Кіріспе

June Bug – 1908 жылы Аэрологиялық эксперименттер қауымдастығы (AEA) құрастырған және Глен Хаммонд Кертисс басқарған американдық "пионерлік дәуірге" жататын биплан. Бұл ұшақ көпшілік көз алдында кем дегенде 1 километрге ұшқан алғашқы американдық ұшақ еді.

Жобалау және әзірлеу

1907 жылы Scientific American ұйымдастырған байқауда 1 километрден астам қашықтыққа американдық ұшақта алғаш ұшқан адамға күмістен жасалған мүсінді кубок пен 25 000 доллар сыйлық тағайындалды. 1907 жылы Гленн Кертисс және Әуе эксперименттері қауымдастығы (Aerial Experiment Association) "Scientific American кубогын" жеңіп алу ниетімен "Маусымдық қоңыз" (June Bug) ұшағын құрастыруға кірісті. "June Bug", сондай-ақ Aerodrome #3 (A.E.A. құрастырған үшінші қозғалтқышты ұшақ) деп те аталады, бұрын қолданылған аэрондық басқару жүйесімен жабдықталған, бірақ иық тіреуіші ұшқышқа денені бір жаққа еңкейту арқылы бағытты өзгертуге мүмкіндік берді. Ұшақта қанаттар, көлденең беттер және артқы руль болды. Қанат матасын жабатын бастапқы лак ыстықтан жарылғандықтан, ұшақта терпентин, парафин және бензин қоспасы қолданылды. "June Bug" ұшағының қанаттары сары түсті болды, себебі сол кездегі монохромды фотосуреттерде ұшақты жақсы көрінуі үшін қанаттарға сары охр қосылды. Ұшаққа Александр Грэм Белл Солтүстік Америкада "маусымдық қоңыз" деп аталатын Phyllophaga қоңызының атын берді. Бұл қоңыздардың ұшу әдісі ұшақтарға ұқсас болды: олардың үлкен, қатты сыртқы қанаттары желкендеуге арналған, ал кішігірім, нәзік қанаттары қозғалыс жасауға көмектеседі. "June Bug" ұшағын Г.Х. Кертисс 1908 жылдың 21 маусымында Нью-Йорк штатының Хаммондспорт қаласындағы Stony Brook фермасында сынақтан өткізді. Төрт сынақ ұшудың үшеуі сәтті аяқталды, қашықтықтары 456 фут (139 м), 417 фут (127 м) және 1266 фут (386 м) құрады, орташа жылдамдығы болса... 25 маусымдағы 2175 фут (663 м) және 3420 фут (1042 м) ұшулар нәтижелі деп есептелді, содан кейін A.E.A. Scientific American кубогына қатысу үшін Американың Әуе клубымен байланысқа түсті.

Кубокпен сынақ

Аэро клуб ағайынды Райттарға хабарласып, оларға бірінші болып ұшуға мүмкіндік берді. Орвилл 30 маусымда бұл мүмкіндікті қабылдамайтынын жазды, себебі Райттар АҚШ үкіметімен жасасқан келісімді аяқтаумен айналысып жатқан еді. Орвиллдің хаты 1 шілдеде қабылданды, ал Г. Х. Кертисс 4 шілдеде (Тәуелсіздік күні) сұралғандай әуеге көтерілді. Ұшуды көпшілікке жария етті, көрермендерге оны тамашалауға рұқсат берілді. Іс-шараны Алан Р. Хоули басқарған Аэро клубтың 22 мүшесі қадағалады. "Калем" компаниясының түсірілім тобы бұл оқиғаны жариялап, "Июнь бугы" ұшағы АҚШ-та кинода түскен алғашқы ұшақ атанды. Жақын жердегі Плезант Вэлли шарап компаниясы есіктерін ашып, көрермендерге тегін үлгілер ұсынды. 1903 жылы Лэнглидің әуе кемесін сынақтан өткізген, бірақ сәттілікке жете алмаған Чарльз М. Мэнли еріктілердің көмегімен 1 км және 20 фут (6 метр) қашықтықты өлшеді. "Июнь бугы" алғашқы әрекетте 12 метр биіктікке көтерілді, бірақ жеткілікті емес еді. Екінші әрекетте ұшақ 1 минут 42 секундта 1550 метрге ұшып, жүлде мен 25 000 АҚШ долларынан тұратын ақшалай сыйлықты жеңіп алды. Ұшудан кейін жарияланған хабарламада Райттар Кертиске "олардың" ұшақ басқару жүйесін "көрмелерде немесе коммерциялық мақсатта" пайдалануға рұқсат бермегендерін ескертті. Шындығында, А.Е.А. ұшақтары Райттардың ұшақтары сияқты қанатты бүгу жүйесін қолданбады, оның орнына Александр Грэм Беллдің үшбұрышты элерон конструкциясын пайдаланды, ол 1911 жылғы желтоқсанда патенттелген. Алайда, 1913 жылы сот бұл техниканың Райттардың 1906 жылғы патентын бұзу екенін анықтады. "Июнь бугы" ұшағынан үш жыл бұрын Райттар ресми куәгерлерсіз 38 километрге дейін ұшқан. Бірақ 1908 жылғы жүлдеге қатысу үшін Райттар дөңгелектер орнатуға және катапультадан ұшырудан бас тартуға тиіс еді.

Кейінгі пайдалану

Қазаннан қарашаға дейін "Июнь буғысы" суға қондыруға арналған жүзушілермен жабдықталды, осылайша оны су ұшағына айналдыруға тырысты. "Лун" деп қайта аталғаннан кейін, 28 қарашада Кёка көлінде оны ұшыруға әрекеттер басталды. Ұшақ су бетінде жоғары жылдамдыққа (мәлімет жоқ) жете алса да, көтеріле алмады, ал 1909 жылғы 2 қаңтарда жүзушілердің бірі сумен толды, нәтижесінде "Лун" батып кетті. Ол қайта табылды, бірақ жақын жердегі қайықханада шіріп қалды. 1976 жылы Хэммондспорттағы "Меркурий" ұшақ зауыты "Июнь буғысының" көшірмесін жасап, ұшырды.