Қытай баскетбол жұлдызы И Цзяньляньнің өмірі мен мансабы

Кіріспе

Қытай баскетболшысы (1984 жылы туған)

И 2002–03 жылғы CBA маусымында «Гуандун Саутерн Тайгерс» командасына қосылды және осыдан кейін CBA жылдың жаңа ойыншысы атағын жеңіп алды. «Гуандунмен» өткізген алғашқы бес жылда команда үш рет CBA титулын жеңіп алды. 2007 жылғы НБА драфтында оны «Милуоки Бакс» командасы жалпы тізімде алтыншы болып таңдады. Бастапқыда И бірнеше ай бойы «Милуоки» командасымен келісімшарт жасаудан бас тартты, бірақ 2007 жылдың тамызында олармен келісімге келді. Кейіннен ол 2012 жылы «Гуандун Саутерн Тайгерс» командасына қайта оралғанға дейін тағы үш НБА командасында ойнады. И сонымен қатар Қытай ұлттық құрамасының құрамында өнер көрсетті, 2004, 2008, 2012 және 2016 жылғы Олимпиада ойындарында, сондай-ақ 2006 және 2010 жылғы FIBA әлем чемпионаттарында ел намысын қорғады. И 2004 жылғы Олимпиада ойындарында қатысты.

Ерте өмір

Бала кезінде Идің ата-анасы оны болашақ кәсіби спортшылар дайындалатын спорт мектебіне баруға рұқсат бермеді. Имен жарнамалық келісімге қол қоюды үміттене отырып, Adidas 2002 жылы оны Нью-Джерси штатындағы компанияның ABCD лагеріне шақырды, онда ол АҚШ-тың барлық жоғары сынып оқушыларымен бақ сынасты.

Жас туралы дау

2004 жылы «Төрт ұлт» турнирінде И 1984 жылы туған деп тіркелген, бірақ қытайлық шенеуніктер бұл басу қатесі болуы мүмкін екенін айтты. Екі жыл өткен соң, «The Houston Chronicle» газетінің тілшісі Фран Блайнбери Идің 2006 жылғы FIBA әлем чемпионаты алдындағы көрсету ойынында Шейн Баттиерге 24 жаста екенін айтқанын жазды, бірақ бұл мәлімдемені И де, Баттиер де жоққа шығарды. И – жасы туралы күмәндік тудырған тұңғыш қытай баскетболшысы емес, өйткені бұрынғы НБА ойыншысы Ван Чжичжидің туған күні 1977 және 1979 жылдары деп көрсетілген болатын. 2006 жылы жоғары лауазымды қытайлық шенеунік, өткен жастар құрамаларында рұқсат етілген жастан үлкен ойыншылар болғанын мойындады. 2007 және 2008 жылдары Идің туған күні 1984 жылдың 27 қазаны деп қайта тексерілді, тіпті бір қытай тілшісі 1997 жылғы мектепке қабылдау туралы өтінішті тапты, онда И 1984 жылдың 27 қазанында туған деп көрсетілген.

Гуандун Оңтүстік жолбарыстары (2002-2007)

