Кіріспе

Багам аралдарындағы арал, Кристофер Колумб алғаш рет қоныс тепкен.

Гуанахани ("кішкентай жоғарғы сулар жері" деген мағынада) – Багам аралдарындағы аралдың тайно халқы берген аты. Кристофер Колумбтың алғашқы саяхаты барысында 1492 жылдың 12 қазанында Жаңа дүниедегі алғашқы көрілген және зерттелген жер осы арал болды. Бұл арал бұршақ пішіндес, Колумб оны Сан-Сальвадор деп атады. Гуанахани дәстүрлі түрде Уотлинг аралымен байланыстырылып келді, нәтижесінде 1925 жылы ол Сан-Сальвадор аралы деп атау алды. Алайда, қазіргі ғалымдар осы сәйкестіктің дұрыстығына күмәнділенеді және Оңтүстік Багам аралдарындағы және оның төңірегіндегі бірнеше басқа да мүмкін аралдар ұсынылып отыр.

Колумбтың өзі жазған хат

1493 жылдың көктемінде Испанияға оралған Колумб, Кастилия патша сарайындағы демеушілерінің бірі Луис де Сантангельге хат жазды. Хат кеңінен басылып, көптеген тілдерге аударылды, соның арқасында жаңалық Еуропаға тарады. Хатта Колумб өзі алғаш ашқан аралдың аты Гуанахани екенін айтады, бірақ басқа ешқандай мәлімет бермейді. Дегенмен, осы бір жалғыз айқас кең таралған хатта Гуанахани есімін ертерек таныстыруға жеткілікті болды.

Хуан де ла Козаның картасы

Хуан де ла Коса Санта-Мария кемесінің иесі және капитаны болды, осылайша Колумбпен бірінші сапарға қатысты. Ол сонымен қатар картограф болды, ал 1500 жылы де ла Коса әлем картасын жасады, ол Жаңа дүниені көрсеткен ең алғашқы еуропалық карта ретінде кеңінен танымал. Картаның Кариб теңізі бөлігінде Куба және Испаньола анық бейнеленген, ал Багам аралдары одан әлдеқайда шатастырылған түрде көрсетілген. Дегенмен, Багам аралдарындағы Гуанахани бір ғана арал емес, бірнеше кішкентай аралдар тобын көрсететіндей болып салынған, ол Куба мен Гаити арасындағы Желді жолдың солтүстігінде, Багам аралдары тізбегінің орталық бөлігінде орналасқан.

Күнделік

Колумбтың күнделігі деп аталатын, дәлірек айтқанда Диарио, испан монахы және Колумб отбасының досы Бартоломе де лас Касас жасаған тұжырымдама, шамамен 1540 жылдары жазылған болуы мүмкін. Колумб алғашқы сапарынан кейін Испанияға оралғанда, Барселонадағы патша сарайына есеп беріп, өзінің түпнұсқа күнделігін испан монархтарына ұсынды. Патшайым Изабелла күнделікті көшіруге бұйырды. Түпнұсқасы көп ұзамай жоғалып кетті, бірақ «Барселона көшірмесі» деп аталатын көшірме Колумбқа екінші сапары алдында қайтарылды және ол 1506 жылы қайтыс болған кезде оның қолында болды. Кейін ол оның ұлы Фернандоға өтті және көп жыл бойы оның үлкен кітапханасында сақталды. Бір кезде Лас Касас Барселона көшірмесін алып, қазір Диарио деп аталатын тұжырымдама жасады. Диарионың көп бөлігі Лас Касастың үшінші жақта жазылса да, Багам аралдарындағы Колумбтың қимыл-қозғалыстарын сипаттайтын бөлігінің көбі Колумбтың өзінің бірінші жақта баяндауында жазылған және (Лас Касастың сөзіне сүйенсек) Барселона көшірмесінен тікелей алынған цитата. Барселона көшірмесі 16 ғасырдың соңында жоғалып кетті, бірақ Лас Касастың Диариосы 1795 жылы Фердинанд де Наваретте табылған және 30 жылдан кейін жарияланды. Диарио Колумбтың алғашқы сапарындағы қимылдары мен іс-әрекеттері туралы ең сенімді және толыққанды мәліметтерді қамтиды.

