Кіріспе

Жанартаулардағы лава күмбездері – баяу шығарылған тұтқыр лавадан пайда болатын, көлденеңге жуық дөңгелек пішінді өсінді. Күмбезді жарылыстар, әсіресе конвергентті тақта шекараларында жиі кездеседі. Жердегі жарылыстардың шамамен 6% лава күмбездерін құрайды. Лаваның көп қашыққа ағуын болдырмайтын жоғары тұтқырлығы осы күмбез пішініне себеп болады. Бұл жоғары тұтқырлық екі жолмен пайда болуы мүмкін: магмадағы кремнийдің жоғары деңгейі арқылы немесе сұйық магмадан газдың шығуы арқылы. Базальттық және андезиттік күмбездер тез тозып, сұйық лава қосылғанда оңай бұзылатындықтан, сақталған күмбездердің көпшілігі кремнийге бай және риолиттен немесе дациттен тұрады. Лава күмбездері Ай, Венера және Марстағы кейбір дөңгелек құрылымдардың болуына қатысты болжамдар жасалған.

Көмберектің динамикасы

Лава күмбездері күмбездің арнасындағы жоғары тұтқыр лаваның кристалдануы мен газ шығаруынан туындаған сызықты емес динамикаға байланысты болжаусыз дамиды. Күмбездер өсу, құлау, қатаю және эрозия сияқты түрлі процестерге ұшырайды. Лава күмбездері эндогендік күмбез өсуі немесе экзогендік күмбез өсуі арқылы өседі. Біріншісі – магманың күмбездің ішкі бөлігіне ағынуына байланысты лава күмбезінің кеңеюін білдіреді, ал екіншісі – күмбез бетіне орналасқан лаваның бөлек бөліктерін көрсетеді. Тікендер мен лава ағындары лава күмбездерінің әдеттегі шығарылымдық өнімдері болып табылады. Лава күмбезінің бөлігі құлап, қысымды магманы ашса, пирокластикалық ағын пайда болуы мүмкін. Лава күмбездерімен байланысты басқа қауіптер – лава ағындарынан мүліктің жойылуы, орман өрттері және бос күл мен қиыршық тастардың қайта жиналуынан туындаған лахарлар. Лава күмбездері – әлемдегі көптеген стратовулкандардың маңызды құрылымдық ерекшеліктерінің бірі. Лава күмбездері силикатқа бай риолиттік лаваға ие болғандықтан, ерекше қауіпті жарылыстарға бейім. Лава күмбезінің атқылау сипаттамаларына терең, ұзақ мерзімді және гибридтік сейсмикалық белсенділік жатады, бұл белсенділікке ықпал ететін жер асты камерасындағы артық сұйықтық қысымымен байланысты. Лава күмбездерінің басқа да ерекшеліктері – олардың жарты шар пішіндес күмбез түрі, күмбездің ұзақ уақыт бойы өсу циклдары және күрт басталатын күшті жарылыс әрекеттері. Күмбездің орташа өсу жылдамдығы магмамен қамтамасыз етудің шамамен көрсеткіші ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ ол лава күмбезінің жарылыстарының уақыты мен сипаттамаларымен жүйелі байланыс көрсетпейді. Лава күмбезінің гравитациялық құлауы блок және күл ағынын тудыруы мүмкін.

Криптодомдар

Криптодом (грекше κρυπτός, "жасырын, құпия") – бұл көпіршік тәрізді құрылым, ол жер бетіне жақын тереңдікте тұтқыр магманың жиналуынан пайда болады. Криптодомға мысал – 1980 жылғы мамыр айындағы Сент-Хеленс тауының жарылысы, онда жарылғыш жарылыс вулканның беткейі құлағаннан кейін, жер асты криптодомының күрт декомпрессиясына (қысымның төмендеуіне) әкелді.

Лава омыртқасы/Лава шымтезегі

Лава омыртқасы немесе лава шпилі – лава күмбезінің үстінде пайда болатын өсу. Лава омыртқасы төмендегі лава күмбезінің тұрақсыздығын күшейте алады. Лава омыртқасының соңғы мысалы – 1997 жылы Монсерраттағы Суфриер Хиллс жанартауында пайда болған шпиль.

Лавалық көмір

Coulées (немесе coulees) – бастапқы орнынан кейбір қозғалыс болған лавалық күмбездер, осылайша лавалық күмбездер мен лава ағындарына еліктейді. Аргентинадағы Ллульяйльяко жанартауының беткейінде тағы бір айқын куле ағыны бар, сондай-ақ Анд тауларында басқа да мысалдар кездеседі.

Лавалық күмбездердің мысалдары

+ Лава күмбездері Лава күмбезінің атауы Ел Жанартау аймағы Құрамы Соңғы атқылау немесе өсу кезеңі Chaitén лава күмбезі Чили Оңтүстік жанартау аймағы Риолит 2009 Ciomadul лава күмбезі Румыния Карпат Дацит Плейстоцен Cordón Caulle лава күмбезі Чили Оңтүстік жанартау аймағы Риодациттен Риолитке дейін Голоцен Galeras лава күмбезі Колумбия Солтүстік жанартау аймағы Белгісіз 2010 Katla лава күмбезі Исландия Исландияның ыстық нүктесі Риолит 1999 жылдан бері Lassen Peak АҚШ Каскад жанартау доғасы Дацит 1917 Black Butte (Siskiyou округі, Калифорния) АҚШ Каскад жанартау доғасы Дацит 9500 ж.б. Bridge River Vent лава күмбезі Канада Каскад жанартау доғасы Дацит шамамен 300 ж.б.д. La Soufrière лава күмбезі Сент-Винсент және Гренадиндер Кіші Антиль аралдары жанартау доғасы 2021 Mount Merapi лава күмбезі Индонезия Сунда доғасы Белгісіз 2010 Nea Kameni Грекия Оңтүстік Эгей жанартау доғасы Дацит 1950 Novarupta лава күмбезі АҚШ Алеут аралдары Риолит 1912 Nevados de Chillán лава күмбезі Чили Оңтүстік жанартау аймағы Дацит 1986 Puy de Dôme Франция Chaîne des Puys Трахит шамамен б.з.д. 5760 Santa María лава күмбезі Гватемала Орталық Америка жанартау доғасы Дацит 2009 Sollipulli лава күмбезі Чили Оңтүстік жанартау аймағы Андзиттен Дацитке дейін 1240 ± 50 жыл Soufrière Hills лава күмбезі Монтсеррат Кіші Антиль аралдары Андзит 2009 Mount St. Helens лава күмбезі АҚШ Каскад жанартау доғасы Дацит 2008 Torfajökull лава күмбезі Исландия Исландияның ыстық нүктесі Риолит 1477 Tata Sabaya лава күмбезі Боливия Анд таулары Белгісіз ~ Голоцен Tate iwa Жапония Жапония доғасы Дацит Миоцен Tatun лава күмбезі Тайвань Андзит 648 Valles лава күмбезі АҚШ Jemez таулары Риолит 50,000 - 60,000 ж.б. Wizard Island лава күмбезі АҚШ Каскад жанартау доғасы Риодацит 2850 ж.б.д.