Кіріспе

Аштарак () – Арменияның Арагацотн облысындағы Аштарак муниципалитетіне қарасты қала. Қала Касаг өзенінің сол жағасында, шатқал бойында, астана Ереванның солтүстік-батысында орналасқан. Облыстың әкімшілік орталығы және Ереван–Гюмри–Ванадзор үшбұрышындағы маңызды бағыттардың торабы болып табылады. Аштарак бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорын мен мәдени орындар арқылы Арменияның ұлттық экономикасы мен мәдени өмірінде маңызды рөл атқарады. Қала Ереванның серіктес қаласы ретінде дамыған. Жақын орналасқан Муғни ауылы Аштарак муниципалитетінің құрамына кіреді. 2011 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 18 834 адамды құрады. Ал 2016 жылғы ресми мәліметтер бойынша Аштарактың халқы 18 000 адамға жуық. Армян апостол шіркеуінің Арагацотн епархиясының бас кеңсесі Аштаракта орналасқан.

Этимология

"Аштарак" атауы армян тілінде "мұнара" немесе "бекініс" деген мағынаны білдіреді. Алайда, тіл білімі маманы Григор Гапанцянның пікірінше, Аштарак атауы Иштар (Аштар) есімінен шыққан – бұл ежелгі Ассирия және Вавилонның құнарлылық құдайы. Керісінше, соңғы тарихи зерттеулер ежелгі заманда армян мифологиясында Иштар есімі қолданылмағанын көрсетті. Оның орнына, құнарлылық құдайы ежелгі Урарту патшалығында Шарди немесе Сарди деп белгілі болды, ал кейін армян монахтары арасында Астғик деп аталды. Басқа тіл білімі мамандары Аштарак атауы армян тарихындағы аңыздық тұлға Шидармен – Армения патшасы Артавасдес І-нің ұлымен, немесе Урарту патшасы Сардури II-мен байланысты болуы мүмкін деп санайды.

Ерте тарих және орта ғасырлар

Неркін мен Верен Навердің қола дәуіріне жататын некропольдары қазіргі Аштарактың шетінде орналасқан. Археолог Хакоб Й. Симонян оларды Индоевропалық мәдениет, болмаса ерте армяндар салған деп санайды. Мовсес Хоренацидің мәліметінше, армян ұлтының негізін қалаушы және патриарх Хайқтың ұлы Арманак, өз руымен бірге қазіргі Арагацотн аймағына қоныстанған. Тарихи тұрғыдан, қазіргі Аштарак аймағы ежелгі Армения патшалығының Айрарат провинциясының Арагацотн кантонының құрамына кірген. Қала Арменияның ең ежелгі елді мекендерінің бірі болып есептеледі және армян сәулетінің ерекшеліктерін көрсететін көптеген тарихи және мәдени ескерткіштерге ие. Армения таулы аймағының тарихында Аштарак алғаш рет 9 ғасырда ауылдық елді мекен ретінде тілге алынған. Дегенмен, Аштарактың маңызы келесі ғасырларда шетелдік билік астында азайды. 11-15 ғасырлар аралығында Арагацотн аймағының барлығы, Арменияның тарихи аумақтарымен бірге, Селжүктер, моңғолдар, Ақ Қойлы және Қара Қойлы шапқыншылықтарына ұшырады.

Қазіргі тарих

16 ғасырдың басында Ахтарак Сәфәүилер Персиясының құрамындағы Ериван Бегларбегінің бөлігіне айналды. 17 ғасырда қала толығымен қайта жаңартылды. 18 ғасырдың бірінші жартысында Аштарак Афшаридтер әулетінің, кейін Қажарлар әулетінің билігінде болған Ериван хандығының құрамына кірді. Аштарак 1827 жылдың тамызында 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысында парсы әскерінің жеңісімен аяқталған Ошакан шайқасының орны болды. 1827-1828 жылдарға дейін парсы билігінде қалды, содан кейін 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысының нәтижесінде және Түркменчай шартының қабылдануымен Шығыс Армения Ресей империясына өткізілді. 1917 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін Аштарак 1918 жылдың 28 мамырында жарияланған Арменияның Бірінші Республикасының құрамына енді. Бірақ 2 жылдық қысқа мерзімді тәуелсіздіктен кейін, 1920 жылдың желтоқсанында Армения Кеңес Одағының құрамына кірді. 1930 жылдан 1995 жылға дейін Аштарак Аштарак ауданының орталығы болды. Осы кезеңде 1963 жылы Аштаракқа қала мәртебесі берілді. 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, 1995 жылғы аумақтық-әкімшілік реформасы нәтижесінде Аштарак жаңа құрылған Арагацотн облысының орталығы болды.