Себастьян ЛаФранс пен Фернандо Колонның өмірбаяны

1571 жылы Венецияда Христофор Колумбтың итальян тілінде жазылған өмірбаяны жарық көрді. Бұл кітап Колумбтың екінші ұлы Фернандо Колонның 1537-1539 жылдар аралығында жазған испан тіліндегі қолжазбасының аудармасы болды. Испан тіліндегі қолжазбаны итальян тіліне Альфонсо Улоа аударған, ол Венецияда кәсіби аудармашы ретінде жұмыс істейтін испандық еді. Контекстен қарағанда, Фернандо алғашқы саяхатты сипаттайтын өмірбаян бөлімін жазғанда Барселонадағы түпнұсқадан жұмыс істегені анық, себебі өмірбаянның көптеген егжей-тегжейлі мәліметтері «Диарио»мен дәл сәйкес келеді. Осылайша, өмірбаянның басты маңызы – «Диарио»ның дұрыстығын тексеру, бұл Лас Касастың көптеген тұрғыда дұрыстығын растайды. Дегенмен, өмірбаянды «Диарио»да кездеспейтін бірнеше сипаттамалар бар. Ең маңыздысы, өмірбаян Гуанаханидің ұзындығы он бес лигаға (45 миль) жетеді дейді, бұл Колумбтың «Диарио»дағы бір күндік саяхаттың нәтижесінде бүкіл аралды көргендігі туралы айтқан сөздерімен қайшы келеді.

Сан-Сальвадор/Гуанаханидің сипаттамасы

Колумб бұл аралды "өте жазық және өте жасыл ағаштармен" деп сипаттайды, бұл тарихшылар ұсынған барлық аралдарға қатысты дұрыс. Оның келесі айғағы көбірек мәселе тудырады. Оның сөзіне қарағанда, Гуанаханиде "muchas aguas y una laguna en medio muy grande" – көптеген сулар және ортасында (немесе "арасында") өте үлкен лагуна болған. "Лагуна" сөзі көптеген түсіндірулерге орын береді. Ол лагунаны немесе көлді білдіретіні белгісіз. Дегенмен, ұсынылған аралдардың көпшілігінде лагуна немесе көл бар, тек Шығыс Кайкос аралдарында мұндайлар жоқ. 14 қазанда Колумб Гуанахани аралының "басқа, яғни шығыс бөлігіне" қайықпен сапар жасады. Осылайша, ол аралдың солтүстік-шығыс бағытында бойынша өтті. Мұндай мүмкіндік тек Плана, Консепсия және Эгг сайларында ғана бар, ал Самана сайларында бұл мүмкіндік шектеулі. Колумб аралды толығымен қоршап тұрған рифті байқады. Барлық ұсынылған аралдарда риф бар, бірақ Кэт және Уотлинг аралдарындағы рифтер аралды толығымен қоршамайды. Риф пен аралдың арасында "христиандық әлемінің барлық кемелерін сыйдыра алатын" үлкен порты болған. Бұл, әрине, асыра сілтеу болуы мүмкін. Эгг аралындағы порт анық кішкентай, бірақ көршілес Рояль аралындағы әсерлі портқа ұқсас, оны ол "Сан-Сальвадор" деп атаған үлкен аралдың бөлігі деп санауға болады (басқа "бөлік, ол шығыс бөлігі"). Колумб құрлыққа шығып, "аралға ұқсайтын, бірақ шындығында арал емес" бір жерді көрді. Бұл жерді анықтау қиын, өйткені соңғы 500 жылда ол нағыз аралға айналған болуы мүмкін.

