Кіріспе

Шекара – шекараға жақын немесе одан тыс орналасқан саяси және географиялық аймақ. Шекараны «фронт» деп те атай беруге болады. Бұл термин 15-шы ғасырда француз тілінен келген, «шекаралық аймақ» деген мағынаны білдіреді – басқа елмен шектесетін елдің аймағы (қараңыз, «марш»). Шекара, мемлекеттік шекараның қатаң және нақты белгіленген түрінен айырмашылығы, ең жалпы мағынасында тұманды немесе бүдір болуы мүмкін. Мысалы, 1800 жылдардағы АҚШ-тың шығысы мен Ескі Батыстың арасындағы шекара – еуропалық американдық елді мекендер біртіндеп сиреп, американдық жергілікті тұрғындардың немесе қараусыз қалған жерлерге айналған аймақ еді. Шекара әрқашан біртұтас аймақ болған жоқ, себебі Калифорния және ірі қалалардың көптегені шығыспен байланысты жерлерге дейін қоныстанған. Шекаралар мен мемлекеттік шекаралар әртүрлі геосаяси стратегияларды білдіреді. Көне Римде Рим Республикасы белсенді кеңею және жаңа шекаралар құру кезеңін бастан өткерді. Август билікке келгеннен бастап Римнің мемлекеттік шекаралары Рим және Римдік емес аймақтарды бөлетін қорғаныс шекараларына айналды. 11-шы ғасырдағы Қытайда Сун әулеті солтүстік мемлекеттік шекарасын көшпелі Ляо империясынан қорғау үшін ауқымды жасанды орманды құрды. Кейін, 12-шы ғасырдың басында Сун әулеті Ляоға шабуыл жасап, солтүстік орманды жойды, бұрынғы қорғаныс шекарасын кеңейіп жатқан шекараға айналдырды. Қазіргі заманғы тарихта отаршылдық пен империализм шекараның күрделі қолданылуын және түсініктерін, әсіресе Солтүстік Американың отаршылдық мемлекеттерінде, «Манифест Тағдыры» және «Шекаралық тезис» арқылы көрсетті. Жылжымалы шекаралар Шенген келісімінде талқыланды. Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Неру оны 1962 жылғы соғыстан бұрын және оның кезінде Мао Цзэдунның Үндістан аумағын басып алу әрекеттерін сипаттау үшін қолданды. Альберт Неветт 1954 жылғы «Индия қызылға айнала ма?» атты кітабында «Советтік коммунизм империясының «қозғалмалы шекаралары» бар» деп жазды.

Испания

Испанияның "шекарасы" Испания мен Гибралтардың арасында жатыр және Гибралтар 1704 жылы Испаниядан тәуелсіздік алғаннан бері қалыптасқан. Паспорттар екі рет тексеріледі – алғашқысы Гибралтарда, екіншісі Испанияда, және олардың арасы қысқа ғана қашықтықта. Бұл Гибралтарға кіру мен шығу кезінде үнемі кешігуге себеп болады.

Австралия

"Шекара" термині отарлық Австралияда белгісіз немесе өркениетсіз жерлермен шектесетін, шекаралық аймақ, өркениеттің шекаралары немесе жиі "ішкі" немесе "қоныстанған" аудандар деп аталатын жердің ең шеткі бөлігі ретінде жиі қолданылды. "Сыртқы" термині де отарлық Австралияда жиі қолданылатын, бұл термин шекараны ғана емес, одан арғы аймақтарды да қамтыды. Шекарадағы қоныс аударушылар өздерін жиі "сыртқы адамдар" немесе "сыртқы тұрғындар" деп, ал олар тұратын жерді "сыртқы аудандар" деп атады. Кейде "шекара" "сыртқы шекара" деп сипатталды. Дегенмен, "шекаралық аудандар" термині көбінесе Австралияның ерте отарлық газеттерінде, Солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинслендтегі қара және ақтар арасындағы қақтығыстарды жариялағанда, сондай-ақ Оңтүстік Африкадан келген хабарларда қолданылса, Виктория, Оңтүстік Австралия және Оңтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльстегі мәселелерді талқылағанда олар жиі қолданылмады. "Шекара" сөзінің қолданылуы көбінесе шекаралық зорлық-зомбылықты сипаттаумен байланысты болды, мысалы, 1850 жылдың желтоқсанында "Сидней Морнинг Геральд" газетінде жарияланған хатта Солтүстік шекарадағы кісі өлтірулер мен қырғындар туралы айтылып, қоныс аударушыларды қорғауға шақырылды: "Шекаралық аудандарда тәртіпті қалпына келтіріп, сақтап тұру үшін күшті Жергілікті Полиция ғана қажет, және мұндай қорғау үшін шаруалар салық төлейді".

