Кіріспе
Американдық суретші, карикатурист және жекелеген автомобильдерді безендіруші Эд "Биг Дэдди" Рот (4 наурыз 1932 – 4 сәуір 2001) – американдық суретші, карикатурист, иллюстратор, тонқатар суретші және жекелеген автомобильдерді жобалаушы және құрастырушы. Ол Rat Fink және басқа да кейіпкерлерді жасаған "hot rod" иконасы. Рот 1950-1960 жылдардағы Оңтүстік Калифорнияның Kustom Kulture және "hot rod" қозғалысының негізгі тұлғасы болды.
Ed "Big Daddy" Roth (March 4, 1932 – April 4, 2001) was an American artist, cartoonist, illustrator, pinstriper and custom car designer and builder who created the hot rod icon Rat Fink and other characters. Roth was a key figure in Southern California's Kustom Kulture and hot rod movement of the late 1950s and 1960s.
Ерте өмір
Рот Беверли-Хиллс, Калифорнияда дүниеге келді. Ол Мари (Бауэр) мен Генри Роттың ұлы болды. Ол Калифорния штатының Белл қаласында өсті, Белл орта мектебінде оқыды, онда оның сабақтарына автомеханика және сурет кірді. 14 жасында Рот өзінің алғашқы машинасы – 1933 жылғы Ford купесін алды. Ол Лос-Анджелес колледжінде инженерлік мамандықты оқыды, содан кейін АҚШ Әуе күштерінде қызмет етті, ал 1950-жылдардың басында шыны талшықтан модельдер жасаумен айналысты.
Мансап
Рот ең алдымен өзінің және замандастарының салған ыстық тағандарының бейнесін көрсететін, Сыртқы Финк сияқты әсем карикатураларымен танымал. Ол 1958 жылдың шілдесінде автошоуларда және "Car Craft" журналының беттерінде "Weirdo" футболкаларын сата бастады. 1959 жылдың тамыз айындағы "Car Craft" журналында "Weirdo" футболкалары Роттың бастамасымен кеңінен таралды. Мақалада Ротпен бірге пионерлер Дин Джеффрис және Пит Миллар да суреттелген. Рот пен Баррис Kustoms (олардың футболкаларын Дин Джеффрис безендірген) шабыттандырған Детройт тұрғыны Стэнли Миллер, әйгілі "Стенли Маус", 1961 жылдың қаңтар айында "Car Craft" журналында өзінің футболкаларын жарнамалай бастады. Детройттегі Rendina Studios және Кливлендтегі Mad Mac сияқты аз танымал студиялар да "Weirdo" монстрлық футболкаларға қосылды, бірақ Рот "ыстық тағандардағы монстрлар" өнерін кеңінен танымал еткен адам болды. 1959 жылы Рот "Заңсызды" жасады. Бұл шыны талшықтан жасалған Kustom ыстық таған 1960 жылдың қаңтар айындағы "Car Craft" журналында жарияланды. Көлік "Car Craft" және "Rod and Custom" журналдарында жарық көрді, сондай-ақ арнайы машиналар мен ыстық тағандар көрмелерінде көрсетілді. Басқа да танымал көліктердің ішінде Beatnik Bandit (1961), екі Ford қозғалтқышы бар Mysterion (1963), Orbitron (1964) және Road Agent (1965) бар. 1965 жылы Роттың серфинг багисі Surfite, Фрэнки Авалон мен Аннет Фуничеллоның қатысуымен түсірілген "Beach Blanket Bingo" фильмінде, сондай-ақ Бо Бриджес пен Томми Кирктің қатысуымен түсірілген "Village of the Giants" фильмінде пайда болды. Роттың жеке жүргізушілерінің бірі – 1955 жылғы мандарин түсті Chevy 2 есікті машинасы, қозғалтқышы Ford 406 куб. дюймді. Ол осы машинаны жылдар бойы күнделікті жұмысына апарып отырды. 1962 жылы Revell модель компаниясы Роттың машиналарының пластикалық модельдерін сата бастады, ал 1963 жылдан 1965 жылға дейін Revell Роттың көптеген монстрларының пластикалық модельдерін де жасады, соның ішінде Сыртқы Финк, Ағасы Сыртқы Финк, Drag Nut, Ананың уайымы, Мистер Гассер және Рот жасаған басқа да есімдері белгісіз жаратылыстар. Revell Роттың монстрлары мен Kustom Car жиынтықтарын қайта шығаруды жалғастыруда. 1963 жылы The Hawk Model Company "Weird Oh's" пластикалық модельдер желісін шығарды, ал Marx Toys Nutty Mads шығарды, екеуі де Роттың жұмысынан әсер алды. Екі өнім де 60-шы жылдардың ортасында өте танымал болды және осы күнге дейін коллекционерлердің назарында. Hawk Models "Weird Ohs" модельдерін мерзімімен қайта шығарып тұрады. "Корпоративтік жарнамашы" биік Ротқа "Үлкен әке" деген лақап ат берді. Ротпен бірге көптеген суретшілер жұмыс істеді, олардың ішінде суретші Дэвид Манн, Rat Fink Comix суретшісі R. K. Sloane, Роттың кейбір каталогтарын суреттеген Стив Фиорилла және ең бастысы, 1964 жылдан бастап Рот үшін жұмыс істеген және оның бірнеше көліктері мен футболкаларын жасаған Эд Ньютон, сондай-ақ 1965 жылдың соңында Рот үшін жұмыс істей бастаған Kustom Kulture иконасы Роберт Уильямс. 