Тіссаферн: Лидия және Иония сатрапы (б.з.д. 445-395 жж.)

Кіріспе

Лидия және Ионияның парсы сатрапы (б.з.д. 445–395 ж.)

Тиссаферн (; Уикисөздік:Τισσαφέρνης (Τισσαφέρνης]]); , 𐊈𐊆𐊖𐊀𐊓𐊕𐊑𐊏𐊀 ; фарнах – авеста тіліндегі xvarənah сөзімен тең, яғни «бақ», «дәулет», «сиялылық». Читра – табиғат, әсіресе жанды табиғатты білдіреді. Чича – бұл ежегіткен ирандық Čiθra терминінің көне парсыша түрі, бұл атаудың медилік түрінде *Čiθrafarnah (Τετραφέρνης) ретінде көрінеді.

Отбасы және ерте өмірі

Тиссаферн б.з.д. 445 жылы дүниеге келген. Ол маңызды парсы әулетіне жататын: ол грек патшасы Ксеркс Грекияны басып алған кезде өлмейтіндердің қолбасшысы болған көрнекті парсы генералы Гидарнның немересі болды. Б.з.д. 414 жылы Дарий II Тиссафернге Лидия және Ионияның парсы сатрабы Писутнистің бүлігін басуды және оның лауазымын иеленуді тапсырды. Тиссаферн Писутнистің грек салдатына одан бас тарту үшін пара берді және ол бағынса, өмірі сақталатынын уәде етті, бірақ Дарий бұл уәдені орындамады. Дарий II Тиссафернге Писутнистің ұлы Аморгестің жалғасқан бүлігін тоқтатуды және Кіші Азияның грек қалаларынан, олардың көпшілігі афиналықтардың қорғауында болған, белгілі бір салықтарды жинауды бұйырғанда, Тиссаферн Афинаға қарсы Спартамен одақ құрды, бұл б.з.д. 412 жылы Ионияның көп бөлігінің парсылар тарапынан басып алынуына әкелді. Алайда Тиссаферн әрекет етуге құштар болған жоқ және мақсатына жетіп, көбінесе адал емес келіссөздер арқылы қол жеткізуге тырысты. Алцибиад Парсының ең жақсы саясаты Афина мен Спарта арасындағы тепе-теңдікті сақтау екенін оған көздері жеткізді, ал көршісі Фарнабазбен, Геллеспонт Фригиясының сатрабымен бәсекелестік гректерге қарсы әрекет етуге оның ықыласын одан әрі азайтты. Сондықтан, б.з.д. 408 жылы патша Спартаны белсенді түрде қолдауға шешім қабылдағанда, Тиссаферн генерал лауазымынан алынып, оның жауапкершілігі Кария сатрапиясымен шектелді, ал Лидия және соғысты басқару Кірге тапсырылды. Кек алу ниетімен Кір үлкен армия жинады және Тавр тауларында тұратын песидиялықтарға қарсы жорыққа дайындалып жатырмыз деп мәлімдеді. Б.з.д. 401 жылы көктемде Кір барлық күштерін біріктіріп, армия құрды, оған Ксенофонттың «Он мың» жасағы да кірді, және өзінің жорығының мақсатын жарияламай Сардистен жолға шықты. Ол грек әскерін соғыстың ұзақтығы мен қауіптілігіне күмәнданудан сақтандырып, шебер басқару және үлкен сыйлықтар уәде етті. Киликияға жіберілген 35 триремадан тұратын спарталық флот Аманус өткелдерін Сирияға ашты, ал Кірге 700 сарбаздан тұратын спарталық отрядты Кирисоф басқарды. Алайда Тиссаферн Артаксеркс II-ге ескертіп, тез арада армия жинады. Кір Бабылға қарсылықсыз кірді. Б.з.д. 401 жылы қазанда Кунакса шайқасы болды. Кірдің 10 400 грек гоплиті (ауыр қаруланған сарбаз), 2 500 пельтаст (жеңіл жаяу әскер) және Арий басқаратын шамамен 10 000 сарбаздан тұратын азиялық армиясы болды. Кір патшаның тағдыры оның қолында екенін түсінді. Сондықтан ол гректердің қолбасшысы, спарталық Клеархтың Артаксеркске қарсы орталыққа шабуыл жасауын қалады. Клеарх мақтан тұтып, оған бағынбады. Нәтижесінде парсылардың Тиссаферн басқарған сол қанаты Кірдің қалған күштеріне қарсы соғысуға мүмкіндік алды. Ортадағы Кір Артаксеркске қарсы шабуыл жасады, бірақ қаза тапты. Тиссаферн бүлікшіні өзі өлтіргенін мәлімдеді. Кірдің өлімі туралы хабарды естіген грек сарбаздары өзінің зор империяның ортасында екенін түсінді, олардың қолында ешқандай азық-түлік, қаржылық қолдау көрсетпейтін ешкім жоқ, және парсы аристократиясының арасында сенімді одақтастар да жоқ. Олар парсылық одақтастары Арийді патша етіп қоюды ұсынды, бірақ ол патшалық әулеттен емес екенін және парсылардың арасында сәттілікке жету үшін жеткілікті қолдау таба алмайтынын айтып, бас тартты. Олар Тиссафернге қызмет етуді ұсынды, бірақ ол бас тартты. Алайда гректер оған бағынудан бас тартты. Тиссаферн қиын жағдайда қалды: ол үлкен армияны тікелей шабуылмен жеңе алмады. Ол оларды азық-түлікпен қамтамасыз етіп, ұзақ күткеннен кейін солтүстікке қарай үйлеріне қайтарды, сонымен қатар парсы генералы Арийді және оның жеңіл әскерлерін гректерден бөліп алды. Грек офицерлері Тиссаферннің тойға шақыруын ақымақтықпен қабылдады. Сол жерде олар тұтқынға алынып, патшаның алдына әкелінді және бастары кесілді. Адалдығы үшін Артаксеркс Тиссафернге өзінің қыздарының біреуін әйел ретінде берді және оны Лидияның губернаторы және Кіші Азиядағы парсы армиясының бас қолбасшысы етіп қайта тағайындады.