2002 жылы Қытайға оралғаннан кейін, И Қытай баскетбол ассоциациясының «Гуандун Оңтүстік жолбарыстары» клубымен кәсіби келісімшартқа отырды және алғашқы маусымында ойынға орташа есеппен 3,5 ұпай және 1,9 доптама жинады. Плей-офф кезінде төрт ойында орташа есеппен 7,3 ұпай және 7,3 доптама алды және «Жылдың жаңашылы» сыйлығын жеңіп алды. 2003 жылғы тамыздағы «TIME» журналында «Келесі Яо Мин» деген мақала жарық көрді, онда И туралы айтылған. 2007 жылғы НБА драфтына қатысу алдында Қытай баскетбол ассоциациясындағы соңғы маусымында ол мансаптық рекордтық 24,9 ұпай және 11,5 доптама жинады, бірақ командасы плей-офф финалында «Баи Рокетс» клубына есе жіберді. 2006 жылдың басында И 2006 жылғы НБА драфтына қатысатынын мәлімдеді, бірақ кейін «НБА-да бәсекелесуге жеткілікті деңгейде емеспін және маған одан да көп тәжірибе керек» деп, қатысудан бас тартты. Сол жылы «Гуандун Оңтүстік жолбарыстары» клубы Идің 2007 жылғы НБА драфтына қатысатынын хабарлады. И НБА драфтында өкілдік ету үшін Дэн Феганды агент ретінде таңдады және драфтқа дайындық лагерьлеріне қатысу үшін Лос-Анджелеске ұшты. Драфт алдында көптеген сарапшылар оны үшінші немесе он екінші таңдау аралығында көретін. 2007 жылдың 28 маусымында И 2007 жылғы НБА драфтында «Милуоки Бакс» клубымен алтыншы нөмірлі таңдау бойынша шарт жасасты. Феган «Милуоки Бакс» клубына Иді таңдамау туралы ескерткенімен, оларға Идің жеке жаттығуларына Лос-Анджелесте қатысуға рұқсат бермеді. Феган «Милуоки» қаласында үлкен азиялық американдық қауымдастық болмағандықтан, «Милуоки» клубы Иді таңдамауына тырысты. Алайда «Милуоки» клубының бас менеджері Ларри Харрис ең жақсы ойыншыны таңдағанын мәлімдеді. Үш күннен кейін бас жаттықтырушы Ларри Кристаковиак пен Харрис Имен кездесіп, оны «Милуоки» үшін ойнауға көндіруге тырысты, бірақ Идің өкілдері командадан Иді үлкен қытайлық диаспорасы бар басқа қалаға ауыстыруды сұрады. Қытай билігі И ойнайтын команда оған 2008 жылғы жазғы Олимпиадаға дайындалу үшін жеткілікті ойын уақытын беруі керек екенін талап етті, ал Иге жеткілікті ойын уақыты берілетініне кепілдік берді. 2007 жылдың 29 тамызында «Милуоки Бакс» клубы мен И стандартты, көп жылдық жаңашыл келісімшартқа қол қойды. Ол дебюттік ойында «Орландо Мэджик» клубына қарсы жеңіліске ұшырап, 9 ұпай және 3 доптама жинады. Үш күннен кейін «Милуокиде» өзінің алғашқы үйіндегі ойынын өткізіп, «Чикаго Буллз» клубынан 78-72 есебімен жеңіске жетіп, 16 ұпай жинады және 8 доптама алды. Бұл ойын Идің Қытайда ұлттық телеарнада көрсетілген алғашқы ойыны болды, оны шамамен 100 миллион көрермен тамашалады. Яо Минг Идің алғашқы ойындарын мақтап: «Егер бізді үшінші НБА ойындарында салыстырсақ, И статистикасы менікінен әлдеқайда жақсы» деді. Бұл ойынды Қытайда 200 миллионнан астам адам тамашалады, бұл НБА тарихындағы ең көп көрермен жинаған ойындардың біріне айналды. И 2007 жылдың желтоқсан айында 12,1 ұпай және 6,6 доптама жинағаннан кейін, желтоқсанның 22-сі күні «Шарлотта Бобкэтс» клубына қарсы өткен ойында 29 ұпай жинап, 17 рет лақтырудан 14-ін дәл тигізгені үшін 2007 жылдың желтоқсан айындағы НБА-ның ең үздік жаңашыл ойыншысы атанды. 2008 жылдың 30 қаңтарында ол 2008 жылғы НБА All-Star Game-дегі Rookie Challenge-де жаңашыл командаға шақырылды. 2008 жылдың 2 ақпанында И Яомен екінші рет кездесті, бұл кезде «Милуоки» үйінде «Хьюстон» клубына қарсы ойнады, бұл ойынды Кристаковиак «Қытай Суперкубогы» деп атады. Алайда, екі ойыншы да «Хьюстонның» «Милуокиге» қарсы 91-83 есебімен жеңіске жеткен ойынында жақсы ойнамады. Яо 12 ұпай жинаса, И ойын барысында иығын жарақаттап, 6 ұпаймен аяқтады. Басқа жарақаттарға байланысты сегіз ойынды өткізіп алғаннан кейін, И өзінің жаңа маусымындағы 82 ойынның 66-сын ойнады. «Милуоки» клубының көмекші жаттықтырушысы Брайан Джеймс кейіннен «жарақаттары оны адамдар ойлағаннан да көп мазалады және ол олармен ойнай алмады» деді.

