Кіріспе

1781 жылы құл болған африкалықтарды жаппай өлтіру

Зонг трагедиясы – 1781 жылғы 29 қарашада және одан кейінгі күндері британдық құл кемесі «Зонг» экипажының 130-дан астам құл болған африкалықты жаппай өлтіруі. Ливерпульде орналасқан Уильям Грегсон құл саудасы синдикаты, Атлантикалық құл саудасының бөлігі ретінде кемеге иелік етті. Олар, әдеттегі кәсіптік тәжірибе бойынша, құл болған африкалықтардың өмірін жүк ретінде сақтандырған. Экипаждың мәлімдемесіне сәйкес, кемеде ішуге жарамды су азайғаннан кейін, олар құл болған африкалықтарды теңізге тастап жіберген. «Зонг» кемесі Ямайкадағы Блэк Ривер портына жеткен соң, кеме иелері құлдардың жоғалуына байланысты сақтандыру компаниясынан өтемақы талап етті. Сақтандыру компаниясы төлеуден бас тартқаннан кейін, сотта (Грегсон Гилбертке қарсы (1783) 3 Doug. KB 232) кейбір жағдайларда құл болған африкалықтарды өлтіру заңды екені және сақтандыру компаниялары қаза тапқандар үшін төлеуге міндетті болуы мүмкін деген шешім шығарылды. Төрешілер алқасы құл сатушыларды жақтады, бірақ апелляциялық сотта, бас судья, Мэнсфилд графы бастаған судьялар, капитан мен экипаж кінәлі екенін көрсететін жаңа дәлелдер болғандықтан, құл саудасы синдикатының иелеріне қарсы шешім шығарды. Алғашқы соттан кейін, босатылған Олауда Эквиано, құлдыққа қарсы белсенді Гранвилл Шарпқа трагедия туралы хабарлады, ол кеме экипажының кісі өлтіруіне кінәлі екенін дәлелдеуге тырысты. Сот дауының нәтижесінде трагедия туралы ақпарат кеңінен тарады, бұл 18-шы және 19-шы ғасырлардың соңында құлдықты жою қозғалысын күшейтті. «Зонг» оқиғалары, құл болған африкалықтарды Жаңа әлемге жеткізген теңіз арқылы жүргізілетін сапар – Орталық өтудің қорқынышты символы ретінде жиі айтылды. 1787 жылы құл саудасын жою мақсатымен қоғам құрылды. Келесі жылы Парламент құл саудасын реттейтін алғашқы заң – 1788 жылғы Құл саудасы заңын қабылдады, ол кемедегі құлдардың санын шектеді. Содан кейін, 1791 жылы Парламент сақтандыру компанияларына құл болған африкалықтарды теңізге тастап өлтірген жағдайда кеме иелеріне өтемақы төлеуге тыйым салды. Бұл трагедия өнер мен әдебиет туындыларына да шабыт берді. Ол 2007 жылы Лондонда, Ұлыбританияның Африка құл саудасына қатысуын тоқтатқан 1807 жылғы Ұлыбританияның Құл саудасы заңының екі жүз жылдығын атап өту шаралары аясында еске алынды (бірақ құлдықты толығымен жойған жоқ). «Зонг» кемесінде құлдықта өлген африкалықтарға арналған ескерткіш Ямайканың Блэк Ривер қаласында орнатылды.

Зонг

Зонгты бастапқыда оның иелері, Middelburgsche Commercie Compagnie, Зорг деп атаған (голланд тілінде «Күтім» дегенді білдіреді). Ол Голландияның Миддельбург қаласында құл кемесі ретінде жұмыс істеді және 1777 жылы Оңтүстік Америкадағы голланд колониясы Суринамға құл африкалықтарды жеткізу үшін сапар жасады. Зонг 110 тонна жүкті тасымалдайтын «төртбұрышты корпус кемесі» болды. Британдық 16 зеңбірекке ие бригада оны (Төртінші ағылшын-голландия соғысының бөлігі ретінде) 1781 жылдың 10 ақпанында басып алды. 26 ақпанда Alert және Zong қазіргі Ганадағы Кейп-Кост қамалына келді. Кейп-Кост қамалы басқа форттар мен қамалдармен бірге Корольдік Африка компаниясы (RAC) тарапынан күтiлiп, оның аймақтық штаб-пәтері ретінде пайдаланылды, онда Эдвард Уилсон, Джордж Кейс, Джеймс Аспиналл және Уильям, Джеймс және Джон Грегсон сияқты адамдар болды. Уильям Грегсон 1747 мен 1780 жылдар аралығында 50 құл сапарына қатысты; ол сондай-ақ 1762 жылы Ливерпуль қаласының мэрі болды. Өмірінің соңына қарай Грегсонның қаржылық үлесі бар кемелер 58 000 африкалықты Америкаға құлдыққа апарды. Зонг үшін айырбас вексельдерімен төленді, ал кемедегі 244 құл осы мәмілеге қатысты. Сақтандырушылар, Ливерпульден тағы бір синдикат, кеме мен оның құлдарын 8000 фунт стерлингке дейін, құлдардың әлеуетті нарықтық құнының шамамен жартысына дейін кепілдік берді. Қалған тәуекел иелерінің үлесінде болды.