1960 жылдардың ортасында Рот мотоциклдерді жекешелендіруді бастады. Басты мотоцикл журналдары оның мақалалары мен жарнамаларын жариялаудан бас тартты, сондықтан ол Choppers деп аталатын өзінің басылымын шығарды, онда вилкаларды ұзарту, арнайы сисси барлар және т.б. туралы жазылған. Бұл 1967 жылдан 1970 жылға дейін шығарылған қара-ақ түсті шағын басылым болды және бұл тек арнайы мотоциклдер немесе вертолеттер туралы жазылған алғашқы журнал болды. Рот сонымен қатар VW қозғалтқышымен жұмыс істейтін алғашқы трициклді жасады. 1970 жылдан 1975 жылға дейін Рот Бруккердің кино әлемінде және олардың "Жұлдыздардың көліктері" көрмесінде жұмыс істеді. Бруккердің айтуынша, Рот өте адал және көп ақша таппаса да, өте еңбекқор адам болған. Бруккердің айтуынша, бір нәрсе жасағанда Роттың бөлшектердің қалай үйлесетінін көруге деген табиғи қабілеті бар еді. Ол басқаларға бірнеше аптаға созылатын нәрсені бірнеше күнде құрастыратын. Роттың жанкүйерлігіне қарамастан, Бруккер оның төзімді екенін және мұражайға келген біреулер қиындық тудырса, Рот оларды орнына қоятынын есіне алады. Ол батыл адам еді. Роттың "Друид принцессасы" - сол жерде көрсетілген көптеген машиналардың бірі. Сондай-ақ 1970 жылдары Рот Knott's Berry Farm компаниясында суретші және әртіс ретінде жұмыс істеді. Ол 1980 жылға дейін 10 жыл жұмыс істеді, басқа да нәрселермен қатар, Кнотттың Батыс жолдары мұражайындағы объектілердің көптеген сипаттамалық таңбаларына жазу жасады. 1977 жылдың желтоқсанында Роберт және Сюзан Уильямс Скип Барреттпен бірге Роттың мұрасын атап өту үшін бірінші Сыртқы Финк кездесуін ұйымдастырды. Rat Fink Reunions әлі күнге дейін Роттың соңғы мекен-жайының Мати, Юта және Лос-Анджелес маңында өткізіледі. 1993 жылы Санта-Моникадағы Julie Rico галереясында "Kustom Kulture" көрмесінен кейін үлкен көрме өткізілді. Осы кезде төменгі деңгейдегі өнер қозғалысы күш алды. "Rat Fink Meets Fred Flypogger Meets Cootchy Cooty" деп аталған көрмеде Рот, Уильямс және Маус және олардың туындылары көрсетілді. L. A. Times Роттың Сыртқы Финкін 1993 жылдың 20 желтоқсанындағы мәдениет бөлімінің мұқабасына шығарды, сонымен қатар көрме туралы толық мақала жариялады. Суретші Жан Жак Бастарше осы көрме үшін Эд "Үлкен әке" Ротпен бірлесіп "Master Finks" деп аталатын суреттер жасады. Дюшамп, Уистлер және Миро сияқты танымал суретшілердің тарихи суреттерінен алынған кескіндер пайдаланылды. Рот Сыртқы Финк кейіпкерінің әр суретте қызықты жағдайларда ойнап тұрған суретін салды, ал Жан Жак Бастарше "Master Fink" негізгі суретін жасады. Суреттердің барлығын 1993 жылы Last Gasp баспасынан шыққан "Rat Fink: The Art of Ed "Big Daddy" Roth" кітабында көруге болады. 1965 жылы "Car Craft" журналында көптеген мақалалары жарық көрген Orbitron, кейіннен жоғалған деп есептелген Роттың арнайы машинасы, 2008 жылдың жазында Мексикада табылған. Orbitron 1964 жылы салынған. Көлік бұрынғыдай жағдайда емес, жұмыс істемейтін күйде, Хуарес қаласындағы ересектер дүкенінің алдында біршама уақыт тұрған. Дүкеннің иелері сонымен қатар машинаның да иелері болды. Оны американдық автореставратор Майкл Лайтбурн сатып алып, Мексикадағы бизнесі үшін АҚШ-қа әкелді. Orbitron Beau Boeckmann-нан толыққанды қалпына келтірілді. Рот өмірінің соңына дейін контрмәдениет өнерімен және ыстық тағандармен айналысты. 2001 жылы қайтыс болған кезде ол үлкен машиналарға арналған, қазіргі трендтерден өзгеше жаңа жобамен айналысып жатқан. Оның қайтысынан кейін 2002 жылы Детройттегі 50 жылдық Meguiar's Autorama көрмесінде "50 адамның өмірін өзгертетін" тізіміне енді. Ол сонымен қатар 2000 жылы шоудың "Чемпиондар шеңберіне" енгізілді және 2006 жылы "Жылдың құрастырушысы" ретінде танылды.
