Кіріспе

Фрэнсис Бомонттың 1607 жылғы пьесасы "Жанатын кірпіштің рыцары" – Фрэнсис Бомонттың бес актілі пьесасы, алғаш рет 1607 жылы Блэкфриарс театрында қойылып, 1613 жылы кварто түрінде жарық көрді. Бұл ағылшын тіліндегі ең ерте толыққанды пародия (немесе пастиш) пьесасы. Пьеса, жалпы алғанда, рыцарлық романдарды сатиралайды, "Дон Кихот" сияқты, сонымен қатар Томас Хейвудтың "Лондонның төрт шәкірті" және Томас Деккердің "Шоумейкердің мерекесі" пьесаларының пародиясы болып табылады. Ол пьесаның басынан бастап-ақ төртінші қабырғаны бұзады.

Мәтін

Бұл пьеса Джон Марстонның бұрын пьесалары қойылған Блэкфрайрс театрының бала актерлері үшін жазылған болуы әбден мүмкін. Блэкфрайрстердің шығу тегіне куәлік ететін мәтіндік тарихтан өзге, мәтінде Марстонға, актерлерге бала кезінен (әсіресе, азаматтың әйелі, актерлерді мектептен таниды) және басқа да белгілер бар, олар спектакль сатира мен жыныстық қылықтарға толы үйde өткенін көрсетеді. Эндрю Гуррдың айтуынша (Хаттавей, ix-та келтірілген), Блэкфрайрс сатираға маманданған. Майкл Хаттавей болса, актерлердің жастығы мен олардың рөлдерінің мәнділігінің қатар келуі, мерекелік тойларға қатысты көптеген ішкі сілтемелердің болуының себебі, пьесаның алғашқы қойылымы Shrovetide (Масленица) немесе жазғы күн тоғысында болғандығымен байланысты болуы мүмкін (Хаттавей xxi және xiii). Пьеса, әрине, карнавалдық сипатқа ие, бірақ алғашқы қойылымның күні – бұл тек болжам. Екінші квартто басылымы 1635 жылы жарық көрді, содан кейін сол жылы үшінші басылымы шықты. Пьеса 1647 жылғы Бомонт пен Флетчердің алғашқы фолиосынан алынып тасталды, бірақ 1679 жылғы екінші фолиоға қосылды. Кейін бұл пьеса Бомонт пен Джон Флетчердің бірлескен туындысы деп есептелді.