Аралдардың саны

Бір даулы мәселе – Гуанахани бір арал болған ба, әлде бірнеше аралдан тұрған ба? Деректер нақты емес деп айтылады. Колумб Гуанаханидің бірнеше аралдан тұратындығын тікелей айтқан жоқ, бұл әрине ескеруге лайық жайт. Бірақ ол Гуанаханидің "басқа бір бөлігі, яғни шығыс бөлігі" бар екенін айтады, және сол шығыс бөлігін зерттеу үшін ол жаяу жүрудің орнына қайықпен өтті, бұл маңызды болуы мүмкін. Колумбпен бірге болған Хуан де ла Косаның картасының көшірмелерінде Гуанахани кейбір зерттеушілерге шағын аралдар тізбегі сияқты көрінеді.

Трансатлантикалық жол

Гуанаханиді табудың бірінші жолы – Колумбтың кемелік күнделігінде көрсетілген қашықтықтар мен бағыттарды ұстансаңыз болады. Бұл процедура қиын, себебі Колумбтың лигасының ұзындығын, теңіз ағындарының жылдамдығы мен бағытын, сондай-ақ оның 1492 жылы магниттік компасының нақты қай бағытқа көрсеткенін анықтауда белгісіздіктер бар. Джон МакЭлрой 1941 жылы мұны жасауға тырысқандардың бірі болды, ол 1500 жылға арналған болжамдық магниттік картаны және пилоттық карталардан алынған ағымдарды пайдаланды. Оның қашықтықтағы үлкен қатесін түзету факторымен түзетілді, нәтижесінде оның соңғы нүктесі Уотлинг аралының жанында болды. Бұл нәтиже 1991 жылы Дуг Пектің теңіз саяхатымен айтарлықтай расталды. 1986 жылы National Geographic Society-ден Луис Марден саяхаттың бірінші жартысына (бірақ екінші жартысына емес) ағымдарды қолданды және Самана Кейді құрлыққа ең ықтимал түскен жер деп анықтады. 1992 жылы Голдсмит пен Ричардсон векторлық орташа ағымдарды (басым ағымдар емес) және жаңартылған магниттік өрісті пайдаланып, Гранд-Түрк аралының жанында аяқталатын жолды тапты. 2004 жылы Кит Пикеринг заманауи көзден алынған магниттік бұрылыстарды қолданды және Плана Кайс аралының жанында аяқталатын жолды тапты.

Табылғанға дейінгі кешке көрінетін жарық

11 қазан күні сағат 22:00-де Колумб "кішкентай шам сияқты, көтеріліп, жоғары көтерілген" жарық көрді. Ол оны кемедегі басқа адамдарға көрсетті, олардың кейбіреулері жарықты көре алды, ал кейбіреулері көре алмады. Құрлыққа түсу орны Колумб жарықты көрген жерден шамамен 35 миль қашықтықта болды. Сондықтан, егер жарық жердегі көзден шыққан болса, онда ол Гуанаханиден емес, шығысқа қарайғы басқа аралдан болуы керек. Плана Кайс теориясы бойынша, жарық Маягуанада болған. Концепция бойынша, ол Кэт аралында, Уотлинг аралында немесе Ром Кейде болуы мүмкін. Кейкос үшін Гранд-Тёрк аралында болуы мүмкін. Кэт аралы үшін Уотлингс аралында, ал Лигнум Витае Кей үшін Элютера аралында болуы мүмкін. Уотлинг, Гранд-Тёрк және Эгг-Айленд теорияларына қатысты нақты түсіндірме жоқ.