Гассер мырза және ғажайыптар
Mr. Gasser & the Weirdos – 1960 жылдары Roth басқарған, Mr. Gasser деп танылған жаңашылдық музыка тобы. 1960 жылдардың басында құрылған бұл топ бірнеше ерекше серф-рок альбомдары шығарды, олардың ең танымал альбомы – 1963 жылғы Hot Rod Hootenanny. One Way Records үш LP және түпнұсқа мұқабасын қамтитын екі дискілік жинақты (S22 18319) жариялады.
Рот және байкерлер
Рот 1959 жылдың басында 4616 Slauson Avenue мекенжайында, Калифорния штатының Майвуд қаласында (Лос-Анджелес қаласының оңтүстік-шығысынан шамамен 8 мильдей жерде) өз дүкенін ашты. Сол жылы ол "Car Craft" журналында дүкенінің жаңа мекенжайын жариялаған хабарлама берді. 1960 жылдардың ортасында Рот түрлі заңсыз мотоцикл клубтарымен байланыс жасады, олар оның дүкенінде жиналатын, себебі көптеген мотоциклшілер сол кезде Линвуд және Майвудта тұрды. Музыканттар, полиция қызметкерлері, ФБР агенттері және Голливудпен байланысы бар түрлі адамдар да келіп, Эд Роттың ең шығармашылық кезеңдерінің біріне және Kustom Kulture-дегі маңызды уақытқа мүмкіндік жасады. Рот өнер туындыларына темір кресті енгізді (серферлер бұрын темір кресті жастық, еркін өмір сүрудің символы ретінде қолданған). Рот түрлі мотоциклшілердің қара-ақ фотосуреттерін түсірді. Ол осы фотосуреттерден "Керемет қарға" немесе "Сұр мысық" сияқты тақырыптармен плакаттар жасап, автокөлік көрмелерінде сатты. Рот осы мотоциклшілерге уақыт-уақытпен аз сомада ақша беріп тұрды, бірақ көп ұзамай олардың кейбіреулері Роттың өздерінің есебінен "байып жатқанын" сезінді және үлесін арттыруды қалады. Роттың келісіміне қарамастан, белгілі бір клуб Роттың дүкеніне шабуыл жасау ниетінде деген қауесет тарады. Топ дүкенге қарулы күйі келді, бірақ Роттың командасы өздерін қорғады. Рот бас мотоциклшіні дүкен ортасында мәселені бірыңғай жұдырықпен шешуге шақырды. Ақырында Рот басымдыққа ие болып, "сол кісіні жақсылап сабап жіберді".
Жеке өмір және өлім
Рот төрт рет үйленген. Оның төртінші әйелі Илен Юта штатының Манти қаласында тұрады, ол жерде Рот өмірінің соңғы жылдарын өткізді. Рот 1974 жылы Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуіне қосылды. Ол сақалын қырқып тастады және шіркеу арқылы әлеуметтік жұмыстарға белсенді түрде қатысты. Оның інісі Гордон да соңғы күнгі қасиетті болды. 1999 жылы Бригам Янг университетінің өнер мұражайында өткен лекциясында Рот өмірден алған сабақтарымен бөлісті: «Сынды қабылда; егер оны орындай алмасаң, көмек сұра; саған қымбат құралдар немесе әсем гараж қажет емес; және егер сен міндетіңді орындасаң, Самауи Әкең істегеніңе нығметін береді». Рот 2001 жылдың 4 сәуірінде 69 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін Матиде маусымның бірінші демалыс күндері ресми «Rat Fink» кездесуі өткізіледі. Илен Роттың марқұм күйеуінің құрметіне ашқан мұражайында Роттың өнер туындылары және басқа да естелік заттар қойылған. Роттың ұлы Даррил әкесінің туындыларын жинап, көрмеге дайындап жатыр.