Сюжет

Сахна: Лондон және көршілес ел, Молдавияда орналасқан IV акт II сахнадан басқа. "Лондондық саудагер" атты спектакль қойылмақшы болған кезде, "көргендер" арасында тұратын азамат пен оның әйелі спектакльдің қаланың орта таптық азаматтарын бұрмалайтынын айтып, сөзін үзіп қояды. Өзін азық-түлік дүкеншісі деп таныстырған Азамат сахнаға шығып, әйеліне қосылады. Олар ойыншылардың өздері таңдаған пьесаны қоюын талап етеді және Азаматтың өзінің шәкірті Рафқа рөл беруді ұсынады. Раф Шекспирдің сөздерін келтіріп, өзінің драмалық шеберлігін көрсетеді, ал оған адасқан рыцарь ретінде рөл жасалады. Ол өзін "Ақбазарда жүрген қаңғыбас" деп атайды және қалқанында жарқыраған ұшқыш бар. Бұл мета сюжет тоқтатылған "Лондон саудагері" пьесасының негізгі сюжетімен араласады, онда саудагердің шәкірті Жаспер Мерритоуст қожайынының қызы Люске ғашық болып, оны Хэмфримен некеден құтқару үшін онымен бірге қашуы керек. Люс Хамфриге ерекше антты бергенін айтады: ол тек онымен бірге қашуға қабілетті адамға үйленеді. Ол Хамфридің дереу әкесіне хабарлайтынын біледі. Ол Хамфримен қашып кетуді ойлап тапқан, бірақ әкесі бұған жол беретінін білген соң, оны тастап, Джаспермен кездесті. Осы арада Жаспердің анасы күйеуін тастап кетуге шешім қабылдады, ол өзінің барлық жинақтарын ішімдікке және той-думанға жұмсаған. Жаспер анасының көмегін сұрағанда, ол оны кіші інісі Майклға бола қабылдамайды. Ол Майклға бір кәсіп үйреніп жатқанда, өзі сатып, өмір сүру үшін зергерлік бұйымдарын сатып алатынын айтады. Олар Мерритофтан кетіп, өздерін орманға жоғалтады, онда ол өзінің зергерлік бұйымдарын жоғалтады. Жаспер Люспен кездесуге келіп, асыл тастарды табады. Люс пен Хамфри пайда болады. Жоспарланғандай, Джаспер Хамфриді ұрып, Люспен бірге қашып кетеді. Айналасында жүрген базарда сатушы, күйзелген Мерри ханымды көргенде, өзін қиындыққа ұшыраған қызға тап болдым деп ойлады. Ол Мерри-Тойларды қонақүйге алып барады, үй иесі оларды ерлікпен тегін қабылдап алады деп күтеді. Үй иесі ақы талап еткенде, дүкенші аң-таң болады. Үй иесі оған Барбарозо (бұл жыныстық аурулармен ауыратын адамдарды емдеуге тырысатын хирург) деген жаман шаштараздан құтқаратын адамдар бар екенін айтады. Ол Барбарозоның пациенттерін құтқаруда үлкен батылдық танытады. Азамат пен оның әйелі Рафке ерлік және экзотикалық оқиғаларды талап етеді, ал сахнада дүкенші Ертіс Молдавияға баруы керек, онда ол өзіне ғашық болған ханшайыммен кездеседі. Бірақ ол өзінің Сүт көшесіндегі аяқ киім жасаушы қыз Сьюзанға адал екенін айтады. Принцесса оны Англияға келе алмайтынын айтып, оны еріксіз жібереді, өйткені ол әрқашан ағылшын сырасын татып көруді армандаған. Жаспер Люсидің сүйіспеншілігін сынап, әкесі өзіне жасаған әрекеті үшін оны өлтіруді ойлайды. Ол шоққа ұшырап, оған деген адалдығын білдіреді. Хамфри мен оның әкесі басқа ер адамдармен бірге келеді. Олар Жасперге шабуыл жасап, Люсиді алып кетеді. Саудагер Люсиді бөлмесіне кіргізеді. Жаспер өлімді ойлап тауып, саудагерге өлім алдындағы мінез-құлқы үшін кешірім сұрайтын хат жазады. Жаспер жасырынған табыт саудагердің үйіне жеткізіледі, онда Люс оның өлімін жоқтап жылайды. Жаспер тұрып, оны Хамфриге үйленуден құтқару жоспарын түсіндіреді: Люс Жаспердің орнын табутта алады, ал Жаспер үйде жасырынып қалады. Саудагер кіргенде, Джаспер өзінің жындысы болып көрінеді және саудагерді қорқытып, Хамфриді шығарып жібереді. "Қайратты әйел күйеуіне қайта оралады". Жаспер оның әлі тірі екенін айтады. Саудагер Ескі Мерридустың кешірім сұрайды және Жаспердің Люспен үйлесуіне келісім береді. Азамат пен оның әйелі Рафтың драмадағы рөлінің де тиісті аяқталуын талап етеді және оған батырлық өлім сахнасы беріледі. Барлығы қанағаттанған.

Сатиралық

Пьесада сатирикалық және пародикалық элементтер көп. Көрермен де сатираға ұшырайды, мысалы, үзіліс жасаған бакалея сатушы арқылы, бірақ үстемдік танытып, талапкер саудагерлер класы да негізгі сюжетте сатиралық бейнеленген. Бомонт орта таптың өкілдері үшін орта тапқа арналған жаңа әңгімелерге деген сұранысты қысымдап мазақтайды, тіпті сол таптың экзотикаға және шайқас рухына деген артық ойларын да әжуалайды, бұл мүлдем гиперболалық. Азамат пен оның әйелі мақтанғаныш, өзіне сенімді және олардың гүлденуі саудалық артықшылықтармен байланысты деген сенімде (кіру ақысы үшін актерлер дайындағаннан өзге пьеса талап ету мүмкіндігі). Пьесаның кең ауқымды юморы қыстық сөздер мен жыныстық шуақтар, сондай-ақ басқа драматургтарға жасалған ишаралар арқылы туындайды. Мысалы, актерлер Азаматтың есебінен көз ілгіш әзіл жасайды, себебі Рафтың жаршысының ұстағышы фалликалық метафора болып табылады, ал жанатын ұстағыш/пенис бір жағынан сифилис, екінші жағынан жыныстық батылдықты білдіреді. Азамат пен әйелі өздерінің сатиралық бейнеленгенін немесе негізгі сюжетті түсінбейтіндігі көрерменге өзінен күлуге мүмкіндік береді, тіпті ол Азаматтың қабақтық талғамына өздерінің қатысы бар екенін мойындайды.