Экипаж

Зонг – бұрын «Уильям» кемесінің хирургы болған Люк Коллингвудтың алғашқы командасы еді. Коллингвудтың навигация және басқару тәжірибесі жеткіліксіз болғанымен, кеме хирургтары әдетте тұтқынға алынған африкалықтарды сатып алуға іріктеуге қатысып, осылайша тұтқынның «тауарлық құнын» анықтауда медициналық білімімен көмектесетін. Егер хирург тұтқынды қабылдамаса, ол адам «коммерциялық өлімге» ұшырап, құны болмай, африкалық саудагерлер тарапынан өлтірілуі мүмкін еді. «Зонгтың» бірінші матросы – Джеймс Келсолл, ол да «Уильямда» қызмет еткен. Бұл лауазым оны қамалдың RAC кеңесінің вице-президенті етіп тағайындады. Африкалық комитеті жинаған куәгерлердің мәлімдемелерінде ол жартылай сауатты, мас күйде жүретін және құл саудасын дұрыс басқара алмайтын адам ретінде сипатталған. Стаббс Ұлыбританияға қайту үшін кемеге мінген; Коллингвудтың бұрынғы құл кемелеріндегі тәжірибесі пайдалы болуы мүмкін деп ойлаған. Ұлыбританияда құл кемелерінде аурулар мен көтерілістерге төтеп беруге дайын теңізшілерді тарту қиын болды, ал Африка жағалауында голландтардан тартып алынған кеме үшін оларды табу одан да қиын еді. «Зонг» экипажы бұрынғы голландтық экипаждың қалдықтарынан, «Уильям» экипажынан және Африка жағалауындағы елді мекендерден жалданып алынған жұмыссыз теңізшілерден құралды. Сол кездегі британдық құл кемесі шамамен 193 құл тасыған, ал «Зонгтың» салыстырмалы түрде кішкентай кемесі үшін мұндай көп құл тасымалдау өте сирек кездесетін жағдай еді. Бұл кезде кемеге кімнің басшылық жасағаны белгісіз, өйткені Коллингвуд біраз уақыттан бері ауыр науқастанып жүрген. Оны ауыстыруға тиіс бірінші офицер Джеймс Келсолл 14 қарашада болған даудан кейін қызметтен шеттетілді. Тарихшы Джеймс Уолвиннің сөзіне сәйкес, кемедегі басқару құрылымының бұзылуы кейіннен навигациялық қателіктерге және ішуге жарамды судың қорына бақылаудың болмауына себеп болуы мүмкін.