Аралық аралдар жолы

Трансатлантикалық жолдан өзге, Гуанаханидің орналасуын анықтаудың тағы бір маңызды тәсілі – аралдар аралық жол, оны Гуанаханиден Кубаға қарай немесе Кубадан Гуанаханиге қарай іздеуге болады. Кеме журналындағы бағыттар, қашықтықтар және көрсетілген бағыттардың көптігін ескере отырып, осы тәсіл орналасуын дәл анықтауға көбірек мүмкіндік береді және тарихшылар тарапынан ең көп қолданылған әдіс болып табылады. 20-шы ғасыр тарихшылары Колумбтің барып көрген Багам аралдарын шатасуды болдырмау үшін римдік сандармен атауды қалыпты жағдай еткен: I арал – Гуанахани, II арал – Колумбтің екінші аралы (оған Санта-Мария-де-ла-Консепсьон деген ат берген); одан кейін III арал (Колумб Фернандина деп атаған) және IV арал (жергілікті тұрғындар Самоэте деп атаған, ал Колумб оны Исабела деп атаған). Осы төрт аралдан кейін Колумб Кубаның солтүстік жағалауына қонбас бұрын, солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан жеті немесе одан да көп аралдардан тұратын тізбекке (тарихшылардың пікірінше, бұл қазіргі Багам аралдарының Рагг аралдары болуы керек) сапар жасады. Сондықтан, сәтті аралдар аралық жол Гуанаханиден Рагг аралдарына дейін кеме журналындағы сипаттамаларға сәйкес келуі керек, және бұл орындау үшін айтарлықтай бұрмалаушылықтарға жол бермеу қажет. Бірақ, қатаң айтқанда, мұндай нәрсеге қол жеткізу мүмкін емес, себебі кеме журналында өзіне қарсы келетін бірнеше тұс бар.

II арал

14 қазанда Гуанаханиден кешігіп шыққан Колумб: "Мен сонша көп аралдарды көрдім, қайсына бірінші бару керектігін қалай шешетінімді білмедім", - деді. Ең үлкен аралға бағытталған ол, оның қашықтығын көз шамасымен бес лига деп есептеді, ал басқа аралдар одан жақын да, алыс та болды. Ол II аралға шамамен түске қарай жетті, кері ағыс (әдетте "ағыс" деп аударылады, бірақ "жел" болуы мүмкін) салдарынан қашықтықты бес емес, жеті лига деп қайта бағалады. II аралдың Гуанаханиге қараған жағалауы солтүстік-оңтүстік бағытында бес лигаға созылған, ал екінші жағалауы ("Мен оны бақылап өттім", - дейді Колумб) шығыс-батыс бағытында он лигадан астамға созылды. Осы жерде кемелік күнделікте даулы мәтін кездеседі: "Осы аралдан батысқа қарай тағы да үлкен арал көрдім, сондықтан күні бойы ілгері жылдым, түнге дейін жүзіп, әйтпесе аралдың батыс мүйісіне жете алмас едім". Осыдан Колумб сол түні кемеге тікелей іргелес болған "батыс мүйісі" бес және он лигалық жағалаулары бар аралда ма, әлде батыстағы үлкен аралда ма, белгісіз; яғни, 15 қазанда Колумб бір немесе екі аралдың жанында болды ма, белгісіз. Екі аралды ұстанымды жақтаушылар оларды IIa және IIb аралдары деп атайды.

