Кіріспе

Атмосфераның ең сыртқы қабаты, жарыс жотасы. Экзосфера (ἔξω éxō "сырт, сыртқы, одан тыс", σφαῖρα sphaĩra "сфера") – планетаның немесе табиғи серіктің айналысындағы, молекулалар гравитациялық күш арқылы осы денеге байланысқан, бірақ тығыздығы соншалықты төмен, молекулалардың арасында дерлік соқтығысу болмайтын жұқа атмосфера тәрізді кеңістік. Жер атмосферасы сияқты айқын атмосферасы бар денелерде экзосфера – атмосфераның жұқарып, сыртқы ғарышпен бірігетін ең жоғарғы қабаты. Ол термосфераның үстінде орналасқан. Оны зерттеулердің жеткіліксіздігіне байланысты оның жайлы көп мәлімет жоқ. Меркурий, Ай, Церера, Еуропа және Ганимедтің беттік экзосфералары бар, олардың астында тығыз атмосфера жоқ. Жердің экзосферасы көбінесе сутегі мен гелийден тұрады, ал төменгі бөлігінде ауыр атомдар мен молекулалар кездеседі.

Экзосфераның беткі шекарасы

Меркурий, Церера және Ай, Еуропа және Ганимед сияқты бірнеше ірі табиғи серіктерде тығыз атмосферасы жоқ экзосфералар бар, бұл экзосфераның беттік шекарасы деп аталады. Мұнда молекулалар бетке соқтығысқанша эллипстік траекториямен шығарылады. Бетінен шығарылған молекулалары ғарышқа тарап кететін астероидтар сияқты кіші денелерде экзосфера болмайды.

Жердің экзосферасы

Жердің экзосферасындағы ең көп таралған молекулалар – атмосфералық газдардың ең жеңілдері. Сутегі экзосфераның бойымен кездеседі, ал оның төменгі жағында гелий, көмірқышқыл газы және атомдық оттегі бар. Экзосфера мен сыртқы ғарыш арасындағы шекараны анықтау қиын болғандықтан, экзосфераны планетааралық ортаның немесе сыртқы ғарыштың бір бөлігі деп санауға болады. Жердің экзосферасы Жердің геокоронасын құрайды.

Жоғарғы шекара

Принцип бойынша, экзосфера бөлшектер әлі де Жердің гравитациялық тартылысымен байланысты болатын қашықтықты қамтиды, яғни бөлшектердің Жерге қайта оралатын баллистикалық орбиталары сақталады. Экзосфераның жоғарғы шекарасы атомдық сутегіге күн сәулеленуінің қысымы Жердің гравитациялық тартылысынан басым түсетін қашықтық ретінде анықталады. Бұл Айға дейінгі аралықтың жартысында немесе Айға жақын аймақта болады. Ғарыштан геокорона ретінде байқалатын экзосфера, Жер бетінен кем дегенде созылады. Басқа ғалымдар экзосфераның соңы шамамен деп санайды.

Басқа аспан денелерінің экзосферасы

Егер аспан денесінің атмосферасы Ай немесе Меркурий атмосферасы сияқты өте сирек болса, онда бүкіл атмосфера экзосфера деп есептеледі. Әрбір заттың пайда болуы соқтығысулар, күн желдері және планета ішіндегі газ шығару сияқты процестердің нәтижесінде туындайды, бұл атомдар мен молекулалардың планетаның экзосферасын құруына себеп болады. Мұндай шығарылымдар соқтығысу күшінің әсерінен аралас материалдардың бұлттарын жасай алады, олар газ тәрізді заттар мен қосылыстарды Меркурий экзосферасына жеткізеді. Соқтығысу кезінде шағылысқан денелердің бастапқы элементтері көбінесе молекулалар емес, атомдарға айналады, кейін салқындау және тоқтату процесінде қайта құрылуы мүмкін. Мұндай заттар Na, NaOH және O2 түрінде байқалған.