне қайтып, осы ойынды камин алдында тағы бір рет күліп қайталайық, сер Джон және барлығымыз".
"let us every one go home, and laugh this sport o'er by a country fire; Sir John and all".
Күн және мәтін
Пьесаның жазылған күні белгісіз; ол 1602 жылы басылымға тіркелді, бірақ сол кезде бірнеше жыл болған болуы мүмкін. 5-ші актінің 5-ші сахнасындағы (54–75 жолдар) «Елді мейрам» эпизодында Мистрис Куикли, Елді мейрамның патшайымы рөлінде, Жартырау ордені туралы толыққанды сипаттама беретін ұзақ сөз сөйлейді. Пьеса сонымен қатар 1592 жылы Англияға келген және 1597 жылы Жартырау орденіне қабылданған (бірақ ақырында 1603 жылдың 6 қарашасында Штутгартта орнатылған) Фредерик I, Вюртемберг герцогы деп есептелетін неміс герцогы туралы да айтады. Уильям Грин пьесаның Джордж Кэри, 2-ші барон Хансдон, Лорд Чемберлен және Шекспир труппасының меценаты ретінде 1597 жылдың сәуір айында Жартырау орденіне қабылданған кезде жазылғанын болжайды. Егер осы болжам дұрыс болса, пьеса Елизавета I 23 сәуірде Жартырау тойына қатысқан кезде қойылған болуы мүмкін. Жартырау ордені туралы теория – бұл тек болжам, бірақ ол 1702 жылы Джон Деннис және 1709 жылы Николас Роу жазған оқиғамен сәйкес келеді: Шекспирге Фальстаффты ғашық етіп көрсетуді қалаған Елизавета патшайым пьесаны жазуға бұйрық берген. Бұл театрлық дәстүрді алғаш рет Деннис өзінің пьесасының прологында, «Комикалық батыр» пьесасында жазды. Ол Елизавета патшайымының «он төрт күнде аяқтауға бұйрық бергенін» айтады. Роу патшайымның «Генрих IV-тің екі бөліміндегі Фальстаффтың тамаша кейіпкеріне қатты риза болғанын және оған тағы бір пьеса жазуды және оны махаббатта көрсетуді бұйырғанын» жазды. Дегенмен, Кэри патшайымның тілегін өзінің актерлеріне жеткізуге мүмкіндігі болған, бұл дәстүрді түсіндіруге болады. Жартырау ордені туралы теорияны қолдаушылар екіге бөлінген. Егер бұл дұрыс болса, Шекспир «Виндзордың қуанышты әйелдері» пьесасын «Генрих IV» пьесасының 1- және 2-бөлімдері арасында жазған дегенді білдіреді. Критиктер бұған бірнеше себеппен күмәнданады. Біріншіден, Пистоль мен Шаллоу «Генрих IV» пьесасының 2-бөлімінде жаңа кейіпкерлер ретінде таныстырылады, бірақ «Виндзордың қуанышты әйелдері» пьесасында олардың Фальстаффпен байланысы бұрыннан белгілі болып саналады. Сонымен қатар, Фальстаффтың тарихи пьесаларындағы 15 ғасырдағы маңызды оқиғаларына, мысалы, көтеріліске («Генрих IV», 1- және 2-бөлімдер) сілтеме жоқ. Т. В. Крейк Шекспирдің «Виндзордың қуанышты әйелдері» пьесасын тез аяқтау қажет болғандықтан, «Генрих IV» пьесасының 2-бөліміндегі жұмысын тоқтатуға мәжбүр болғанын болжайды. Тағы бір мүмкін түсінік – «Генрих IV» пьесасының 2-бөліміндегі эпилог, онда «оқиғаны, сэр Джонмен бірге жалғастыруға» уәде берілген. Сэр Джон «Генрих V» пьесасында пайда болмайды, сондықтан «Виндзордың қуанышты әйелдері» пьесасы осы уәдені орындау үшін жазылған болуы мүмкін. Пьесаның кем дегенде бір бөлігі 1597 жылы 1-бөлімнің алғашқы қойылымдарынан бұрын немесе олар кезінде жазылған болуы мүмкін, содан кейін Фальстаффтың бастапқы аты туралы даулар (ол бастапқыда тарихи тұлға, сэр Джон Олдкасл болған, бұл Олдкаслдың ұрпақтарына ұнамаған) Шекспирді кейіпкердің атын өзгертуге мәжбүр еткен. V,v,85–90 жолдарындағы әзілде Олдкасл/Фальстафф өзінің есімінің бірінші әрпін айту арқылы («О, О, О!») өзін кінәлі етеді, өйткені оның саусақтарының ұштары шамдармен күйдірілген, бұл, әрине, «Олдкасл» үшін жұмыс істейді, бірақ «Фальстафф» үшін емес. Сонымен қатар IV,v,6 жолында «қамал» туралы сілтеме бар. 1602 жылдың 18 қаңтарында пьеса Stationers компаниясының тіркеліміне енгізілді. Бірінші кварто сол жылдың соңында кітап сатушы Артур Джонсон басып шығарды, бірақ мәтіні нашар болды. 1619 жылы екінші кварто басылып шықты, ол Уильям Джаггардтың «Жалған фолиосының» бөлігі болды; 1623 жылы жақсырақ мәтінмен бірінші фолио басылып шықты. Q1 бетінде пьеса Лорд Чемберленнің труппасымен «Оның мәртебесінің алдында да, басқа жерлерде де» қойылғаны айтылған. Ең ерте белгілі қойылым 1604 жылдың 4 қарашасында Уайтхолл сарайында өтті. Пьеса 1638 жылдың 15 қарашасында Кокпит ин Кортте де қойылғаны белгілі.
