Кіріспе

Эксперименталдық ұстаушы ұшақ

Convair XF-92 (1948 жылы XP-92 деп қайта тағайындалды) – американдық, дельта қанатты, бірінші буын реактивтік ұшақ прототипі. Бастапқыда нүктелік қорғаныс ұстаушысы ретінде жоспарланған, бірақ кейіннен тек тәжірибелік мақсаттар үшін пайдаланылды және тек бір данасы салынды. Дегенмен, ол Convair компаниясын дельта қанатты бірнеше жобаларда қолдануға итермеледі, оның ішінде F-102 Delta Dagger, F-106 Delta Dart, B-58 Hustler, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің F2Y Sea Dart және VTOL FY Pogo.

Алғашқы жұмыстар

1945 жылдың тамызынан бұрын Consolidated Vultee компаниясының Vultee бөлімшесі, каналдық зымыранмен қоздырылатын қанатты ұшақ мүмкіндігін қарастырды. Компания бұрынғы жылдары сұйық салқындатылатын радиаторлы қозғалтқыштардың жобаларын жасаған болатын. Бұл жобада отын құбыр ішіндегі кішкентай зымыран қозғалтқыштарының қыздыруымен араласып, "жалған рамалық қозғалтқыш" құрайтын еді. 1945 жылдың тамызында АҚШ Әскери-әуе күштері (USAAF), жақын арада АҚШ Әуе күштері болып қайта аталған, жоғары жылдамдыққа қол жеткізе алатын және төрт минут ішінде 50000 фут (15240 м) биіктікке көтеріле алатын жойғыш ұшаққа қатысты ұсыныс жасады. Бірнеше компания жауап берді, олардың арасында Consolidated Vultee компаниясы да болды, ол өзінің жобасын 1945 жылдың 13 қазанында ұсынды.

Дельтаға ауысу

Конверт соңғы жиегін түзетіп, алдыңғы жиегінің бұрылуын арттыру арқылы жаңа қанаттың сипаттамалары едәуір жақсарғанын анықтады. Осылайша, неміс конструкторы Александр Липпиш оған әсер еткен деген пікірлерге қарамастан, Конверт өздігінен жұқа, жоғары жылдамдықты дельта қанатты ашты. Аэродинамикалық зерттеулерді басқарған Ральф Шик кейін Райт-Паттерсон әуе базасында Липпишпен кездесті. Бұл оны жұқа дельта қанаттың дұрыс бағыт екеніне көндіруге көмектесті, бірақ Липпиштің ықпалы "моральдық қолдаудан" аспады және Конверт оның көптеген идеяларын, мысалы, Липпиш P.13a жобасының қалың қанатын және АҚШ сынаған DM 1 сынақ ұшағын қабылдамады.

Дельта зерттеулері

Дельта қанатының конфигурациясымен ұшу тәжірибесін алу мақсатында, Convair кішігірім прототип, Модель 7002 құруды ұсынды, оны USAAF 1946 жылдың қараша айында қабылдады. Даму уақытын және қаржыны үнемдеу үшін көптеген компоненттер басқа ұшақтардан алынды: негізгі шасси North American FJ 1 Fury-дан, алдыңғы тірек доңғалағы Bell P 63 Kingcobra-дан, қозғалтқыш пен гидравликалық жүйе Lockheed P 80 Shooting Star-дан, катапультік кресло мен кабинаның шатыры жойылған Convair XP 81-ден, ал руль педальдары BT 13 оқу ұшағынан алынды. Калифорния штатының Дауни қаласындағы Vultee алаңында құрылыс жұмыстары жақсы жүріп жатқанда, 1947 жылдың жазында North American Aviation Vultee зауыттарын иелігіне алды. Ұшақ фюзеляжі Convair зауытына, Сан-Диегоға көшіріліп, күзде аяқталды. Жел тоннелінде сынау жүргізу үшін желтоқсан айында қозғалтқышсыз Ames Aeronautical Laboratory NACA-ға жіберілді. Сынақтар аяқталғаннан кейін, фюзеляж Сан-Диегоға қайтарылды, онда ол Allison J33 A 21 қозғалтқышымен жабдықталды. Сынақтарды жүргізу Фрэнк Эверест пен Чак Йегерге тапсырылды. Осы ұшуда қонуға дайындалып келе жатқанда, ол алдыңғы жылдамдықты азайту үшін мұрынды көтеріп, алғашқы ұшу кезінде туындаған мәселелерді болдырмауға тырысты. Көңіл көтеріп, ұшақ тоқтаған жоқ; ол мұрынды 45 градусқа дейін көтере алды, осы қалпында бақылауда ұшып, Convair-дың көрсеткен нәтижесінен гөрі баяу қонды. 1951 жылы XF 92A Allison J33 A 29 қозғалтқышымен және форсаждық камерамен қайта жабдықталды. Бірақ, өнімділікте айтарлықтай жақсарту болған жоқ. Сонымен қатар, бұл қозғалтқышқа техникалық қызмет көрсетуде қиындықтар туындады және келесі 19 айда бар болғаны 21 ұшу орындалды. Ұшақтың соңғы рейсінен кейін, Кросфилд көл төсегінен таксилеу кезінде алдыңғы тірек доңғалағы құлап кетті, соның салдарынан ұшақ пайдаланудан шығарылды. Ұшқыштардың ешқайсысы бұл конструкция туралы жақсы пікір білдірген жоқ. Йегер: «Оны ұшыру қиын болды, бірақ мен оны 1,05 Мах жылдамдыққа жеткіздім», - деді. Кросфилд тікелейрек айтты: «Ешкім XF 92 ұшқысы келмеді. Осы ұшаққа ұшқыштардың тізімі болған жоқ. Ол – ұшуға жарамсыз машина еді. Барлығы оның жеткілікті қуатқа ие еместігіне шағымданып айтты».

