Кіріспе
Португалиялық теңізші және ханзада (1394–1460) Португалияның Визеу герцогы Дом Энрике (4 наурыз 1394 – 13 қараша 1460), көбінесе Навигатор Генри (Infante Dom Henrique, o Navegador) ретінде танымал, Португалия империясының алғашқы кезеңдері мен 15 ғасырдағы еуропалық теңіз саяхаттары мен теңіз кеңістігін игерудегі маңызды тұлға болды. Әкімшілік басшылығы арқылы ол "Ұлы географиялық жаңалықтар дәуірі" деп аталатын кезеңнің бастамашысы ретінде есептеледі. Генри Португалия королі Жуан I-нің төртінші баласы, ол Авиз үйінің негізін қалады. Жаңа каравелла кемесін алғаннан кейін Генри Батыс Африканы, Атлант мұхитының аралдарын жүйелі түрде зерттеу және жаңа жолдарды іздеу арқылы португалиялық зерттеулер мен теңіз саудасының дамуына жауапты болды. Ол әкесіне 1415 жылы Солтүстік Африка жағалауындағы мұсылман порты Сеутаны жаулап алуға көмектесті. Ол Сахара сауда жолдары арқылы Африкаға апаратын мүмкіндіктерді білді және Африкаға қызығушылық танытты, әсіресе Престер Джон туралы христиандық аңызға және португалиялық сауданың кеңеюіне қызықты. Ол португалиялық зерттеулердің демеушісі саналады.
Dom Henrique of Portugal, Duke of Viseu (4 March 1394 – 13 November 1460), better known as Prince Henry the Navigator (Infante Dom Henrique, o Navegador), was a central figure in the early days of the Portuguese Empire and in the 15th century European maritime discoveries and maritime expansion. Through his administrative direction, he is regarded as the main initiator of what would be known as the Age of Discovery. Henry was the fourth child of King John I of Portugal, who founded the House of Aviz. After procuring the new caravel ship, Henry was responsible for the early development of Portuguese exploration and maritime trade with other continents through the systematic exploration of Western Africa, the islands of the Atlantic Ocean, and the search for new routes. He encouraged his father to conquer Ceuta (1415), the Muslim port on the North African coast across the Straits of Gibraltar from the Iberian Peninsula. He learned of the opportunity offered by the Saharan trade routes that terminated there, and became fascinated with Africa in general; he was most intrigued by the Christian legend of Prester John and the expansion of Portuguese trade. He is regarded as the patron of Portuguese exploration.
Өмір
Генрих король Жуан I мен оның әйелі Филиппаның, Англия королі Генрих IV-тің қарындасы, үшінші тірі баласы болды. Ол Портода крещениеден өтті және, мүмкін, сол жерде дүниеге келген, патша жұбы қаланың ескі монета соғу орнында, қазір Каса-ду-Инфанте (Принц үйі) деп аталатын жерде немесе жақын маңдағы аймақта тұрғанда. Тағы бір мүмкіндік – корольдік жұп Порту қаласында тұрған кезде Леса-да-Пальмейрадағы Леса-ду-Балио монастырында туған болуы мүмкін. Генрих 21 жасында әкесі мен ағаларымен бірге Марокконың солтүстігіндегі Сеута портын басып алды. Сеута португал жағалауына шабуыл жасаған варварлық қарақшылардың ұзақ уақыт бойы бекінісі болған, олар ауылдарды тонап, тұрғындарын африкалық құл саудасында сату үшін тұтқындаған. Осы жетістіктен кейін Генрих Африка жағалауларын зерттеуді бастады, олардың көп бөлігі еуропалықтарға белгісіз болды. Оның мақсаттары Батыс Африкадағы алтын саудасының көзін табу және Престер Джонның аңызға айналған христиан мемлекетін іздеу, сондай-ақ португал жағалауына қарақшылардың шабуылдарын тоқтату болды. Сол кезде Жерорта теңізінің жүк кемелері тым баяу және ауыр болғандықтан, мұндай сапарларға шығуға қолайлы болмады. Генрихтің басшылығымен жаңа, әлдеқайда жеңіл кеме – каравелла жасалды, ол тезірек және қашыққа жүзе алатын. Ең бастысы, ол өте маневрлі және желге қарсы жүзе алатын, соның салдарынан жел бағытына тәуелді емес болатын. Кареллада христиандық Жерорта теңізі кеме жүргізуінде кең таралған латиндық желкен қолданылды. Осы кеме арқылы португал теңізшілері Атлантика мұхитындағы белгісіз суларды, өзендер мен жақын жағалаулардан бастап, мұхиттарды кесіп өтетін сапарларға дейін еркін зерттеді. 1419 жылы Генрихтің әкесі оны Алгарве провинциясының губернаторы етіп тағайындады.