Қазалау

27 немесе 28 қарашада экипаж Ямайканы алыстан көріп қалды, бірақ оны Испаниола аралындағы Францияның Сан-Доминг колониясы деп жаңылыстырды. "Зонг" кемесі батысқа қарай жолын жалғастырып, Ямайканы артта қалдырды. Бұл қателік кеме аралдан 300 миль (483 км) леуарда (желге қарсы) бағытта болғаннан кейін ғана анықталды. Кейін Келсалл навигациялық қате анықталған кезде кемеде бар болғаны төрт күндік су қалғандығын және Ямайкаға жетуге әлі 10-13 күн сапар керек екенін айтты. Егер құлдар жағада өлсе, Ливерпуль кеме иелері сақтандыру компаниясынан ешқандай өтемақы ала алмас еді. Сол сияқты, егер олар теңізде "табиғи өліммен" (сол кездегі терминология бойынша) өлсе, сақтандыру төлеміне үміттенуге болмас еді. Егер құлдардың бір бөлігін қалған "жүкті" немесе кемені құтқару үшін теңізге тастаса, онда "жалпы орташа" принципі бойынша өтемақы алуға болады. (Бұл принципке сәйкес, жүк тасымалдаушы жүгінің бір бөлігін жоғалтып, қалғанын құтқару үшін капитан сақтандыру компаниясынан шығын өтемін талап ете алады.) Кемедегі құлдардың сақтандыру құны әр адам үшін 30 фунт стерлингтен есептелді. 29 қарашада экипаж құлдардың бір бөлігін теңізге тастау туралы ұсынысты қарастыру үшін жиналды. Кейін Келсалл бастапқыда бұл жоспарға қарсы болғанын, бірақ көп ұзамай барлығы бірауыздан келісіп бітіргенін мәлімдеді. 1 желтоқсанда 42 ер адам құл теңізге тасталды, ал келесі бірнеше күнде тағы 36 құл тасталды. Барлығы кеме Ямайкаға жеткенше 142 африкалық қаза тапты. Патша соттарының мәліметтеріне сәйкес, бір құл теңізге тасталғаннан кейін кемеге қайта өрлеп шығуға үкілі болған.

Ямайкаға келу

1781 жылғы 22 желтоқсанда Зонг кемесі 208 құлмен бірге Ямайканың Блэк Ривер қаласына келді, бұл Африкадан әкелінген құлдардың жартысынан да аз болатын. Бұл адамдар әрқайсының орташа бағасы 36 фунт стерлингке сатылды. Зонг кемесіндегі құлдардың жаппай қырғыны туралы хабар Ұлыбританияға жеткен соң, кеме иелері құлдардың жоғалуына байланысты сақтандыру компаниясынан өтемақы талап етті. Сақтандыру компаниясы талапты қанағаттандырудан бас тартты, сондықтан иелері оларды сотқа берді. Зонг кемесінің бортындағы жазбалары кеме Ямайкаға жеткеннен кейін жоғалып кетті, сот процесі басталар алдында екі жыл өткен соң. Осылайша, сот ісі осы қырғын туралы барлық құжаттық дәлелдерді ұсынады, бірақ кейінгі шағымдарда айтылғаннан басқа алғашқы сот отырысының ресми тізімі жоқ. Кеме сақтандыру компаниясы бортындағы жазбалардың қасақана жойылғанын мәлімдеді, бірақ Грегсон синдикаты оны жоққа шығарды. Қазіргі уақытта сақталған деректердің көбі сенімді емес. Куәгерлік берген екі адам, Стаббс және Келсалл, өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге мүдделі болды. Құрбан болғандардың саны, кемеде қалған судың мөлшері және Зонг кемесінің Жамайкадан қателікпен қанша қашықтыққа жүзіп кеткені туралы мәліметтердің дұрыс болмауы мүмкін.

Бірінші сынақ

Заңдық сот процесі сақтандыру компаниялары Зонг кемесінің иелеріне өтемақы төлеуден бас тартқаннан кейін басталды. Даудың алғашқы отырысы 1783 жылғы 6 наурызда Лондонның Гильдхолл залында өтті. Лорд-бас судья, Мэнсфилд графы, қазылар алқасының алдында сот процесін қадағалады. Стаббс бірінші Зонг ісіндегі жалғыз куәгер болды және қазылар алқасы құлдарды жүк ретінде қарастыратын теңіз сақтандыруының қалыптасқан ережесіне сәйкес, иелерінің пайдасына шешім шығарды. 1783 жылғы 19 наурызда бұрынғы құл Олауда Эквиано, құл саудасына қарсы белсенді Гранвилл Шарпқа Зонг кемесінде болған оқиғалар туралы айтты. Көп ұзамай газетте капитанның құлдарды үш партияға бөліп өлтіруге бұйрық бергені туралы толық мақала жарияланды. Шарп келесі күні заңгерден құлдарды өлтіргені үшін экипажды соттау мүмкіндігі туралы кеңес алды.

