Кіріспе

Жар немесе тік беткейдің түбіндегі үңгірге ұқсас, беткі қабаттағы ойыс – геологиялық құрылым. Тас паналағы (сонымен қатар, rockhouse, crepuscular cave, жар паналағы немесе abri) – жар немесе тік беткейдің түбіндегі үңгірге ұқсас, беткі қабаттағы ойыс. Ерітінді үңгірлерінен (карсттан) айырмашылығы, олар көбінесе көп шақырымға созылса, тас паналағы көбінесе шағын және аз кеңістікті болады.

Құрылу

Тас паналары құлама мен ауа райына төзімді құмтас сияқты тау жынысы қабаты жартас немесе тіктеу құрайтын болса, ал оның астында эрозия мен ауа райына оңай ұшырайтын жұмсақ қабат жатқандықтан пайда болады, соның салдарынан жартас ойылып кетеді. Құрғақ аймақтарда жел эрозиясы (эолиялық эрозия) тас паналарының қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Көптеген ылғалды аймақтарда тас паналарының пайда болуының ең маңызды факторы – мұздың қабыршақтануы, яғни судың мұздануынан туындаған кеңею салдарынан төменгі, кеуекті тау жынысының кішкентай-кішкентай бөліктері бірте-бірте түсіп қалады. Қозғалмалы судың эрозиясы көбінесе маңызды фактор болмайды. Көптеген тас паналарын сарқырама астында кездестіруге болады.

Адамның мекендеу орны

Тас паналары көбінесе археологиялық тұрғыдан маңызды. Себебі тас паналары ауа райынан табиғи қорғаныс болып табылады, сондықтан тарихтағы адамдар оларды тұру орындары ретінде жиі пайдаланып, қалдықтар, құралдар және басқа да артефакттарды қалдырған. Таулы аймақтарда олар альпинистер үшін де маңызды болуы мүмкін. Көшпелі трансгуманттар, яғни малдарымен бірге төменгі аңғарлардағы қысқы тұрақты мекендерден жоғары жазғы жайылымдарға көшіп-қонушы адамдар, көбінесе тас қалыптарынан тұратын жартылай тұрақты лагерьлер салады. Коннектикуттың батысында және Нью-Йорктің шығысында көптеген тас паналары "Жырақты адамдардың үңгірлері" деп аталады, себебі 19-шы ғасырдың соңында үш он жыл бойы оларда Жырақты адамдар тұрған.

Өсімдіктер

Камберленд тігісі (Minuartia cumberlandensis) – Кентукки және Теннесси штаттарындағы жартас үңірлерінде ғана табадылатын, құрылымы қауіпті жағдайдағы өсімдік түрі.