Ресурстар мен табыс
25 мамыр күні 1420 жылы Генрих Португалияның орталық бөлігіндегі Томар қаласында штаб-пәтері орналасқан, Темплер орденінің португалиялық мұрагері – Христиандық әскери орденінің губернаторы болып тағайындалды. Генрих өмірінің соңына дейін осы лауазымды атқарды, ал орден Генрихтің жоспарларына, әсіресе португалдықтар 1346 жылға дейін ашқан деп санайтын Канар аралдарын бағындыруға жасаған табанды әрекеттеріне маңызды қаржы көзі болды. 1425 жылы оның екінші ағасы, Коимбра герцогы Петр Еуропаға дипломатиялық сапар жасады, Генрих одан географиялық материалдарды іздеуді қосымша тапсырды. Петр Венециядан қазіргі әлем картасымен оралды. 1431 жылы Генрих Estudo Geral үшін үйлерді сыйға тартты, ол кейін Лиссабон университетіне айналды, онда грамматика, логика, риторика, арифметика, музыка және астрономия сияқты ғылымдар оқытылды. Медицина және философия сияқты басқа пәндер үшін әр бөлмені оқытылатын пәнге сәйкес безендіруді бұйырды. Генрихтің басқа да ресурстары болды. 1433 жылы I Жоао қайтыс болғанда, Генрихтің үлкен ағасы Эдуард Португалияның королі болды. Ол Генрихке ол ашқан аймақтардағы саудадан түскен табыстың барлығын, сондай-ақ Божадор мүйісінен тысқары экспедицияларды рұқсат ету құқығын берді. Генрих Альгарведегі скумбрия балық аулауда монополияға ие болды. Сегіз жылдан кейін Эдуард қайтыс болғанда, Генрих ағасы Петрді, Коимбра герцогін, Эдуардтың ұлы Афонсу V еңбекке жарамсыз болған кезеңде регенттікке қолдады, ал осы алымды растады. Генрих 1437 жылы Чала Бен Чалаға қарсы Танжерге жасалған сәтсіз экспедицияның негізгі ұйымдастырушысы болды, ол Генрихтің кіші ағасы Фердинандтың бейбіт келісімде португалдық уәделерді орындау үшін кепіл ретінде берілуімен аяқталды. Португалиялық Кортес Фердинандты босату үшін Сеутаны қайтарудан бас тартты, ол алты жылдан кейін қайтыс болғанға дейін тұтқын күйінде қалды. Регент Петр Атлант мұхиты мен Африкадағы португалиялық теңіз кеңістігін қолдады, ал Генрих Петрдің регенттігі кезінде (1439–1448 жж.) Азор аралдарын отарлауға көмектесті. Өмірінің көп бөлігінде Генрих теңіз іс-әрекеттеріне және сарай саясатына белсенді қатысты. Жоао де Баррустың айтуынша, Альгарведе Генрих Терсанабал (terça nabal немесе tercena nabal) деп атаған ауылды жаңартып, қоныстандырды. Бұл ауыл оның теңіз кәсіпорындары үшін стратегиялық маңызға ие болды және кейіннен Вила-ду-Инфанте ("Принцтің егістігі немесе қаласы") деп аталды. Дәстүр бойынша Генрих Сагрес түбегіндегі вилласында навигаторлар мен картографтар мектебін құрған. Алайда, қазіргі тарихшылар мұны қате түсінік деп санайды. Ол Мавританияның жағалауын картаға түсіру үшін бірнеше картографтарды жұмысқа алды, бірақ навигациялық ғылым орталығы немесе обсерватория болған жоқ, сондай-ақ ұйымдастырылған навигациялық орталық та болған жоқ. XVI ғасыр португалиялық математигі және космографы Педро Нуньес Сагрес туралы былай деді: "Содан біздің теңізшілер жақсы білім алып, барлық картографтар мен навигаторлар білуі керек құралдармен және ережелермен жабдықталды". Генрихтің сарайы тезірек теңіз арсеналы мен обсерваториясы бар барлаудың технологиялық базасына айналды деген пікір, танымал мәдениетте қайталанғанымен, ешқашан расталмады. Генрих географиялық қызығушылыққа ие болды және картографтарды жұмысқа алды. Белгілі картограф Жэхуда Крескес ханзаданың сарайына шақырылып, карталар жасауға келіскен деген аңыз бар. Престаж бұл аңыздың себебі ханзаданың сарайында Крескестің болуы болуы мүмкін екенін айтады. 1420 жылы қоныс аударушылар Мадейра аралына көшіп келді.