After returning to China in 2002, Yi signed a professional contract with Chinese Basketball Association side Guangdong Southern Tigers and averaged 3.5 points and 1.9 rebounds per game in his first season. He also averaged 7.3 points and 7.3 rebounds per game in four games during the playoffs, and won the Rookie of the Year award. Yi was featured in TIMEs August 2003 article titled "The Next Yao Ming". In Yi's final season in the Chinese Basketball Association before he entered the 2007 NBA draft, he averaged a career high 24.9 points and 11.5 rebounds per game, but his team lost to the Bayi Rockets in the playoff finals. In early 2006, however, Yi announced that he would enter the 2006 NBA draft although he eventually decided to withdraw, saying he was "not good enough to compete in the NBA and needed more experience." Later that year, the Guangdong Southern Tigers announced that Yi would enter the 2007 NBA draft. Yi chose Dan Fegan as his agent to represent him in the NBA draft and flew to Los Angeles to participate in pre NBA draft camps. Before the draft, Yi was predicted by many to be picked anywhere from third to twelfth. On 28 June 2007, Yi was selected by the Milwaukee Bucks with the sixth overall pick in the 2007 NBA draft, despite Fegan warning the Milwaukee Bucks not to pick Yi and not allowing them to be one of the teams invited to Yi's pre draft private workouts in Los Angeles. Fegan did not want Milwaukee to select Yi because the city of Milwaukee did not have a large Asian American community. However, Milwaukee's general manager Larry Harris said they had only drafted the best player available to them. Three days later, head coach Larry Krystkowiak and Harris met with Yi, attempting to influence him to play for Milwaukee, however, Yi's representatives requested that the team trade Yi to another team with a city that had a large Chinese presence. Chinese officials also required that any team Yi played for would have to give him sufficient playing time for him to improve for the 2008 Summer Olympics. and he assured Chinese officials that Yi would have sufficient playing time. On 29 August 2007, the Milwaukee Bucks and Yi agreed to a standard, multi year rookie contract. He recorded nine points and three rebounds in a debut loss to the Orlando Magic. He played his first home game in Milwaukee three days later and scored 16 points while grabbing eight rebounds in a 78–72 win over the Chicago Bulls. The game was also Yi's first game to be televised nationally in China, where it was watched by an estimated 100 million viewers. Yao Ming praised Yi's play in his first few games, saying, "If you compare us in our third NBA games, you will see that Yi's statistics are far better than mine." The game between the two was watched by over 200 million people in China, making it one of the most watched games in NBA history. Yi was named the NBA Rookie of the Month for December 2007 after averaging 12.1 points and 6.6 rebounds per game that month, while scoring a career high 29 points on 14 of 17 shooting in a win over the Charlotte Bobcats on December 22. On 30 January 2008, he was selected for the rookie team in the Rookie Challenge at the 2008 NBA All Star Game. On 2 February 2008, Yi faced Yao for the second time when Milwaukee played at home against Houston, which Krystkowiak dubbed the "Chinese Super Bowl." However, both players struggled during Houston's 91–83 victory over Milwaukee. Yao scored 12 points while Yi injured his shoulder during the game, finishing with just six points. Having already missed eight games with other injuries, Yi managed 66 out of a possible 82 games in his rookie season, One of Milwaukee's assistant coaches, Brian James, later said that "the injuries he had bothered him more than people realized, and he couldn't play through them."

Нью-Джерси Нетс (2008-2010 жылдар)

2008 жылдың 26 маусымында И, Милуоки Бакс клубынан Бобби Симмонспен бірге Ричард Джефферсонға айырбасталып, Нью-Джерси Нетс клубына өтті. Нью-Джерси командасының президенті Род Торн: «Біз оның шынымен жақсы ойыншы болатынына сенеміз», – деді, ал команданың бас атқарушы директоры Бретт Йормарк: «Бұл біз үшін жаңа жанкүйерлер базасын ашады», – деп мәлімдеді. И алмасуды күтпегенін, бірақ «Нетс» командасына қосылудың өзіне үлкен мәртебе екенін айтты. Нью-Джерси сапындағы алғашқы 37 ойынында И орташа есеппен 10,5 ұпай және 6,2 допты қорғап алды, үш ұпайлық сызықтан 39% тиянақтылықпен атып, бұл көрсеткіші өткен маусымдағы орташа көрсеткішін асып түсті. Бірақ 2009 жылдың 9 қаңтарында И оң қолының кішкентай саусағын сындырып алды, және 4-6 аптаға дейін алаңға шыға алмайды деп күтілді. Торн бұл жағдайды «ыңғайсыз уақыт» деп атады, себебі «ол жақсы ойнап жатқан еді», бірақ И: «Мен асықпаймын. Кері ораламын», – деді. Дегенмен, қайтып келгеннен кейін 36% тиянақтылықпен орташа есеппен 6 ұпай ғана жинағаннан кейін, И команданың негізгі құрамынан алынып тасталды. Маусымның соңында оның орташа көрсеткіші 8,6 ұпай және 5,3 допты қорғау, сондай-ақ алаңнан 38% және үш ұпайлық сызықтан 34% тиянақтылықты құрады. И-дің агенті Дэн Феган Нью-Джерси И көп минут ойнағанда және көбірек ұпай жинағанда жақсы ойнағанын айтты және «Кім жауапкершілікті көтереді?» – деп сұрады. Нью-Джерсидің бас бапкері Лоуренс Франк: «Сабырлы болу керек. Ол әлі 21 жаста», – деді, ал И маусымын «әлі де жоғары-төмендіктерге толы» деп бағалады. 2009–2010 маусымында И Нью-Джерсидің негізгі құрамына қайта оралды. Ойнаған барлық ойындарының біреуін қоспағанда, И маусымда бірнеше жарақат алды, нәтижесінде 30 ойынға қатыса алмады. 2009 жылдың 4 қарашасында оның медиалдық бүгір зақымданды, 2009 жылдың 8 желтоқсанында жоғарғы ерніне жарақат алды, ал 2010 жылдың 8 наурызында сол тобығына соққы тиді. Маусымның соңында оның орташа көрсеткіші 12 ұпай және ойынға 7,2 допты қорғау, сондай-ақ алаңнан 40% және үш ұпайлық сызықтан 37% тиянақтылықты құрады. И 2010–2011 маусымын орташа есеппен 5,6 ұпай және 3,9 допты қорғаумен аяқтады. Вашингтонның И-дің келісімшартын 2011 жылдың 30 маусымына дейін ұзарту мүмкіндігі болды, бірақ оны ұзартудан бас тартты.