Аргентина

Рио-де-ла-Плата вице-корольдығының оңтүстік шекарасы – вице-корольдықтың билігін жүзеге асыра алатын оңтүстік шегі болды. Осы шектен тыс Пампас және Патагонияда қоныстанған жергілікті халықтардың де-факто бақылауындағы аумақтар жатты. Бұл топтардың ішінде негізінен техуелче, пехуенче, мапуче және ранкеле тайпалары болды. Испандықтар жергілікті халықтардың испан жерлеріне басып кіруін тоқтату немесе шекараны жергілікті халықтардың территориясына қарай жылжыту мақсатымен түрлі әскери науқандар мен бейбіт келісімдер ұйымдастырды. Генерал Хулио Аргентино Рока басшылығымен Шөлді жаулау Аргентинаның билігін Патагонияға дейін кеңейтті.

Чили

Жеті қаланың жойылуы (1599–1604) испандықтардың Биобио өзенінің солтүстігін билеуіне және мапучелердің өзеннің оңтүстігінде тәуелсіздігін сақтап қалуына байланысты Ла Фронтера деп аталатын шекараның құрылуына әкелді. Осы шекарада Консепсьон қаласы испандық Чилидің «әскери астанасы» рөлін атқарды. Бұл бейресми рөл қалада Испанияның Арауко армиясының құрылуымен берілді, ол Потосиден күміс түрінде түсетін Real Situado төлемдерімен қаржыландырылды. 18 ғасырдың екінші жартысында жаулықтардың азаюымен мапуче-испан және кейін мапуче-чили саудасы одан әрі дамыды. Мапучелер Чилиден тауарлар алды, ал кейбіреулері «испан» киімдерін киді. Тығыз байланысқа қарамастан, чилиліктер мен мапучелер әлеуметтік, саяси және экономикалық жағынан ерекше болып қалды. Арауканияны басып алу кезінде Чили Республикасы шекараны Био-Био өзенінен Малеко өзеніне дейін оңтүстікке қарай жылжытты, онда 1861 және 1871 жылдар аралығында жақсы қорғалған бекіністер желісі салынды. 1881 жылдың қаңтарында Хоррильос және Мирафлорес шайқастарында Перуді жеңгеннен кейін, чилилік биліктер Арауканиядағы оңтүстік шекараға назар аударды, бұрынғы табыстарды қорғауға тырысты, олардың орнатуы өте қиын болған. Мақсаты тек қамалдар мен елді мекендерді қорғау ғана емес, сонымен қатар шекараны Малеко өзенінен Каутин өзеніне дейін жылжыту болды. Еуропалықтардың Атлантика жағалауын қоныстандырудың алғашқы кезеңдерінде шекара – бұл жағалаудағы және үлкен өзендер бойындағы, мысалы, Сент-Лоуренс, Коннектикут, Гудзон, Делавэр, Сускеханна және Джеймс сияқты қоныстардың шетінен тыс жатқан континенттің орманды ішкі аймақтарының кез келген бөлігі еді. Ағылшын, француз, испан және голландтардың қоныстану үлгілері мүлдем әртүрлі болды. Канадаға небары бірнеше мың француз азаматы көшіп келді. Бұл канадалықтар Сент-Лоуренс өзенінің бойындағы ауылдарға қоныстанды, ағылшындар мен кейіннен американдықтар сияқты батысқа қарай жылдам жылжудың орнына ұзақ уақыт бойы тұрақты қауымдастықтар құрды. Француз тері саудагерлері Ұлы көлдер мен Миссисипи өзенінің су алаптарында, тіпті Роки тауларына дейін кеңінен саяхаттағанмен, олар көбінесе тұрақтап қалмады. Француздық қоныстану осы аймақтарда төменгі Миссисипи және Иллинойс айманындағы бірнеше кішкентай ауылдармен шектелді. Голландтар Гудзон өзенінің аңғарында тері саудасы орындарын құрды, содан кейін патрондарға үлкен жерлер берілді, олар тұрақты ауылдар құрған жалға алушы фермерлерді әкелді. Голландтардың батысқа қарай кеңею әрекеттері ағылшын әскерлерінен жеңілгендіктен тоқтатылды. Ағылшын отарлары Жаңа әлемді қоныстандырудың біркелкі саясатын ұстанды, оның ішінде Жаңа әлемдегі жерді өңдеуге күш-жігерін жұмсады. Типик ағылшын қоныстары өте тығыз және кішкентай болды – көбінесе 1 шаршы мильден (3 км²) аспады. Аппалачи тауларының шығысындағы ертедегі шекаралық аймақтар Коннектикут өзенінің аңғарын қамтыды. 