Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қозғалтқышсыз ұшуға қабілетті әуе кемесі.
Aerial vehicle capable of sustaining flight without onboard propulsion
Қозғалтқышсыз ұшақтар қозғалтқышсыз ұзақ уақыт бойы әуеде қалуы мүмкін. Оларды жолға түсетін ұшақтар, ауа шарлары және байланған жұмыршақтар деп жіктеуге болады. Жұмыршақтардың жағдайында, көтерілу үшін көтерілетін беттерге жел ағынын алу үшін бекітілген немесе қозғалмалы нысанға, мысалы, тағы бір жұмыршаққа байлау арқылы қол жеткізіледі. Ауа шарларының жағдайында, көтерілу табиғи инерция арқылы қамтамасыз етіледі және шар байланған немесе байланбаған болуы мүмкін. Бос ауа шарларының бағытын басқару мүмкіндігі шектеулі. Жолуға арналған ұшақтарға желкенді ұшақтар, дельтапландар және еркін ұшу кезінде толық бағытты басқаруға ие параплан кіреді.
Unpowered aircraft can remain airborne for a significant period of time without onboard propulsion. They can be classified as gliders, lighter than air balloons and tethered kites. In the case of kites, lift is obtained by tethering to a fixed or moving object, perhaps another kite, to obtain a flow of wind over the lifting surfaces. In the case of balloons, lift is obtained through inherent buoyancy and the balloon may or may not be tethered. Free balloon flight has little directional control. Gliding aircraft include sailplanes, hang gliders, and paragliders that have full directional control in free flight.
Тарих
Адамды алып ұшатын алғашқы ұшақтар – желкендер, ауа шарлары және планерлер болды. Ежелгі Қытай мен Жапонияда адам көтеретін желкендерді тұтқындарға жаза ретінде қолданған. Қытай тарихында адамсыз ауа шарлары мен ойыншық «бамбук вертолеттері» де тіркелген. Адаммен еркін ұшудың алғашқысы 1783 жылы Францияның Аннонай қаласында ағайынды Джозеф Мишель мен Жак Этьен Монгольфьерлер жасаған ыстық ауа шарымен болды. Сутек шары да сол кезде пайда болып, тиімдірек болды. Бірінші практикалық, басқарылатын планерді британдық ғалым және пионер Джордж Кейли жобалап, құрастырды. Оны көптеген адамдар алғашқы авиациялық инженер деп санайды. Ол 1849 жылы ұшты. Түйреулі ауа шарлары және, аз дәрежеде, желкендер әскери және метеорологиялық бақылау үшін жасалды, бірақ желкендерді пайдалану көбінесе демалыс ретінде қалып қойды. Көмір газын (сутектің көтеру күшінің шамамен жартысына тең) пайдаланатын еркін ұшатын ауа шарлары танымал спорт түріне айналды. Планерлер 1920 жылдарға дейін негізінен аэродинамикалық зерттеулер үшін қолданылды, содан кейін олардың спорттық қолданысы дамыды. Екі дүниежүзілік соғыста байланған тосқауыл шарлары көптеп жасалып, орналастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери шабуылдық планерлер де жасалды, ал роторлық желкенді неміс теңіз күштері теңізден бақылау үшін пайдаланды. Қазіргі қолданысқа эксперименталды биіктеп ұшатын жел энергиясын өндіру кіреді.
The first manned aircraft were kites, balloons and gliders. Man lifting kites were used in ancient China and Japan, often as a punishment for prisoners. Unmanned hot air balloons and toy "bamboo copters" are also recorded in Chinese history. The first manned free flight was in a hot air balloon built by the brothers Joseph Michel and Jacques Etienne Montgolfier in Annonay, France in 1783. The hydrogen balloon appeared at about the same time and proved more practical. The first practical, controllable glider was designed and built by the British scientist and pioneer George Cayley who many recognise as the first aeronautical engineer. It flew in 1849. Tethered balloons and, to a lesser extent, kites were developed for military and meteorological observation, however the use of kites has remained largely recreational. Free flying ballooning using coal gas (which has about half the lifting effect of hydrogen) became a popular sport. Gliders were used mainly for aerodynamic research until their sporting use was developed in the 1920s. During the two World Wars, tethered barrage balloons were made and deployed in large numbers. Military assault gliders were also developed during World War II, while the rotor kite was used by the German Navy for seaborne observation. Modern applications include experimental high altitude wind power generation.