On 26 June 2008, Yi was traded by the Milwaukee Bucks along with Bobby Simmons to the New Jersey Nets in exchange for Richard Jefferson. New Jersey's team president Rod Thorn said that "we feel strongly he's going to be a real good player," and the team's chief executive Brett Yormark said "it opens up a truly new fan base for us." Yi stated that he didn't expect to be traded, but that it was "an honor to join the Nets." Through his first 37 games with New Jersey, Yi averaged 10.5 points and 6.2 rebounds per game while shooting 39% from behind the three point line, which was well above his average from the previous season. But on 9 January 2009, Yi broke the pinkie on his right hand and was expected to miss four to six weeks. Thorn called it "lousy timing" because "he'd been playing well," but Yi said "(I'll) just take my time. I'll come back." However, after averaging only six points on 36% shooting after his return, Yi was removed from the team's starting lineup. His final averages for the season were 8.6 points and 5.3 rebounds per game, as well as a 38% shooting percentage from the field and 34% on three point field goals. Yi's agent Dan Fegan suggested New Jersey played better when Yi played more minutes and took more shots, and asks "who's accountable?" New Jersey's head coach Lawrence Frank said that "you have to be patient. He's only 21", and Yi assessed his season by saying he was "still too much up and down." In the 2009–10 season, Yi returned to the starting lineup for New Jersey. Starting in every game he played but one, Yi suffered several injuries during the season which made him miss 30 games. He sprained his medial collateral ligament on 4 November 2009, had a laceration on his upper lip on 8 December 2009, and sprained his left ankle on 8 March 2010. His final averages for the season were 12 points and 7.2 rebounds per game, as well as a 40% shooting percentage from the field and 37% on three point field goals. Yi ended the 2010–11 season averaging 5.6 points and 3.9 rebounds per game. Washington had until 30 June 2011 to extend Yi's contract but decided not to do so.

Тайгерлерге оралу (2011)

2011 жылғы НБА локауты кезінде И Гуандун Оңтүстік жолбарыстарына бір жылдық келісімшарт бойынша оралды. Осы уақытта Қытай баскетбол қауымдастығына (CBA) кеткен көптеген НБА ойыншыларынан өзгеше, ол локаут аяқталған соң НБА-ға қайта оралу опциясын алды.

Даллас Маверикс (2012)

2012 жылдың 6 қаңтарында И, маусымды Гуандун Оңтүстік жолбарыстары құрамында бастағаннан кейін, «Даллас Маверикс» клубымен бір жылдық келісімшартқа қол қойды. Ол бірден «Даллас» клубының D лигасының филиалы – «Техас Легендс» командасына жіберілді. И, жаңа ұжымдық келісім шарттарының арқасында, екі жылдан астам НБА тәжірибесі бар ойыншылардың, олардың келісімімен D лигасына жіберу мүмкіндігіне ие болды. 2012 жылдың 9 қаңтарында «Техас Легендс» сапында екі ойын өткізіп, әр ойында орташа есеппен 23 ұпай және 12 допты қорғап алғаннан кейін, «Даллас» оны қайта шақырды. Команда плей-оффта «Оклахома-Сити Тандер» клубымен кездесті, ал плей-офф сериясының үшінші ойынында И өзінің алғашқы НБА плей-офф ойынына қатысып, бес минутта команда үшін екі ұпай енгізді.

