Табиғи шекаралар: географиялық ерекшеліктер мен мемлекеттік даулар

Кіріспе

Географиялық нысандарды, мысалы өзендер, таулар және т.б. бойымен өтетін мемлекеттік шекаралар. Табиғи шекара – мемлекеттердің немесе олардың құрамдас бөліктерінің арасындағы, өзендер немесе тау тізбектері сияқты табиғи құрылымдармен сәйкес келетін шекара. "Табиғи шекаралар доктринасы" 18-шы ғасырда Батыс мәдениетінде Жан-Жак Руссоның "табиғи" идеяларына негізделіп, ұлтшылдық концепцияларын дамытты. Қытайда осыған ұқсас түсінік табиғи бақылау аймақтарынан ертерек пайда болды. Табиғи шекаралар тарихи тұрғыдан стратегиялық маңызға ие болды, себебі оларды қорғау оңай. Әскери технология мен инженерияның дамуы стратегиялық құндылығын азайтса да, табиғи шекаралар қазіргі заманғы соғыста да маңыздылығын сақтайды. Табиғи шекараларға жеткенше кеңею және басып алынған соң оларды сақтап қалу – көптеген мемлекеттер үшін маңызды саяси мақсат болды. Мысалы, Рим Республикасы, кейін Рим империясы белгілі бір табиғи шекараларға жеткенше үздіксіз кеңейді: бірінші Альпі таулары, содан кейін Рейн өзені, Дунай өзені және Сахара шөлі. Орта ғасырлардан бастап 19-шы ғасырға дейін Франция Альпі, Пиреней және Рейн өзендеріне қарай шекарасын кеңейтуге ұмтылды. Табиғи шекаралар өзгерген кезде аумақтық дауларға себеп болуы мүмкін. Мұндай мысалдың бірі – АҚШ пен Мексика арасындағы шекараның бөлігін анықтайтын Рио-Гранде өзені, оның өзгеруі көптеген қақтығыстарға әкелді. Табиғи шекараларды ландшафтық шекаралармен шатастырмау керек, олар да саяси шекараларды белгілейтін географиялық нысандар болып табылады. Ландшафтық шекаралар, табиғи шекаралар сияқты, орман, су қоймалары және таулар түрінде кездеседі, бірақ олар табиғи емес, адам жасаған. Ландшафтық шекараны орнату, әдетте келісім-шарттармен белгіленген саяси шекараларды көрсетуге бағытталған, шекара аймағының табиғи географиясын өзгерту арқылы табиғатқа қарсы келеді. Мысалы, Қытайдың Сун әулеті көшпелі қидандарды тоқтату үшін солтүстік шекарасында қорғаныс мақсатында кең аумақты орман отырғызды.

State boundaries which follow geographic features such as rivers, mountains, etc. A natural border is a border between states or their subdivisions which is concomitant with natural formations such as rivers or mountain ranges. The "doctrine of natural boundaries" developed in Western culture in the 18th century being based upon the "natural" ideas of Jean Jacques Rousseau and developing concepts of nationalism. The similar concept in China developed earlier from natural zones of control. Natural borders have historically been strategically useful because they are easily defended. Natural borders remain meaningful in modern warfare even though military technology and engineering have somewhat reduced their strategic value. Expanding until natural borders are reached, and maintaining those borders once conquered, have been a major policy goal for a number of states. For example, the Roman Republic, and later, the Roman Empire expanded continuously until it reached certain natural borders: first the Alps, later the Rhine river, the Danube river and the Sahara desert. From the Middle Ages onwards until the 19th century, France sought to expand its borders towards the Alps, the Pyrenees, and the Rhine River. Natural borders can be a source of territorial disputes when they shift. One such example is the Rio Grande, which defines part of the border between the United States and Mexico, whose movement has led to multiple conflicts. Natural borders are not to be confused with landscape borders, which are also geographical features that demarcate political boundaries. Although landscape borders, like natural borders, also take forms of forests, water bodies, and mountains, they are manmade instead of natural. Installing a landscape border, usually motivated by demarcating treaty designated political boundaries, goes against nature by modifying the borderland's natural geography. For one, China's Song Dynasty built an extensive defensive forest in its northern border to thwart the nomadic Khitan people.

Сын

1916 жылы жарық көрген «Жаңа Еуропа: қайта құру туралы эсселер» атты кітабының IV тарауында британдық тарихшы Арнольд Тойнби табиғи шекаралар тұжырымын сынап көрсетті. Тойнби елдердің табиғи шекараларына қол жеткізу үшін қосымша соғыстарды бастауға қажетті негіз ретінде осы тұжырымдаманы айрықша сынға алды. Тойнби сондай-ақ, бір ел табиғи шекаралардың бірін қол жеткізгеннен кейін, одан әрі табиғи шекараларды алуға ұмтылуы мүмкін екенін көрсетті; мысалы, Германия империясы 1871 жылы батыс табиғи шекарасын Вогез тауларымен белгіледі, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кейбір немістер одан да батысқа қарайғы табиғи шекараларды қолдауға көшті – атап айтқанда, Кале және Англия жоғалауына дейін созылатын шекараларды, бұл Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаулап алған Бельгия және Франция аумақтарын мәңгілік сақтап қалуын оңай ұстануға мүмкіндік берді. Табиғи шекаралар идеясына қарсы балама ретінде Тойнби өзара байланысты экономикасы бар түрлі елдер арасындағы еркін сауданы, серіктестікті және ынтымақтастықты қатты жеңілдетуді ұсынды, осылайша елдердің одан әрі кеңею қажеттілігі – табиғи шекараларға немесе басқаша – азаяды. Бұдан өзге, Тойнби ұлттық шекараларды ұлттың өзін-өзі анықтау принципіне негізделгенін жақтады, яғни, белгілі бір аймақтағы немесе аумақтағы адамдар қай елде өмір сүргісі келетініне қарай белгіленуі керек.