Талдау және сын
Марк Ван Дорен "Виндзордың қуанышты әйелдері" пьесасындағы Фальстафты "Генрих IV" пьесасындағы Фальстафпен салыстырып: "Мұнда Фальстафтың дауысының тек қабығы ғана бар", - дейді. Харольд Блум осы Фальстафты "Ұлы сэр Джон Фальстафф кейпіндегі аты-жөні белгісіз алдаушы" деп атайды. Ол былай деп қосады:
Енді ол өзі де тапқыр емес, сондай-ақ басқаларда тапқырлықты тудырмайды, осы Фальстафф жоғалған даңққа зарлатқан болар еді, егер оны жалған алдаушы деп білмегенімде. Шекспир оған ешқандай назар бөлмегендігі оның қызықтылығын тудырады. "Виндзордың қуанышты әйелдері" - Шекспирдің өзі жазғанмен, өзі жек көретін жалғыз пьесасы. Шекспирдің өзінің ең ұлы туындыларының бірімен осылай жаңылысуы таңғажайып, ал оның толық себебі әлі анықталған жоқ. Ең айқын түсіндірме - пьеса тым асығыс жазылған. Лесли Хотсон "пьесаның асыққан жазудың белгілері бар екені сөзсіз" деп жазды.
Тақырыптар
"Күлкілі әйелдер" пьесасының негізгі тақырыптары – махаббат пен неке, қызғаныш пен кек алу, әлеуметтік топтар мен байлық. Ирония, жыныстық меңзеулер, сарказм және әлеуметтік топтар мен ұлттар туралы стереотиптік көзқарастар арқылы зерттелген бұл тақырыптар, пьесаға Шекспирдің басқа пьесаларында кездеспейтін, қазіргі заманғы көзқарасқа жақын нәрсе сыйлайды. Пьеса ағылшын орта табының сыныптық әділсіздіктеріне негізделген. Төменгі топты Бардольф, Ним және Пистоль (Фальстафтың ізбасарлары) сияқты кейіпкерлер, ал жоғарғы топты сэр Джон Фальстаф және Мастер Фентон көрсетеді. Шекспир осы дәуірдегі адамдардың көзқарастары мен айырмашылықтарын көрсету үшін латын тілін және қате қолданылған ағылшын тілін пайдаланады. Көптеген қызықтарлық доктор Каюс пен сэр Хью Эванстың шектен тыс акценттерінен туындайды. Мысалы, Каюс француз диалектісінде асыра сөйлейді; ол ханым Эннның орнына пажға үйленгенін білгенде, "oon garcon" деп айғайлайды, ал Эванс өте қалың уэльс акцентімен сөйлейді, сондықтан Фальстаф "ағылшын тілінен қуырма жасап жатыр" деп шағымданады (5,5,135). Пьесаның комедиялық әсерінің көп бөлігі кейіпкерлер арасындағы түсініспеушіліктерден туындайды. Басқа ғалымдар пьесадағы жыныстық қызғанышқа қатысты көзқарас, "Отелло" және "Қысқы ертегі" сияқты басқа пьесалардағыдан өзгеше екенін айтады. Леонт пен Отеллоның қызғанышы қауіпті және терең, ал Фордтың қызғанышы – мазақтап, күлуге болатын нәрсе.
Өнер тарихы
"Күлкілі әйелдер" 1660 жылы театрлар қайта ашылғаннан кейін сахналаған алғашқы Шекспир пьесаларының бірі болды. Сэмюэл Пепис 5 желтоқсан күні 1660 жылы Корольдік труппаның оны сахналағанын көрді, сондай-ақ 1661 және 1667 жылдары да (бірақ ол оны ешқашан ұнатқан жоқ). 1702 жылы Джон Деннис пьесаның "Комикалық галант" немесе сэр Джон Фальстаффтың махаббат оқиғалары" деген бейімделуін ұсынды (оны "бұрмалау" деп атады), бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1824 жылы Фредерик Рейнольдс Генри Бишоптың музыкасымен "Күлкілі әйелдерді" өзінің опералық бейімделулер сериясына қосты. Чарльз Кин 1851 жылғы қойылымда Шекспирдің түпнұсқа мәтініне оралды. Артур Салливан 1874 жылы Лондонның Гайти театрындағы қойылымның V актісінде пайдаланылатын қосымша музыка жазды, ол 1889 жылы Хеймаркет театрында да қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Англияда неміс тіліне қарсы сезімдер күшті болғанда, көптеген неміс есімдері мен атаулары ағылшын тіліне жақын дыбысталатын есімдермен ауыстырылды, соның ішінде патшалық отбасының Саксен-Кобург-Готхадан Виндзорға дейінгі атауы да өзгерді. Кайзер Вильгельм II (патшайым Виктория мен принц Альберттің үлкен немересі және анасы арқылы Саксен-Кобург-Готха әулетінің мүшесі) оған әзілмен: "Саксен-Кобург-Готханың қуанышты әйелдерінен" командалық қойылымды көргім келеді деп жауап берді.