География

Аштарак Касаг өзенінің сол жағалауында, Ереваннан солтүстік-батысқа қарай 13 шақырым жерде, теңіз деңгейінен шамамен 1110 метр биіктікте орналасқан. Қала оңтүстіктегі Арарат жазығы мен солтүстіктегі Арагат таулары арасындағы орталықта жатыр. Аймақ су ресурстарына өте бай. Сағмосаван, Назреван және Шрошор бұлақтары қаланың ауыз сумен қамтамасыз етудегі негізгі көздері болып табылады. Қала 4 ауданға бөлінеді: Қасағ өзенінің оң жағалауындағы Ескі Аштарак, Қасағ өзенінің сол жағалауындағы Дзахап (сөзбе-сөз мағынасында – сол жағалау), Гитаван және Багаван. Аштарак муниципалитетіне кіретін Мугни ауылы қаланың солтүстігінде орналасқан. Аштарак аңғары, көбінесе Аштараки дзор деп аталады, Ереваннан және басқа да жақын жердегі елді мекендерден келетін саяхатшылар үшін танымал мақсатты жер болып табылады.

Климат

Аштарактың ыстық жазғы ылғалды континенттік климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі Dsa). Қалада жазда ыстық және құрғақ ауа райы басылады, әсіресе тамыз және қыркүйек айларында – жылдың ең құрғақ кезеңі. Көктем – жылдың ең жаңбырлы мезгілі. Аяз болған кезде, ол көбінесе жылы айларда кездеседі, бірақ сирек.

Мәдениет

Аштарақта мәдениет сарайы, 4 өнер мектебі және көптеген қоғамдық кітапханалар бар, оның ішінде Варджес Петросян атындағы Арагацотн облыстық кітапханасы. Қала сонымен қатар 1948 жылы құрылған, романшы Перч Прошянның үй-музейіне де үй иесі, ол қаланың орталығында, Прошян отбасының үйі ішінде орналасқан. Соңғы рет 2008 жылы жаңартылған. Аштарак қаласының қызықты орындарының бірі – Қасағ өзеніндегі 17 ғасырға салынған көпір. Ол киелі Саркис шіркеуінің төменгі жағындағы шатқалда орналасқан. Көпір 1664 жылы Қанакерден шыққан бай саудагер Махдеси Ходжа Григордың күшімен салынған. Көпірде әртүрлі өлшемдегі 3 арка бар.

Спитакавор, Кармравор және Циранавор шіркеулері

Астархада үш қарындас бірге тұрған, олардың барлығы сарқыс деген шаһзадаға ғашық болған. Екі үлкен қарындасы кішісі үшін өзіне-өзі қол жұмсауға шешім қабылдаған. Бірі шабдалы түсті, екіншісі қызыл түсті киім киіп, Аштарак шатқалына секіріп түскен. Бұл жайды білген кенже қарындасы ақ киім киіп, өзі де шатқалға секіріп түседі. Сарқыс содан кейін усақ-түйекке шұғылданып, шатқалдың жиегінде үш кішкентай шіркеу пайда болды. Олар қарындастардың киімдерінің түстерімен аталады. Үш шіркеудің ішіндегі ең жақсы сақталғаны – Karmravor Church (күмбезінің түсі қызғылт екенін білдіреді), ол 7 ғасырға жатады және Құдай анаға (Сурп Астватсацин) арналған. Оның кішкентай крест тәрізді орталық жоспары, қызғылт/шабдалы түсті күмбезі және сегізбұрышты барабаны бар. Басқа шіркеулер: 5 ғасырға жататын Циранавор (шабдалы түсті) және 13 ғасырға жататын Спитакавор (ақшыл түсті) шіркеулері, екеуі де шатқалдың жиегінде орналасқан.