Азор аралдары
Каталондық картограф Габриэль де Валсеканың Мальоркада жасаған картасы Азор аралдарын алғаш рет 1427 жылы Диого де Сильвес ашқанын көрсетеді деп түсіндірілген. 1431 жылы Гонсало Вельйо де Сильвес бұрын анықтаған "аралдардың" орнын анықтау үшін бұйрықпен жіберілді. Вельйо, әлдеқайда нашар ауа райына байланысты Сагреске қайтуға мәжбүр болғанға дейін, шығыс архипелагындағы Формигасқа жеткен сияқты. Осы кезде португалдық теңізшілер Саргассо теңізіне (Солтүстік Атлантиканың батыс аймағы) да жетіп, оны сол жерде өсетін саргассум теңіз шөптерінің (португал тілінде саргасо / саргасо) атымен атады.
Батыс Африка жағалауы
1424 жылы Божадор мүйісі Африканың батыс жағалауындағы еуропалықтарға белгілі ең оңтүстік нүкте болды. Ғасырлар бойы сенімсіз теңізшілер мүйістің артында теңіз құбыжықтары және әлемнің шеті жатыр деп ойлады. Дегенмен, ханзада Генрих шындықты білуге бекінді. Ол жалығушылық танытып, он жыл ішінде 15 экспедиция жіберіп, қауіпті Божадор мүйісінен өтуге тырысты. Олардың әрқайсысы сәтсіз оралды. Капитандар әртүрлі себептермен сәтсіздікке ұшырағанын айтты. Соңында, 1434 жылы Генрихтің экспедицияларының бірінің басшысы Гил Эанс, екі мың жыл бұрын Ханнодан кейін Божадор мүйісінен өткен алғашқы еуропалық болды. Жаңа типтегі кемелерді пайдаланып, экспедициялар одан әрі жылжуды жалғастырды. Нуньо Тристао мен Анто Гонсалвес 1441 жылы Бланко мүйісіне жетті. Португалдықтар 1443 жылы Аргуин шығанағын көріп, шамамен 1448 жылы Аргуин аралында маңызды «форте-феитория» (сауда бекетін қорғайтын бекініс) салды. Диниш Диас көп ұзамай Сенегал өзенін тауып, 1444 жылы Кап-Верд түбегін айналды. Осы кезде саяхатшылар шөлдің оңтүстік шекарасын өтіп, Генрихтің бір арманы орындалды: португалдықтар Сахара шөлі арқылы мұсылмандық сауда жолдарын айналып өтті, ал құлдар мен алтын Португалияға келе бастады. Бұл сауданың бағытын өзгерту Алжир мен Тунисті құлатты, бірақ Португалияны байытты. 1452 жылы алтынның көптігі Португалияның алғашқы алтын крузадо монеталарын таңбалауға мүмкіндік берді. Ол кезде бір крузадо 400 рейске тең болды. 1444-1446 жылдары Генрихтің атынан Лагостан қырыққа жуық кеме шықты, ал алғашқы жеке сауда экспедициялары басталды. Альвизе Кадамосто Африканың Атлантикалық жағалауын зерттеп, 1453 және 1456 жылдар аралығында Кабо-Верде архипелагының бірнеше аралдарын ашты. 1455 жылдың 22 наурызында басталған алғашқы саяхатында ол Мадейра және Канар аралдарына барды. 1456 жылы екінші саяхатында Кадамосто Кабо-Верде аралдарына жеткен алғашқы еуропалық болды. Кейін Антонио Ноли осы жетістікке өзінің үлесі бар деп мәлімдеді. 1462 жылы португалдықтар Африканың жағалауын қазіргі Сьерра-Леонеге дейін зерттеді. Жиырма сегіз жылдан кейін Бартоломеу Диаш Африканы айналып өтуге болады екенін дәлелдеді, ол континенттің оңтүстік ұшына, қазіргі Жақсы Үміт мүйісіне жетті. 1498 жылы Васко да Гама теңіз арқылы Үндістанға жеткен алғашқы еуропалық теңізші болды.
"Навигатор" лақап есімінің шығу тегі
Ешкім Генрихті "Генрих Теңізші" деген лақап атымен оның өмір кезінде немесе одан кейінгі үш ғасыр бойы атаған емес. Бұл атауды 19 ғасырдағы екі неміс тарихшысы – Генрих Шефер және Густав де Вир ойлап тапқан. Кейіннен бұл атауды екі британдық автор ханзаданың өмірбаяндарының тақырыбына енгізіп, танымал етті: Генри Мейджор 1868 жылы және Реймонд Бизли 1895 жылы.
Мұра
Генрих Лиссабондағы Саяхаттар монументінде бейнеленген, монументтің алдында орналасқан. 1994 жылы Генрих Принц қоғамы Португалия үкіметімен бірлесіп, Массачусетс штатының Нью-Бедфорд қаласына Генрих Навигатор паркін сыйға тартты.