ІІІ арал

Журнал 16 қазанда II аралдан III аралға екі рет саяхаттағанын көрсетеді: бірінші нұсқада Колумб сағат 10-да шығып, III аралға жету үшін тоғыз лига шығыс-батыс бағытта жүзеді; екінші нұсқада Колумб түскі уақытта шығып, "шамамен шығыс-батысқа" сегіз лига жүзіп, III аралға жетеді. Колумб III аралдың мөлшері туралы кейбір қайшы ақпарат береді, алдымен (аралы зерттелгенге дейін) оның ұзындығы 28 лигадан асып кетуі мүмкін дейді, бірақ кейіннен "мен шамамен 20 лигасын көрдім, бірақ ол сонда тоқтамады" дейді. Дегенмен, Колумб III аралдың жағалауы туралы басқа аралдарға қарағанда толыққандырақ мәлімет береді. 16 қазан күні кешке ол жағалауы NNW және SSW бағыттарымен созылған мысқа жетті (бірақ кейбір ғалымдар мұнда транскрипция қатесі болуы мүмкін екенін айтады). Келесі күні таңертең (17 қазан) ол NNW бағыттағы жағалаумен жүріп, аралдың соңына (немесе "қапталына") екі лига жеткенде, аузында екі тар шығару жолы бар кішкентай аралмен шектесетін "тамаша белім" тапты. Ол қайықтарды белімге кіргізіп, оны пайдалануға тым терең емес екенін анықтады, сосын су алу үшін қайықтарды жағаға тіктеді. Екі сағаттан кейін белімнен шығып, солтүстік-батысқа қарай (бұрынғы NNW емес) "аралдың шығыс-батысқа қарай созылған жағалауына дейін" жүзіп кетті. Осылайша, III аралда төрт жағалау сызығы сипатталған: келу мысынан бастап, бір жағалау SSW, бір NNW бағытта; екінші жағалау NNW бағытымен жүріп Колумб белімге жетті; сол жағалау бойымен жалғаса отырып, жағалау сызығы NW, содан кейін W бағытына бұрылады. Бұл төрт жағалау сызығы мен белім Лонг-Айлендтің оңтүстік бөлігімен толық сәйкес келеді. Колумб 17-18 қазан күндері ауа райының нашарлауына тап болып, жағалауға тіреліп қалудан сақтану үшін теңізге шықты. Ол 18-і күні III аралға қайта оралды, бірақ журнал сол түні ол қай жерде тоқтағанын көрсетпейді. Келесі күні таңертең, 19 қазанда, ол флотын бөліп, өзіне ұрланған жергілікті жетекшілер айтқан Самоэте аралын іздеуге кірісті.

IV арал

Таң атқанда III аралдан шығып, Колумб Нинаны Оңтүстік-Шығысқа (SSE) және Санта-Марияны Оңтүстік-Шығысқа (SE), ал Пинтаны "шығысқа және оңтүстік-шығысқа" жіберді (кейбір дереккөздерде айтылған Оңтүстік-Шығысқа (ESE) қарама-қайшы). Осылайша кемелер кең аумақты мұхитты аралап, орналасуы туралы аз ғана мәлімет болған аралды іздеді. Санта-Мария өзі аралды таңғы сағат 9-ға дейін көріп, басқа кемелерге қосылуға сигнал берді, Колумб түстен бұрын IV аралға жетіп, солтүстік нүктесіне келді. Колумб бұл нүктені рифпен қоршалған және жанында кішкентай арал бар деп сипаттады. Колумбтың IV арал туралы сипаттамалары, ең жақсысы, шатастырады. Ол IV аралды III аралдан "шығыс-батысқа қарай" деп сипаттады (бұл оның флотының іздеудегі қозғалысы туралы бұрынғы сипаттамасына қайшы келеді), сондай-ақ ол солтүстік нүктеден жағалаудың батысқа қарай 12 лигаға дейін, батыс мүйісіне, Кабо Гермосоға дейін созылатынын айтады. Осы жағалаудың батысқа қарай бағыты Колумбтың аралға келгенімен (ол солтүстік нүктеге шығысқа қарай жүзіп, бірінші рет Кабо Гермосоға келмегендіктен) және IV аралдың солтүстік шетінен кеткенін (Оңтүстік-Батысқа (SSW) жүзіп, бірақ жағаға батпағандықтан) сипаттауларымен келіспейді. Кабо Гермосодан Колумб солтүстік-шығысқа қарай "үлкен шығанақты" сипаттады. Мәселені одан әрі ушықтырып, Колумб Кабо Гермосоның Самоэтеден бөлек аралда орналасқанына сенетінін айтады. Келесі күні таңертең (20 қазан) ол аралды айналып өту үшін шығанаққа кіруге тырысты. Бірақ бұл әрекеті көп ұзамай сәтсіз аяқталды, себебі ол тым жайылған еді, сондықтан Колумб бағытын өзгертіп, солтүстікке қайтты, өзінің ұрланған жергілікті гидтері айтқан Патшаның келуін күтті. Патшаны екі күн бойы нәтижесіз күткеннен кейін, тағы бір күн тынышталғаннан кейін, Колумб 24 қазанда түн ортасында IV аралдың солтүстік шетінен шығып, оған айтылған оңтүстікке орналасқан үлкен арал Кубаға бағыт алды. Ол 24-і күні таң атқанға дейін Батыс-Оңтүстік-Батысқа (WSW) қарай жүзіп, содан кейін түске дейін тынышталды, түстен кейін аз ғана жетістікке жетті. Кейіннен ол өзінің орнын Кабо-Вердеден Оңтүстік-Шығысқа (SE) қарай жеті лигада анықтады, ол оны ІІІ аралдың "оңтүстік бөлігінің батыс жағында" деп сипаттады. Осы жерден ол күмәнді бағытпен екі лигаға дейін желдің күшеюімен жүрді; содан кейін 25 қазан күні таңертең ол бес лигаға Батыс-Оңтүстік-Батысқа (WSW) және тағы 11 лигаға батысқа қарай жүрді, олар бес лига қашықтықта солтүстікке қарай созылған Islas de Arena ("Құм аралдары") деп аталатын Ragged Islands аралдарын көрді.