Ықпал

Дельта қанаттың жұқа аэродинамикалық профилі, жеңіл салмағы және құрылымдық беріктігі оны жоғары жылдамдықты ұшақ құруға қолайлы кандидат етті. 425 фут² (39 м²) үлкен беті қанатқа түсетін жүктемені азайтып, төмен жылдамдықта жақсы өнімділікке әкелді. Өте төмен қону жылдамдықтарына қол жеткізуге болады, бірақ мұның құны – қатты көтерілген мұрын бұрышы және одан туындайтын нашар көріну. Жоғары және төмен жылдамдықтардың жақсы сипаттамаларын біріктіру басқа конструкциялар үшін өте қиын болды. XF 92 үлкен сұранысқа ие болмаса да, дизайн тұжырымдамасы перспективалық болды және дельта қанаты 1950 және 1960 жылдары бірнеше Convair ұшақтарында қолданылды. Ұшақ конструкторларын ерекше қызықтырған нәрсе – Йегердің екінші рейсінде байқаған төмен жылдамдықтағы күтпеген жақсы қасиеттері болды. Ұшақ өте жоғары шабуыл бұрыштарында (альфа) басқарыла беретін, ал дәстүрлі конструкциялар мұндай жағдайда тоқтап қалар еді. Бұған себеп – қанаттың үстінде пайда болатын күтпеген үлкен айналмалы ағын болды, ол фюзеляж бен қанаттың алдыңғы жиегі арасындағы ауа ағынынан туындады. Айналмалы ағын қанаттың жоғарғы бетіне «жабысып», оны ұшақтың жылдамдығынан әлдеқайда жоғары жылдамдықпен қозғалатын ауамен қамтамасыз етті. Осы маңызды аймақтағы ағынды басқару арқылы дельта қанаттың өнімділік шегін кеңейтуге болады, нәтижесінде 1960 және 1970 жылдары көптеген дельта қанатты ұшақтардың конструкциясына қанатшалар енгізілді. Соңғы кезде «мини-дельталар» – алдыңғы жиекті кеңейту түрінде көптеген истребительдерде қолданылып, дәстүрлі қанат үстінде айналмалы ағынды құрайды.

Кинодағы

XF 92A ұшағы «Белгісіздікке қарай» (1956) атты авиациялық фильмде құрсақта қонған Convair F 102 Delta Dagger истребителінің орнына түсірілген.

Көрмеге қойылған ұшақтар

46 682 – Огайо штаты, Дейтон қаласының жанындағы Wright Patterson әуе базасындағы АҚШ Әскери-әуе күштері Ұлттық мұражайының Ғылыми-зерттеу және әзірлемелер галереясы.

Танымал мәдениет

XF 92A-ның ерекше қолданылуы Говард Хьюздің Джон Уэйн мен Джанет Ли қатысқан "Жет-пилот" фильмінде "МиГ-23" рөлін сомдаған киномодель ретінде болды. Фильмнің шығуы ұзаққа созылғандықтан, 1957 жылы экранға шыққан кезде XF 92A-ның түсірілген кадрлары монтаж кезінде қиылып қалды. Алайда, ол Уильям Холденнің басты рөлде ойнаған "Toward the Unknown" (1956) фильмінде де пайда болды, бірақ тағы да басқа ұшақтың кейпінде – бұл жолы F 102 Delta Dagger ұшағының дизайнының вариациясы ретінде.