Кіріспе

Африкадан Америкаға құлдарды тасымалдайтын жүк кемесі.

Құл кемелері – 17-19 ғасырларда құлдарды тасымалдау үшін арнайы салынған немесе қайта жаңартылған ірі жүк кемелері болды. Бұл кемелер "Гвинеялықтар" деп те белгілі болды, себебі олар Батыс Африкадағы Гвинея жағалауынан адамдарды алып, оларды саудалаған.

Атлантикалық құл саудасы

1600 жылдардың басында, еуропалықтардың Америкаға келгеніне бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, плантацияларда жұмыс істеу үшін ақысыз еңбекке деген сұраныс құл саудасын табысты бизнеске айналдырды. Атлантикалық құл саудасы 18 ғасырдың соңғы екі онжылдығында, Конго азаматтық соғысы кезінде және одан кейін өркендеді. Құнға айналдыру үшін кеме иелері кемелердің корпустарын биіктігі аз бөлімдерге бөлді, осылайша мүмкіндігінше көп құлды тасымалдауға болатын. Жағдайдың нашарлығы, сусыздану, дизентерия және цинга салдарынан құлдардың орташа есебімен 15%-ы, ал кейде үштен бірі қаза тапты. Көбінесе кемелерде жүздеген құлдар болды, олар тақта төсектерге тігізгішпен бекітілген. Мысалы, "Генриетта Мари" құл кемесі ұзақ Орта жолда шамамен 200 құл тасыды. Олар жүк бөлімдерінде қамалды, әр құл қозғалуға шамасы келмейтіндей етіп тігізгішпен байланды. Құл кемелерінің ең маңызды бағыттары Африканың солтүстік-батыс және батыс жағалауларынан Оңтүстік Америкаға, бүгінгі АҚШ-тың оңтүстік-шығыс жағалауына және Кариб теңізіне дейін созылды. Шамамен 20 миллион африкалық кемемен тасымалданды. Африкадан Америкаға құлдарды тасымалдау үшбұрышты сауданың Орта жолы деп аталды.

Құлдар

Құлдықпен жүретін кемелердің иелері мүмкіндігінше көп құлдарды тасымалдауға тырысып, сапарды пайдалырақ етуге ұмтылды. Олар құлдарды тығыздап, тізбектеп байлап, кеңістікті тиімді пайдалану үшін оларды топтап орналастырды. Мұндай тығыз жағдайлардың салдарынан құлдар оттегі жетіспеушілігінен қаза бола бастады. Португалия заң шығарушылары 1684 жылы тоннаж туралы заң қабылдап, жағдайды сәл жақсартуға тырысты. Кемедегі құлдар азықтандырылмай, қатыгездікпен қаратылды, көптегендері тіпті мақсатына жетпей қайтыс болды; өлген немесе өліп бара жатқан құлдар теңізге лақтырылды. Сапарды аяқтауға шамамен бір-екі ай уақыт кетті. Құлдар жалаңаш күйде, түрлі тізбектермен байланып, төсектердің астындағы еденде, қозғалуға шамасы жоқ жағдайда сақталды. Кейбір капитантар басқа құлдарды бақылау үшін құл күзетшілерін тағайындады. Олар уақыттың көп бөлігін еденге бекітілген тақталарға жабысып, шыбықтары сүйекке дейін тозып өткізді. Дизентерия, диарея, көз қозғалысын бақылаудың бұзылуы, безгек, талма, сары қызба, қызылша, тиф, құмшекер, ленталық құрт, ұйқы ауруы, трипаносомоз, йогум, сифилис, мәйектілік, слонов ауруы және көңіл көтерілмейтін аурулар құл кемелерінде құлдардың өліміне себеп болды. Бұрынғы құлдардың, мысалы Олауда Эквианоның, баяндамалары құлдардың қандай қорқынышты жағдайларға түскенін көрсетеді. 1788 жылғы Құл саудасы туралы заң, сондай-ақ Долбен заңы деп те аталады, құл саудасы басталғаннан бері алғаш рет британдық құл кемелеріндегі жағдайды реттеді. Бұл заң құлдықты жоюды қолдаған сэр Уильям Долбен тарапынан Ұлыбритания Парламентіне енгізілді. Алғаш рет тасымалданатын құлдардың санына шектеу қойылды. Заңға сәйкес, кемелер бір тоннаға 1,67 құлдан, ең көп дегенде 207 тонна жүк тасымалдауға рұқсат етілді, ал одан кейін бір тоннаға бір құлтан астам тасымалдауға болмайды. Бұрын 609 құлға дейін тасымалдаған "Брукс" кемесі енді 454 адамды ғана тасымалдай алатын болды. Құлдардың санын тіркелген тоннаждың орнына палуба ауданы бойынша есептеуге болады, бұл қателердің санын азайтады және есептелген көрсеткіштерден тек 6% ғана ауытқуға мүмкіндік береді. Құл кемелеріндегі тығыздық азаюы кемедегі өлім-жітімді азайтуы мүмкін, бірақ бұл тұжырым кейбір тарихшылар тарапынан дауланады.