Сайыс өткізу

Егер "Жарлы қақпанның салт аттысы" Блэкфрирс үшін жазылған болса, ол бастапқыда шағын жеке театрларда, минималды сахналық безендірілімдермен қойылған болар еді. Дегенмен, жеке театрлар сахнаның өзінде көрермендерді отырғызу практикасын алғаш рет енгізді (Гуррдың сөзінше, op cit. Хэттауэй IX), бұл пьесаның оқиғасын шеңгеуге арналған құрал. Сонымен қатар, жеке театрдың жоғары бағасы (алты пенс, кейбір қоғамдық театрларда бір пенске қарағанда) көрермендер құрамын өзгертті және көбірек сынға қабілетті (және талапкер) жұртшылықты күткен еді. Пьесада бірнеше "интерлюдиялар" пайдаланылады, олар актілер арасындағы қарапайым ойын-сауықтар болған (бірақ осы жағдайда қойылымға енгізілген), бұл бастапқы сахналаудың шағын және қарапайым екенін тағы да көрсетіп тұр (өйткені интерлюдиялар техниктерге жарық пен декорацияларды орнатуға және актерлерді дайындауға мүмкіндік берген). Пьесаның қайта қойылғандары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ кейбіреулері расталған. Хэттауэйдің мәліметінше, ол 1635 жылы Дрюри-Лейндегі Кокпит театрында, келесі жылы сарайда, содан кейін 1662 жылы Корольдік Драри-Лейн театрында, Реставрациядан кейін және 1665 және 1667 жылдары (Хэттауэй xxix) қойылды. Хэттауэйдің айтуынша, бұл пьеса "әуесқойлар мен университеттерде танымал болды", бірақ кәсіби труппаларда емес.

Қабылдау

Бұл пьеса алғаш сахнаға қойылғанда сәтсіздікке ұшырады, бірақ келесі бір-екі буынның құрметіне ие болды. Ричард Бромның "Спаржа бағы" (1635) пьесасындағы Ребекка кейіпкері оны "барлық пьесалардан артық" көруге ниетті. Бомонттың комедиясы 1636 жылдың 28 ақпанында (жаңа стиль) Королева Генриетта труппасы тарапынан сарайда қойылды.

Лондондық қайта жаңғырулар

1904 жылы Лондонда пьеса Найджел Плейфэрдің Рафтың басты рөлінде ойнауымен қайта қойылды. 1920 жылы жас Ноэль Ковард Бирмингем репертуар театрының қойылымында Раф рөлінде ойнады, кейін ол қойылым Вест-Эндке көшірілді. "Таймс" газеті пьесаны "Лондонның ең көңілді қойылымы" деп атады. 1932 жылы пьеса Олд Вик театрында Ральф Ричардсон Раф рөлінде, ал Сибил Торндайк Азаматтың әйелі рөлінде қойылды. 1975 жылы Гринвич театры Гордон Ридті Раф рөлінде ойнатып, пьесаны көрсетті. 1981 жылы "Royal Shakespeare Company" театры пьесаны Тимоти Споллдың басты рөлінде орындады. 2005 жылы Барбикан театрында қайта жаңғырғанда Рафты Споллдың ұлы Раф ойнады, ол пьесадағы кейіпкердің құрметіне осылай аталды. 2014 жылы пьеса Сэм Ванамакер театрының ашылу маусымының бір бөлігі ретінде қойылды.

Америкалық фильмдер

1957 жылы Сан-Диегодағы «Олд Глобус» театры «Жарлы шыршаның салтбастысын» көрсетті. Американдық Шекспир орталығы (бұрынғы Шенноа Шекспир экспресі) 1999 жылы оны сахнаға қойды және 2003 жылы Вирджиния штатының Стаунтон қаласындағы «Блэкфрайрс» театрында, Шекспирдің «Блэкфрайрс» театрының үлгісі бойынша қайта жаңғыртты. Американдық Шекспир орталығының 2009-2010 жылдардағы «Rough, Rude, and Boisterous tour» атты гастрольдік сапарында да бұл пьеса болды. 2013 жылдың жазында Монмут театры осы пьесаны қойды. 2016 жылдың маусым айында Миннесота штатының Сент-Пол қаласындағы «Theatre Pro Rata» атты шағын кәсіби театры пьесаның 90 минуттық нұсқасын сегіз актермен сахналады, олардың төртеуі пьеса ішіндегі пьесада бірнеше рөлді сомдады. 12 актерлік құраммен Лос-Анджелестің «Тәуелсіз Шекспир компаниясы» 2022 жылдың шілдесінде Гриффит паркінде толық қойылым көрсетті. 2023 жылы бұл пьеса «Ред Булл театры» және «Фиаско театры» бірлестігімен Лусилл Лортел театрында 50 жылдан астам уақыттан бері Нью-Йорктегі алғашқы ірі қайта қойылым ретінде ұсынылуда.

1938 жылғы телефильм

90 минуттық телефильм нұсқасы және 1938 жылдың 30 желтоқсаны. Фильмнің музыкасын Фредерик Остин жазды, ал басты рөлдерде Фредерик Раналоу (Мерритут), Хью Э. Райт (Азамат), Маргарет Ярд (Әйел), Маннинг Уайли (Тим) және Алекс МакКриндл (Джордж Грингуз) сомдады.