Гуандундағы үшінші кезең (2012-2023)

2012–13 жылғы КБА маусымында Ире Гуандун Оңтүстік жолбарыстары құрамына қосылды және сол маусымда төртінші чемпионатын жеңіп алды. 2016 жылдың 22 тамызында И Лос-Анджелес Лейкерс клубымен бір жылға 8 миллион долларлық келісімшартқа отырды, бұл 2012 жылдан бері алғаш рет НБА-ға оралуы болды. Лейкерс бас жаттықтырушысы Люк Уолтон алдын ала дайындық кезеңінде Иді команданың ең жақсы лақтырушы алаң иесі деп санады, бірақ оған көп мүмкіндік бермеді. И Лейкерс сапындағы алты ойында 10,7 минут ойнап, орташа есеппен 3,0 ұпай және 2,5 допты қорғады. Басқа жерде өзіне жақсырақ мүмкіндіктер болатынын сезінген И, ресми маусым басталар алдында Лейкерстен босату туралы өтініш білдірді. Лейкерс 2016 жылдың 24 қазанында оны босатты. 2016 жылдың қазан айында И Лос-Анджелес Лейкерс клубымен жаттығу лагерінде болғаннан кейін Гуандунға қайта оралды. 2020 жылдың 15 тамызында И Гуандун Оңтүстік жолбарыстарының CBA финалының үшінші ойынында Лионин Flying Leopards клубын 123–115 есебімен жеңіп, 10-шы КБА чемпионатын жеңуіне көмектесті. Алайда, ойын барысында Ахилл сіңірі қырылды, соның салдарынан 2020–21 жылғы КБА маусымының басым бөлігін қалып қоюға мәжбүр болды. 2022–23 жылғы КБА маусымы И үшін соңғы баскетбол маусымы болды, ол 2023 жылдың 30 тамызында карьерасын аяқтауға шешім қабылдады. Sina Weibo әлеуметтік желісінде былай деп жазды: «Уақыт жылдам өтеді, көзді ашып-жұмғанша баскетбол 21 жылдан бері маған серік болып келеді. Көп ойланғаннан кейін, баскетбол карьерамды ресми түрде аяқтау туралы шешім қабылдадым. Мен өткеннің естеліктерін сақтаймын, ал өмірімнің жаңа тарауларын бастап, алға жылжитын боламын. Сау бол, сүйікті баскетболым!»

Ұлттық құрама мансабы

Идің алғашқы маңызды халықаралық тәжірибесі 2003 жылғы FIBA 19 жасқа дейінгі әлем чемпионатында болды, онда ол ойынға орташа есеппен 18,9 ұпай және 11,5 доптарды қорғау жинады. 2008 жылы И тағы да Қытай ұлттық құрамасының құрамына 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына шақырылды. Қытайдың топтық кезеңдегі алғашқы екі матчында И тиісінше 9 және 4 ұпай жинады, ал Қытай АҚШ және Испанияға қарсы екі ойында да жеңіліске ұшырады. Бірақ Анголаға қарсы жеңіс ойынында И «дабл-дабл» жасады, ал Германияға қарсы жеңісте И 9 ұпай мен 11 доптарды қорғау жинады және Қытайдың ширек финалға өтуіне көмектесетін 28 секунд қалғанда шешуші ұпай салды. Дегенмен, Литва Қытайдың жолын 94:68 есебімен тоқтатып, И өз командасы үшін 11 ұпай жинады. И, бұрынғы НБА ойыншысы Сунь Юэмен бірге 2009 жылғы FIBA Азия чемпионатында және 2011 жылғы FIBA Азия чемпионатында ойнаған Қытай ұлттық құрамасының құрамында болды. И 2011 жылғы FIBA Азия чемпионатының ең құнды ойыншысы атанды, ол ойынға орташа есеппен 16,6 ұпай және 10,8 доптарды қорғау жинады. И 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында да Қытай құрамасының құрамында ойнады, ойынға орташа есеппен 10,2 доптарды қорғау бойынша бірінші орын алды және 2,2 блок бойынша екінші орын алды. Ол 2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында да өнер көрсетті. 2019 жылғы FIBA баскетбол әлем чемпионатында И әлі де Қытай ұлттық құрамасының көшбасшысы болды, орташа есеппен 17,8 ұпай, 7,8 доптарды қорғау және 1,2 нәтижелі пас берді. Нигериямен өткен матчта ол соңғы жылдардағы ұлттық құрамадағы ең жақсы ойынын көрсетті. И 27 ұпай жинады және оның ойыншылық тиімділігі 26-ға тең болды.