Кіріспе

Ыстық газдар шығаратын жанартаулық тесік. Фумароль (немесе фумероль) – Жердің немесе басқа тасты планетаның бетінде ыстық жанартаулық газдар мен булардың шығатын жері, олармен бірге сұйықтықтар немесе қатты заттар болмайды. Фумарольдер жанартаулық белсенділіктің соңғы кезеңдеріне тән, бірақ фумарольдік белсенділік жанартау жарылысының алдында да болуы мүмкін және жарылысты болжау үшін қолданылады. Көптеген фумарольдер жарылыс аяқталғаннан кейін бірнеше күн немесе апта ішінде тоқтайды, бірақ кейбіреулері ондаған жылдар немесе одан да ұзаққа созылады. Фумарольдер орналасқан аймақ фумарольдік алап деп аталады. Фумарольдерден шығатын басты бу – қызған тау жыныстары арқылы жер асты суларының айналысынан пайда болған бу. Бұл әдетте жер бетінен тереңде жатқан магманың салқындауынан бөлінетін жанартау газдарымен бірге жүреді. Бұл жанартау газдарының ішінде күкірт қосылыстары, мысалы, әртүрлі күкірт оксидтері мен күкірттегі, сондай-ақ кейде хлорсутек, фторсутек және басқа газдар бар. Күкірт қосылыстарын көп мөлшерде шығаратын фумароль кейде сольфатара деп аталады. Фумарольдік белсенділік тесік маңындағы тау жыныстарын бұзуға, сонымен бірге күкірт және басқа минералдардың жиналуына себеп болады. Фумарольдердің астында құнды гидротермалдық минералдық кен орындары қалыптасуы мүмкін. Дегенмен, белсенді фумарольдер ыстық, уытты газдар шығаратындықтан қауіпті болуы мүмкін.

Сипаттама

Фумароль (немесе фумероль; француз тілінен алынған fumerolle – асүй үстінде түтін шығуына мүмкіндік беру үшін салынған, бүйірлік тесіктері бар күмбезді құрылым) – планета қабығындағы бу мен газдар шығаратын, бірақ сұйық немесе қатты заттар жоқ тесік. Бу пайда болатын температура шамамен… Бу, ыстық тау жыныстарымен қыздырылған жер асты суларының қысымның төмендеуінен қайнауы (декомпрессиялық қайнау) нәтижесінде пайда болады, ол бетке жақындағанда болады. Фумарольдер будан басқа көмірқышқыл газы, күкірт оксидтері, күкіртсутек, хлорсутек және фторсутек сияқты газдарды да бөліп шығарады. Бұл газдардың барлығы жер астындағы магманың салқындануынан пайда болады. Барлық фумарольдерде бұл газдардың бәрі де кездеспейді; мысалы, АҚШ-тың Гавайи штатындағы Килауэа фумарольдерінде хлорсутек немесе фторсутекке ие емес. Күкіртті газдар шығаратын фумароль сольфатара деп аталады (итальян тіліндегі solfo – "күкірт"). Фумарольдерден шыққан будың бір бөлігі бетте конденсацияланғанда қышқыл сульфатты ыстық бұлақтар пайда болуы мүмкін. Төменнен көтерілетін қышқыл булар, мысалы CO2 және H2S, еріп, бумен қыздырылған төмен pH-ы бар ыстық бұлақтарды құрайды. Фумарольдер көбінесе жанартаулық белсенділіктің соңғы кезеңдерімен байланысты, бірақ олар жанартаулық белсенділікке дейін де пайда болуы мүмкін. Фумарольдік алаң – бұл тереңдегі магма немесе ыстық магмалық тау жыныстары газдарды бөліп шығаратын немесе жер асты суларымен әрекеттесетін жылу бұлақтары мен газ шығару орындарының аймағы. Мұзды ортада фумарольдер фумарольдік мұз мұнараларын құруы мүмкін. Фумарольдер тұрақты жылу көзінің үстінде орналасса, ондаған жылдар немесе ғасырлар бойы сақталуы мүмкін, ал жаңа жанартау шөгінділерінің үстінде пайда болса, бірнеше аптадан бірнеше ай ішінде жойылуы мүмкін. Тұрақты фумарольдер Килауэа кальдерасының солтүстік жиегіндегі Күкірт жағалауында табылады, бірақ Гавайидегі көптеген фумарольдер бірнеше айдан аспайды, соңғы жарылыстан кейін шамамен 70 000 жыл өткен.

Марста

Марстағы Гусев кратеріндегі Home Plate деп аталатын құрылым, Марсты зерттеу ровері (MER) Spirit зерттеген, ежелгі және құрылысы тоқтатылған фумарольдің эрозияға ұшыраған қалдықтары болуы мүмкін деп саналады.