Мэнсфилдтің мотивтері

Джереми Криклер Мансфилдтің коммерциялық құқықтың Британияның шетелдегі саудасына мүмкіндігінше көмектесетініне көз жеткізуді қалағанын және оның салдарынан "жалпы орташа" принципін, тіпті адамдарды өлтіруге қатысты да сақтауға ұмтылғанын дәлелдеді. Мансфилд сақтандыру компанияларының пайдасына шешім шығарса, бұл идеяға зор нұқсан келтіретін еді. Кісі өлтіру кезінде жаңбыр жауғаны туралы мәлімдеме Мансфилдке "жалпы орташа" түсінігін сақтап, қайта сот отырысын тағайындауға мүмкіндік берді. Ол, егер су тапшылығы капитанның қателіктерінен тумаса, қаза болғандардың өлімі заңмен ақталар еді және кеме иелерінің сақтандыру талабы қолдауға ие болар еді деп атап өтті. Криклер Мансфилдтің қорытындылары оның ізашары, сэр Мэтью Хейлдің, өзін-өзі қорғау үшін бейкүнә адамдарды өлтіру заңсыз деп шешкен бұрынғы үкімін ескермегенін айтады. Бұл шешім бір ғасырдан кейін Дадли және Стивенс ісінде маңызды рөл атқарды, ол да теңізде жасалған кісі өлтірудің заңдылығын қарастырды.

Аболиционистік қозғалысқа әсері

Гранвилл Шарп қырғын туралы хабардар ету үшін науқан жүргізді, газеттерге, Адмиралтейство Лорд Комиссарларына және Премьер-министрге (Портленд герцогы) хаттар жазды. Портленд пен Адмиралтейство оған жауап қайырмады. 1783 жылдың наурыз айындағы газет мақаласы қырғын туралы алғашқы ресми хабарлама болды және оқиғадан шамамен 18 ай өткен соң жарияланды. 1787 жылға дейін қырғын туралы көп мәлімет басылымда жарық көрген жоқ. Шарп сондай-ақ англикан епископтары мен дін қызметкерлеріне, сондай-ақ аболиционистердің мүддесін қолдайтындарға хаттар жіберді. Зонг қырғынының қоғамдық пікірге тигізген әсері шектеулі болды, бұл аболиционизм тарихшысы Сеймур Дрешер атап өткендей, ерте аболиционистердің алдында тұрған қиындықтарды көрсетті. Шарптың күш-жігерінен кейін Зонг қырғыны құлдырау әдебиетінде маңызды тақырыпқа айналды және бұл қырғын туралы Томас Кларксон, Оттоба Кугоано, Джеймс Рамзи және Джон Ньютон еңбектерінде талқыланды. Бұл еңбектерде көбінесе кеме мен оның капитанының аттары жазылмады, осылайша Шривидхья Сваминатан айтқандай, «Орталық теңіз жолындағы кез келген кемеге қатысты қорлықтың суреті» жасалды. Зонгтағы өлтірулер құл саудасының қорқынышты мысалы болды, бұл 1780-ші жылдардың соңында кеңейіп, ықпалы артып келе жатқан Ұлыбританиядағы құлдыққа қарсы қозғалысты ынталандырды. 1787 жылы құл саудасын жою қоғамы құрылды. Заңды жыл сайын жаңару қажет болды және Долбен парламентте құлдыққа қарсы жиі сөйлеу арқылы осы күш-жігерді басқарды. 1799 жылғы құл саудасы туралы заң осы ережелерді тұрақты ету үшін қабылданды. Аболиционистер, әсіресе Уильям Уилберфорс, құл саудасын тоқтату үшін күш-жігерін жалғастырды. Ұлыбритания 1807 жылы Атлантикалық құл саудасын тыйым салған құл саудасы туралы заң қабылдады және Корольдік теңіз күштері Африканы блокадаға алды. АҚШ 1808 жылы Атлантикалық құл саудасын тыйым салды және 1842 жылдан кейін көбінесе теңіздегі заңсыз құл кемелерін ұстауға көмектесті. 1823 жылы Ұлыбританияда бүкіл Британ империясындағы құлдықты жоюға арналған Құлдыққа қарсы қоғам (бірінші Құлдыққа қарсы қоғам деп аталды) құрылды; 1833 жылғы құлдықты жою туралы заң олардың мақсатына қол жеткізгенін көрсетті. Зонг қырғыны 19 ғасырдағы аболиционистік әдебиетте жиі айтылды; Томас Кларксонның 1808 жылғы «Африкалық құл саудасын жоюдың өсуі, дамуы және табысы» атты кітабында бұл оқиға туралы мәліметтер келтірілген және ол Джейн Остинге «Мансфилд Парк» (1814) романын жазғанда белгілі болды, онда Антигуадағы құл саудасына көп сілтемелер бар. Кларксонның 1839 жылғы кітабы суретші Ж.М.В. Тернерге үлкен әсер етті, ол 1840 жылы Корольдік академияның жазғы көрмесінде «Құл кемесі» атты суретін көрсетті. Суретте құлдарды бұғаулап, акулалар жеп қоятын кеме бейнеленген. Суреттегі кейбір бөлшектер, мысалы құлдардың бұғаулары, Кларксонның кітабындағы иллюстрациялардың әсерінен туған сияқты. Суреттің иесі Джон Раскин оған жоғары баға берді. 20 ғасырдың сыншысы Маркус Вуд оны Атлантикалық құл саудасының Батыс өнеріндегі ең ұлы суреттерінің бірі деп сипаттады.