Планерлер
Планерлер, дельтапланерлер және парапланерлер – планерлік ұшақтардың барлық түрлері. Планердің көтерілу үшін алдымен жеткілікті жылдамдыққа ие болуы және оны сақтап тұруы қажет. Планерді ұшыру оған ұшуды бастау үшін қажетті алға жылдамдықты береді. Бұл көбінесе ұшақты ұзын арқанмен әуеге сүйреу арқылы жасалады, мұнда жердегі лебёдка немесе көлік құралы, немесе қозғалтқышты "буксир" ұшағы қолданылады. Кішкентай, аяқпен ұшырылатын планерді төбеден төмен қарай жүгіру немесе биік жерден секіру арқылы ұшырады. Алға жылдамдық қоршаған ауада біртіндеп төмен түсу арқылы сақталады, қанаттары сәл төмен бұрышталған, осылайша олардың көтерілу күші қанаттың қарсылығын жеңу үшін аз ғана алға итеру күшін қамтамасыз етеді. Егер ауа, ұшақ төмен түсетін жылдамдықтан тез көтерілсе, планер биіктікке көтеріліп, қосымша потенциалдық энергия жинайды. Мұндай көтерілудің көздері – жылу ағындары және төбелік жоталар. Бұрын, әскери мақсаттар үшін қозғалтқышы жоқ планерлер қолданылған. Бүгінде барлық типтегі планерлердің көп бөлігі демалыс үшін пайдаланылады.
Sailplanes, hang gliders and paragliders are all types of glider aircraft. For a glider to generate lift, it must first gain and then maintain sufficient forward air speed. Launching a glider gives it the initial forward airspeed to start flying. This is often done by towing the aircraft into the air on a long line, using either a ground based winch or vehicle, or a powered "tug" aircraft. A small foot launched glider is launched by running downhill or stepping off a high location. Forward speed is then maintained by a gradual descent through the surrounding air, with the wings angled slightly down so that their lift also provides a small forward thrust to counter the drag of the wing. If the air is rising faster than the aircraft is descending through it, the glider will gain height and additional potential energy. Sources of such rising air include warm thermals and hill ridges. In the past, unpowered military gliders have been used for military applications. Today, the majority of use of all types of glider aircraft is recreational.
Баллондар
Еркін ұшатын ауа шарлары желмен иіліп жүреді. Ұшқыш ауаны қыздыру арқылы немесе баласт салмағын тастау арқылы биіктікті басқарады. Жел бағыты көбінесе биіктікпен бірге өзгереді, сондықтан биіктікті өзгерту арқылы шамалы бағытты басқаруға болады. Дөңгелек, тізгішпен байланған ауа шарлары күшті желде тұрақсыз болады. Жел шары (құшқар шар) күшті желде тұрақты болу үшін аэродинамикалық пішінге келтіріледі. Бүгінде адамдармен жасалатын ауа шарларының көп бөлігі ойын-сауық үшін, ал адамсыз және көбінесе еркін ұшатын ауа шарлары метеорологиялық өлшемдер үшін кеңінен қолданылады.
Free flying Balloons drift with the wind. The pilot controls the altitude either by heating the air more or by releasing ballast weight. The wind direction usually changes with altitude, so crude directional control can be obtained by changing altitude. A round tethered balloon is unstable in any significant wind. A kite balloon is streamlined to make it stable in strong winds. Today, the majority of manned balloon flights are recreational, whereas unmanned and usually free flying balloons are widely used for meteorological measurement.
Құс
Қанаттар – белгілі бір нысанға (тұрақты немесе жылжымалы) немесе қанат бауларындағы тартымды күшті сақтайтын басқа да құралдарға байланған, көтеру және қарсылық күшін тудыру үшін олардың үстінен және астынан соққан нақты немесе көзге көрінбейтін желге тәуелді ұшатын аппараттар. Китондар – пішіні беріліп, қанаттың иілгіштік қозғалысын қамтамасыз ету үшін байланған, ауадан жеңіл, суға батпайтын немесе ауадан ауыр болатын шар тәрізді қанаттар. Қанаттар жел энергиясын жоғары биіктікте алу жүйелері сияқты, коммерциялық қолданыс үшін қанатты басқару жүйелерін пайдалана отырып жасалған.
Kites are aircraft that are tethered to some other object (fixed or mobile) or other means that maintain tension in the kite line; and rely on virtual or real wind blowing over and under them to generate lift and drag. Kytoons are balloon kites that are shaped and tethered to obtain kiting deflections, and can be lighter than air, neutrally buoyant, or heavier than air. Kites have been developed for commercial applications using kite control systems, including the airborne wind energy systems of high altitude wind power.