Теңізшілер мен экипаж

XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың басында құл кемелеріндегі теңізшілер көбінесе аз жалақы алып, қатал тәртіпке және қатыгездікке ұшырады. Аман қалған экипаж мүшелеріне оралғанда жалақыларынан аяусыздықпен айырылып, алданып қалған жағдайлар жиі кездесетін. Құл саудасының осы жақтары кеңінен белгілі болды; теңізшілер арасында құл кемелерінің жаман даңқы соншалық, оларға қосылушылардың көбі мәжбүрлеу арқылы немесе басқа жұмыс таба алмағандықтан кемеге ішкі ақты. Бұл әсіресе түрмеде жазасын өткерген теңізшілерге қатысты. Ағылшын құл кемелерінің экипаждарында қара нәсілді теңізшілердің де болғандығы мәлім. Бұл адамдар Африкадан немесе Кариб аймағынан келген, немесе Ұлыбританияда туған болуы мүмкін. Зерттеушілер сақталған құжаттардан ондаған адамды анықтады. Дегенмен, бұл туралы толық мәлімет жоқ, себебі көптеген капитан өз кемелерінің тізіміне экипаж мүшелерінің ұлтын жазбаған. Африкалық ерлер (кейде әйелдер де) аудармашы ретінде де қызмет еткен.

Құл саудасын жою

Африка құл саудасы 1807 жылы АҚШ және Ұлыбритания тарапынан тыйым салынды. 1807 жылғы Құл саудасын жою туралы акті Британ империясының барлық территориясында құл саудасын заңсыз деп жариялады. АҚШ заңы 1808 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді. Осы күннен бастап Африкадан шыққан барлық АҚШ және Ұлыбритания құл кемелері АҚШ немесе Корольдік теңіз күштері тарапынан тұтқындалуға жататын қарақшылық кемелер ретінде қарастырылды. 1815 жылы Вена кеңесінде Испания, Португалия, Франция және Нидерланды да өздерінің құл саудасын тоқтатуға келісті. Заңмен тыйым салынғаннан кейін де сауда тоқтаған жоқ; 1807 мен 1860 жылдар аралығында британдық кемелер 1600 құл кемесін ұстап, 160 000 құлды азат етті. Құлдықтан кейін құл кемелері теңіз шайқастарында ұстаудан қашу үшін жылдам және маневрлі формаларға көшті, ең танымал түрі – Балтимор клипері. Кейбіреулерінің корпусы мыс қаптамамен жабдықталған, бұл корпуста теңіз балдырларының өсуін болдырмай, жылдамдықты едәуір арттырды, әйтпесе кеме жылдамдығы төмендеп қалған болар еді. Бұл өте қымбат болды және сол кезде көбінесе Корольдік теңіз күштерінің кемелеріне ғана орнатылды. Құл кемелерінің жылдамдығы оларды пираттыққа қайта қолдануға және тұтқындалғаннан кейін теңіз күштерінде пайдалануға ыңғайлы етті; Nightingale кемесі осындай кемелердің мысалы болды. HMS Black Joke Корольдік теңіз күштерінде тамаша қызмет етіп, бірнеше құл кемесін ұстап, жүздеген құлдарды азат етуге жауапты болды. Африкадан Америкаға құлдарды тасымалдаған құл кемелеріне жасалған сақтандыру полистерін кепілдікке алуда маңызды рөл атқарғаны үшін Лондонның Ллойд компаниясын сотқа беруге африкалық құлдардың ұрпақтары әрекеттенді.