Кандидаттар

Қазіргі Сан-Сальвадор аралы 17 ғасырдан бері Уотлингс аралы деп белгілі болды, бірақ 1925 жылы тарихшылар оны Гуанахани деп анықтағаннан кейін аты өзгертілді. Бұл гипотезаны Хуан Баутиста Муньос (1793) алғаш ұсынған. Оны А. Б. Бехер (1856) қайта жаңғыртты және лейтенант Джозеф Б. Мёрдок (1884) оны ықпалды түрде қолдады. Теорияны қолдаушылардың ішінде белгілі тарихшылар Ричард Генри Мейджор (1871) және Сэмюэл Элиот Морисон (1942) де бар. Бұл ең мүмкін кандидат ретінде кеңінен қабылданған. Дегенмен, Кит Пикеринг Уотлингс аралының ең аз мүмкіншілікке ие екенін, және ол 19 ғасырдың бұрынғы теорияларынан артық деп есептелгендіктен ғана кеңінен қабылданғанын айтады. Самана Кейді 1880 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны Густав Фокс ұсынды. Фокс теориясы 1986 жылы «National Geographic» журналында қайта жаңғырылғанға дейін көпке танылмады. Плана Кайс, 1974 жылы Рамон Хулио Дидиес Бургос, ал 1994 жылы Пикеринг ұсынды. Пикерингтің сөзіне сүйенсек, Плана Кайс «басқаларына қарағанда азырақ және аз проблемаларға ие, кейбір жағдайларда одан да азырақ». Гранд-Түрк аралын 1825 жылы Мартин Фернандес де Наварретте ұсынған, бірақ ол көп ұзамай қызығушылықты жоғалтты, бірақ 1924 жылы Роберт Пауэр оны қайта жаңғыртты. Көптеген 18 ғасырдың теңіз карталарында көрсетілгендей, Кэт аралы ұзақ уақыт бойы Гуанахани деп есептелді. Муньос пен Фернандес де Наварреттің бәсекелес жаңа теорияларына қарсы Вашингтон Ирвинг (1828), Александр Слайделл Маккензидің көмегімен, Александр фон Гумбольдт (1837) қолдаған Кэт аралының жағдайын жариялады. Бартоломе де лас Касастың Колумбтың кемелік күндегінің тұжырымдамасы (1875–1876) жарияланғаннан кейін гипотеза күшін жоғалтты, ол оған қарсы күшті дәлелдер келтірді. Маягуана, 1864 жылы Франсиско Адольфо де Варнхаген ұсынды. Консепсия аралы, 1943 жылы Р. Т. Гулд ұсынды. Шығыс Кайкос, 1947 жылы Питер Верхог ұсынды. Артұз аралы, 1981 жылы Арне Моландер ұсынды. Lignum Vitae Cay, 1989 жылы Джон Х. Уинслоу ұсынды.