Қазіргі мәдениеттегі бейнелер

Зонг трагедиясы әдебиеттегі бірнеше туындыға шабыт берді. Фред Д'Агиардың "Аруақтарды тамақтандыру" (1997) романы Зонгтан суға тасталған африкалықтың аман қалу оқиғасын айтады. Романда, Гранвилл Шарптың күнделігі сияқты, құлдың күнделігі жоғалып кетеді. Мәдениет тарихшысы Анита Руппрехттің сөзіне қарағанда, бұл африкалықтардың трагедия туралы дауыстарын басуды білдіреді. Маргарет Басбидің "Африкалық жүк" пьесасы 2007 жылы Гринвич театрында "Нитро" театр компаниясы қойып, Феликс Кросс режиссерлік етті. Пьеса трагедия мен 1783 жылғы сот процестерін бейнелейді, түпнұсқа заңдық стенограммаларды пайдаланады және актерлер "Steal Away" әнін а капелла орындайды. М. НурбеСе Филиптің 2008 жылғы "Зонг!" өлеңдер жинағы трагедияға байланысты оқиғаларға негізделген, ал негізгі материал ретінде корольдік соттың тыңдауының мәліметтері қолданылған. Филиптің мәтіні құжаттың авторитетін төмендету мақсатымен оны құрылымдық тұрғыдан бұзуға ұмтылады. Тарихи тұлға Уильям Гарроу бұл іске қатыспады, ал Зонг капитаны Ямайкаға келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болғандықтан, оның алаяқтық бойынша сотталуы да ойдан шығарылған. 2014–15 жылдары ямайкалық суретші Дэвид Боксер "Пассаж: Флотсам және Джетсам III (Зонг)" суретін салды. Джайлз Терера жазған "Зонгтың мағынасы" атты пьеса да трагедия мен 1783 жылғы сот процестеріне арналған. Ол Корольдік Ұлттық театр мен үш аймақтық театрдың бірлескен тапсырысымен 2022 жылдың сәуірінде Бристольдің Ескі Вик театрында қойылды. Лиам Дойлдың 2020 жылғы сол аттас өлеңіне сүйемелдеме ретінде түсірілген "The Ship They Called The Zong" атты қысқа фильмде Атланттық құл саудасының әртүрлі аспектілерін көрсететін суреттер, фотосуреттер және ағаштан ойылған кескіндер бар. Олардың кейбіреулері, мысалы, Тернердің суреті мен ағаштан ойылған кескіні, трагедияның өзін бейнелейді. Зонг ісі 2013 жылғы британдық тарихи драма "Белл" фильмінің негізгі тақырыбы болып табылады. 2023 жылы Аманда Горман Филиптің "Зонг!" өлеңінен шабыт алып, "Бұл өлімнің жолдары" атты өлеңін жариялады, ол да сол сот есебінен алынған сөздерден құралған. Бұл өлең "Нью-Йорк Таймс" газетінде Жерорта теңізінде жүздеген мигранттар қаза болған "Адриана" апаты туралы мақаласында жарияланды.

2007 жылғы жоюды еске алу

2007 жылы Зонг кемесінің тоқтаған жеріне жақын Ямайканың Блэк Ривер өзені жағасында ескерткіш тас орнатылды. 2007 жылдың наурызында құл саудасын жою туралы заңның қабылдануының 200 жылдығын еске алу мақсатында Зонг кемесін бейнелейтін желкенді кеме 300 000 фунт стерлинг сомасына Лондонның Тауэр көпіріне жеткізілді. Кемеде Зонг қырғыны және құл саудасы туралы суреттер орналастырылған.