Сент-Мариан шіркеуі

Қаланың ең үлкен шіркеуі – Аштарак қаласының орталығында орналасқан Әулие Марианна шіркеуі. Ол 1271 жылы салынған, сыртынан төртбұрышты, ал ішкі құрылымы крест тәрізді, үстінде сегізбұрышты барабаны бар. 1838 жылы қоңырау мұнарасы салынды.

Қасиетті Саркис шіркеуі

Сурп Саркис шіркеуі, ескі негізге салынған және 19 ғасырда тұрғызылған, тар шатқалға қарайтын әдемі жерде орналасқан. Одан жоғарыда аталған үш шіркеудің әсем көрінісі ашылады. Құрылыстың сыртқы қабырғалары жақында толығымен қалпына келтірілді, ал ішкі қабырғалары өзгеріссіз қалды. Шіркеудің жанында сыртқы қабырғалардың бір бөлігі сақталған, олардың үстінде ою-өрнектер бар.

Аштарак жаңғақ мерекесі

Ащарқ жаңғағы фестивалі Ащарқтың тамаша жаңғағының даңқын арттыру мақсатымен жыл сайын қазан айында өтіп тұрады. Алғаш рет 2012 жылы тойланды. Фестивальді жергілікті "Паскаль және Диодато" кафесінің француз-армян иелері ұйымдастырады.

Көлік

Аштарак – Ереван қаласының серіктес қаласы және Аштарак тас жолы арқылы астанамен байланысты. M1 тас жолы Аштаракты солтүстік-батыс Армениямен, оның ішінде Гюмри қаласымен байланыстырады, ал M3 тас жолы қаланы солтүстік-шығыс Армениямен, Грузия шекарасына дейін жалғастырады. Қалада такси қызметтері бар, сондай-ақ, жергілікті тұрғындар маршрутка деп атап жүретін шағын автобустар Аштарак пен Ереван арасында күні бойы тұрақты қатынайды.

Экономика

Аштарак – Арагацотн облысының маңызды өнеркәсіптік орталықтарының бірі. Қаланың өнеркәсіптік секторы негізінен тамақ өңдеу, сүт өнімдері және сусындар өндірісіне бағытталған, отандық шикізат пен жүзімді қайта өңдеуге ерекше назар беріледі. Аштаракта 1995 жылы құрылған және Армениядағы жетекші мұзқаймақ және сүт өнімдері өндірушісі болып табылатын "Аштарак Кат" компаниясы орналасқан. Қалада сондай-ақ 2007 жылы құрылған "Gourmet Dourme" шоколад фабрикасы, 2007 жылы құрылған пластикалық контейнерлер өндіретін "P & D Group Armenia" зауыты, "Milen Art" зауыты және құрылыс материалдарын өндіруге маманданған "Kharam Cooperative" кооперативі бар. Бірнеше мейрамханалар мен демалыс орны бар Қасағ өзенінің аңғары, жергілікті тұрғындар арасында Аштараки дзор деп белгілі, Ереван мен басқа да аймақтардан келген қонақтар үшін танымал мақсатты жер.

Спорт

Мика футбол клубы 1999 жылы екі футбол клубының бірігуі нәтижесінде құрылды: Мика Аштарак және Касаг Аштарак. Бірігудің нәтижесінде жаңа клубтың атауы Мика Касаг Аштарак болды. Алайда, бұл бірігу тек бір жыл, яғни 2000 жылға дейін сақталды. Касаг Аштарак өзінің бұрынғы атын қайта алды, логотипін, тарихын және статистикасын сақтап қалды, ал Мика футбол клубы жаңа клуб ретінде қалуға келісті. 2007 жылы Мика Аштарак қаласынан Ереван қаласына көшірілді. Қаланың жалғыз стадионы – 3500 көрерменге арналған Касаги Марзик стадионы. Аштарак қаласының спорт мектебін Севан спорттық қоғамдық ұйымы басқарады. Орталық толығымен жаңартылып, 2017 жылдың шілде айында шамамен 1 миллион АҚШ долларына ашылды. Мектепте олимпиадалық күрес, ауыр атлетика, бокс, жекпе-жек өнері, волейбол, баскетбол, футбол және шахмат сияқты спорт түрлерінде маманданған 350-ге жуық жас спортшы оқып жатыр. Аштарак қаласында сонымен қатар "Аюрузи" ат жарысы клубы да орналасқан.