Tissaphernes was born in 445 BC. He belonged to an important Persian family: he was the grandson of Hydarnes, an eminent Persian general, who was the commander of the Immortals during the time of king Xerxes' invasion of Greece. In 414 BC, Tissaphernes was assigned by Darius II to suppress the rebellion of Pissuthnes, the Persian satrap of Lydia and Ionia, and to take over his office. Tissaphernes bribed Pissuthnes' Greek mercenaries to desert him and promised that his life would be spared if he surrendered, a promise which Darius did not keep. When Darius II ordered Tissaphernes to proceed to suppress the continued rebellion of Pissuthnes' son Amorges, and also ordered him to collect the outstanding tribute from the Greek cities of Asia Minor, many of which were under Athenian protection, Tissaphernes entered into an alliance with Sparta against Athens, which in 412 BC led to the Persian conquest of the greater part of Ionia. However, Tissaphernes was unwilling to take action and tried to achieve his aim through astute and often perfidious negotiations. Alcibiades persuaded him that Persia's best policy was to keep the balance between Athens and Sparta, and rivalry with his neighbour Pharnabazus of Hellespontic Phrygia still further lessened his willingness to act against the Greeks. When, therefore, in 408 BC the king decided to actively support Sparta, Tissaphernes was removed as a general and his responsibilities were limited to the satrapy of Caria, with Lydia and the conduct of the war being entrusted to Cyrus the Younger. With the desire for revenge, Cyrus gathered a large army and pretended to prepare an expedition against the Pisidians, a tribe based in the Taurus mountains. In the spring of 401 BC, Cyrus united all his forces into an army, which now included Xenophon's "Ten Thousand", and advanced from Sardis without announcing the object of his expedition. By dexterous management and promises of large rewards, he overcame the misgivings of the Greek troops over the length and danger of the war. A Spartan fleet of 35 triremes sent to Cilicia opened the passes of the Amanus into Syria and a Spartan detachment of 700 men under Cheirisophus was conveyed to Cyrus. However, Tissaphernes managed to warn Artaxerxes II and quickly gathered together an army. Cyrus advanced into Babylonia before he met with any opposition. In October 401 BC, the Battle of Cunaxa ensued. Cyrus had 10,400 Greek hoplites (heavy armed citizen soldiers), 2,500 peltasts (light infantry) and an Asiatic army of approximately 10,000 under the command of Ariaeus. Cyrus saw that the outcome depended on the fate of the king. He therefore wanted Clearchus of Sparta, the commander of the Greeks, to take the centre against Artaxerxes. Clearchus, out of arrogance, disobeyed. As a result, the left wing of the Persians under Tissaphernes was free to engage the rest of Cyrus' forces. Cyrus in the centre threw himself upon Artaxerxes, but was slain. Tissaphernes claimed to have killed the rebel himself. The Greek soldiers of Cyrus, once they heard about the news of his death, realised that they were in the middle of a massive empire with no provisions, no one to finance them, and no reliable allies amongst the Persian nobles. They offered to make their Persian ally, Ariaeus, king, but he refused on the grounds that he was not of royal blood and so would not find enough support among the Persians to succeed. They then offered their services to Tissaphernes, but he refused. However, the Greeks refused to surrender to him. Tissaphernes was left with a problem: he faced a large army of heavy troops that he could not defeat by frontal assault. He supplied them with food and, after a long wait, led them northwards for home, meanwhile detaching the Persian general Ariaeus and his light troops from the Greeks. The senior Greek officers foolishly accepted an invitation from Tissaphernes to attend a feast. There they were made prisoners, taken before the king, and decapitated. As a reward for his loyalty, Artaxerxes gave Tissaphernes one of his own daughters in marriage and restored him as governor of Lydia and as the commander in chief of the Persian army in Asia Minor.

Кейінгі өмір және өлім

Кіші Азияға қайтып келгеннен кейін Тиссафрен Кирға адалдық көрсеткен грек қалаларына шабуыл жасап, оларды жазалау үшін әрекет етті.