1760 жылдардағы француз және үнді соғысы британдықтардың жеңісімен аяқталды, олар Париж шарты бойынша Аппалачиден батысқа қарай Миссисипи өзеніне дейін француз отарлық аумағының үлкен бөлігін алды. Америкалық қоныс салушылар Апалачи таулары арқылы Огайо және Жаңа өзен аңғарлары сияқты аймақтарға Америка революциясына дейін де, одан кейін де көшіп-қонуды бастады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарының Америка революциялық соғысындағы жеңісінен және 1783 жылғы Париж шартына қол қоюдан кейін, АҚШ Аппалач тауларының батысындағы британдық аумақты ресми түрде, болмаса нақты бақылауға алды. Даниель Бун сияқты мыңдаған қоныс аударушылар Кентукки, Теннеси және іргелес аймақтарға жеткен еді. Вирджиния әскери округі және Коннектикуттың Батыс резерві (екеуі де Огайо штатында) сияқты кейбір аймақтар штаттар тарапынан соғыс ардагерлеріне сыйлық ретінде пайдаланылды. Бұл жаңа шекаралық аймақтарды елге ресми түрде қалай қосу мәселесі 1780-ші жылдардағы Континенталдық Конгресте маңызды тақырып болды және ішінара 1787 жылғы Солтүстік-Батыс жарғысымен шешілді. Оңтүстік-Батыс аймағында да ұқсас қоныс аудару қысымы байқалды. Келесі ғасыр бойында елдің осы аймақтардағы кеңеюі, сондай-ақ кейіннен сатып алынған Луизиананы сатып алу, Орегон аймағы және Мексикадан алынған жерлер жүздеген мыңдаған қоныс аударушыларды тартып алды. Канзас шекарасы "құлдық" немесе "еркіндік" статусын ала ма деген мәселе Американдық Азамат соғысының себебіне айналды. 1860 жылға дейін, жалпы алғанда, Солтүстік демократтары жеңіл шарттарда жер иелігін жақтады, ал вигтер мен Оңтүстік демократтары оған қарсы болды. Оңтүстіктер Хомстед заңына қарсы болды, өйткені ол құлдыққа қарсы болатын еркін фермерлердің өсуін қолдады. 1860 жылы Республикалық партия билікке келгеннен кейін, ол тегін жер саясатын жақтады – атап айтқанда, 1862 жылғы Хомстед заңы, сонымен қатар қоныс аударушылар үшін арзан (бірақ тегін емес) жерлерді ашқан теміржол жер гранттарымен біріктірілді. 1890 жылы шекара жолағы ыдырады (Халық санағы карталары шекара жолағын халық тығыздығы белгілі бір деңгейден төмен болатын жолақ ретінде анықтады). Шекараның халықтық мәдениетке әсері зор болды, мысалы, арзан романдағы шығармалар, "Жабайы Батыс" шоулары және 1910 жылдан кейін шекарадағы оқиғаларға арналған батыс фильмдері. Америка шекарасы әдетте қоныстың батыс шеті болды және әлеуметтік және саяси институттардың жетіспеуіне байланысты Шығысқа қарағанда көбірек еркін рухта болды. Шекара АҚШ-тың ерекше ерекшелігін анықтайтын негізгі фактор екенін тарихшы Фредерик Джексон Тернер 1893 жылы осы идеяға негізделген Шекаралық тезисінде жазды. Кейіннен шекара екі мәдениеттің қарым-қатынас жасайтын орны ретінде сипатталды, ондағы қарым-қатынас екі мәдениеттің өзгеруіне әкелді. Халықтық мәдениетте «Аляска: Соңғы шекара» – аляскалық пионерлер Юл және Рут Килчердің өмірі туралы американдық реалити-шоуы.

Ресей

Ресейдің солтүстікке, оңтүстікке (Жабайы далалар) және шығысқа (Сибирь, Ресейдің Қиыр Шығысы және Ресейдің Аляскасы) қарай кеңеюі бірнеше ғасыр бойы үнемі өзгеріп отыратын шекаралық аймақтарды игерді және көбінесе казактардың қалыптасуы мен қоныстануымен байланысты болды.

Канада

Блатберг, Чарльз. Билейік пе? Канада үшін патриоттық саясат (2003), 3-тарау, Канаданың "шекарасын" Американың "фронтирімен" салыстыру.
Кавелл, Жанис. "Екінші фронтир: ағылшын тіліндегі канадалық тарихи жазудағы Солтүстік". Канада тарихи шолуы, 2002, 83(3): 364–389. ISSN 0008 3755. Толық мәтіні Ebsco-да.
Кларк, Джон. Жер, билік және экономика Жоғарғы Канаданың фронтирінде. Макгилл Квинс университетінің баспасы, 2001. 747 бет.
Колпитс, Джордж. Бақтағы ойын: Батыс Канададағы жабайы табиғаттың адам тарихы, 1940 жылға дейін. Британ Колумбиясы университетінің баспасы, 2002. 216 бет.
Форки, Нил С. Жоғарғы Канада фронтирін қалыптастыру: Трент өзені аңғарындағы орта, қоғам және мәдениет. Калгари университетінің баспасы, 2003. 164 бет.
Катерберг, Уильям Х. "Солтүстік көрінісі: Канада және Америка қиялындағы фронтирлер мен Батыс". Американың Канада зерттеулерінің шолуы, 2003, 33(4): 543–563. ISSN 0272 2011. Толық мәтіні Ebsco-да онлайн қолжетімді.
Мулвихилл, Питер Р.; Бейкер, Дуглас С.; және Моррисон, Уильям Р. "Канаданың Солтүстігіндегі экологиялық тарих үшін тұжырымдамалық негіз". Экологиялық тарих, 2001, 6(4): 611–626. ISSN 1084 5453. Бұл Канаданың Солтүстігіндегі экологиялық тарихты зерттеу үшін бес бөлімнен тұратын тұжырымдамалық негіздеме ұсынады. Аталған негіздің бірінші бөлімі Канаданың Солтүстігіне қатысты экологиялық тарихқа қолданылатын тәсілдерді талдайды. Екінші бөлімі аймаққа қатысты тарихи күштерді, мифтерді және ерекшеліктерді қарастырады. Тұжырымдамалық негіздің үшінші бөлімі Тернердің Фронтир тезисі мен Крейтонның Метрополия тезисінің Канаданың Солтүстігіне қолданғандағы дұрыстығын тексеріп қарастырады. Төртінші бөлім Солтүстік аймақтағы маңызды экологиялық үрдістерге шолу жасаудан тұрады. Соңғы бөлім Канаданың Солтүстігі мен Оңтүстігі арасындағы экологиялық байланысты анықтайтын төрт өзара байланысты тақырыпты қамтиды.

Салыстырмалы шекаралар

Ігор Чорновол. Компаративті шекаралар: әлемдік және отандық өлшем [украин тілінде, Шекаралық тезис: салыстырмалы тәсіл және украиндық контекст]. – Киев: "Критика", 2015. – 376 б. https://krytyka.com/ua/products/books/komparatyvni_frontyry_svitovyy_i_vitchyznyanyy_vymir