Кіріспе
Ресейдегі ядролық қайта өңдеу зауыты "Маяк" өндірістік бірлестігі ("Маяк" өндірістік бірлестігі, Производственное объединение "Маяк", Маяк 'маяк') – Ресей Федерациясындағы ең ірі ядролық объектілердің бірі, қайта өңдеу зауыты орналасқан. Ең жақын елді мекендер – солтүстік-батыста Озёрск және оңтүстікте Новогорный. Лаврентий Берия Советтік атом бомбасы жобасын басқарды. Ол 1945-1948 жылдар аралығында Оңтүстік Уралда "Маяк" плутоний зауытының құрылысына жетекшілік етті, бұл жоба Совет Одағының атом бомбасын жасаудың бір бөлігі ретінде үлкен асығумен және құпия түрде жүзеге асырылды. 40 мыңнан астам ГУЛАГ тұтқындары мен соғыс тұтқындары зауытты және жабық ядролық қала Озёрскіні салды, сол кезде ол құпия пошталық кодымен "Қырқ" деп аталды. Плутоний өндіру үшін бес (қазір жабық) ядролық реактор салынды, ол қару үшін тазартылып, өңделді. Кейін зауыт ядролық реакторлардан шыққан пайдаланылған ядролық отынды және қолданыстан шығарылған қарулардан алынған плутонийді қайта өңдеуге маманданды. Өндіріс басталғаннан кейін инженерлер жоғары деңгейдегі радиоактивті қалдықтарды сақтау үшін жер асты кеңістігінің жетіспеушілігіне тап болды. Жаңа жер асты қалдық сақтау резервуарлары салынғанша плутоний өндірісін тоқтатудың орнына, 1949-1951 жылдары кеңес басшылары Теча өзеніне 3,2 миллион кюри жоғары деңгейдегі радиоактивті қалдықтарды, соның ішінде улы химиялық заттарды төкті. Бұл өзен баяу ағысымен, батпақтар мен көлдерде тоқталып қалатын су жүйесі. Сол кезде өзен бойында 40 ауыл орналасқан, олардың жалпы халқы шамамен 28 мың адамды құрады. Олардың 24-і үшін Теча судың негізгі көзі болды, ал 23-і кейін эвакуацияланды. Келесі 45 жыл ішінде аймақтағы шамамен жарты миллион адам бір немесе бірнеше оқиғалардың салдарынан радиацияға ұшырады, бұл оларды Чернобыль апатынан зардап шеккендерге қарағанда 20 есе көп радиацияға ұшыратты. 1951 жылы тергеушілер өзен бойындағы елді мекендердің жоғары ластануын анықтады. Табылғаннан кейін әскерлер дереу 1200 тұрғыны бар Метлино ауылын эвакуациялады, онда радиация деңгейі 3,5–5 рад/сағ (35–50 мГр/сағ немесе 10–14 мкГр/с) құрады. Мұндай деңгейде адамдар бір апта ішінде өмір бойына алатын радиация мөлшерін алады. Келесі он жылдық ішінде өзеннен тағы он елді мекен көшірілді, бірақ ең ірі қауымдастық – Муслюмово өз орнында қалды. Зерттеушілер Муслюмово тұрғындарын жыл сайын зерттеп, төрт буын бойы радиоактивтіліктің төмен дозасында өмір сүретін адамдардың тәжірибесін жасады. Қан сынамалары ауыл тұрғындарының цезий-137, рутений-106, стронций-90 және йод-131 изотоптарын денесіне сіңіргенін көрсетті. Бұл изотоптар мүшелерге, етке және сүйек миына жиналды. Ауыл тұрғындары түрлі аурулар мен симптомдарға шағымданады – созылмалы шаршау, ұйқы және ұрықтық проблемалар, салмақ жоғалту және артериалдық қысымның жоғарылауы. Туа біткен ақаулар мен туу кезіндегі асқынушылықтардың жиілігі қалыпты деңгейден үш есе жоғары болды. 1953 жылы дәрігерлер 28 мың радиацияға ұшыраған адамның 587-сін тексерді, олардың 200-інің радиациялық уланудың анық белгілері бар екенін анықтады. 1957 жылы "Маяк" зауытында Киштым апаты болды, ол сол кезде тарихтағы ең ауыр ядролық апат еді. Бұл апат кезінде нашар күтілген сақтау резервуары жарылып, 20 миллион кюри (740 ПБк) көлемінде 50-100 тонна жоғары деңгейдегі радиоактивті қалдықтар шықты. Соның салдарынан радиоактивті бұлт Шығыс Уралдың (тоғыз шақырым радиуста) кең аумағын ластады, бұл радиациялық уланудан ауру мен өлімге әкелді. Кеңес үкіметі бұл апатты шамамен 30 жыл бойы құпия ұстады. INES шкаласы бойынша 6-ға бағаланған. Бұл Украинадағы Чернобыль және Жапониядағы Фукусимадан кейін үшінші орында тұр. Бүгінде зауыт плутоний емес, тритий мен радиоизотоптар өндіреді. Соңғы жылдары зауыттың шетелдік ядролық реакторлардан қалдықтарды қайта өңдеу туралы ұсыныстары дау тудырды. 2017 жылдың қыркүйек айында толыққанды хабарланбаған апат болған көрінеді; қараңыз, 2017 жылдың күзінде Еуропадағы ауадағы радиоактивтіліктің артуы.
The Mayak Production Association (Производственное объединение «Маяк», Proizvodstvennoye ob′yedineniye "Mayak", from Маяк 'lighthouse') is one of the largest nuclear facilities in the Russian Federation, housing a reprocessing plant. The closest settlements are Ozyorsk to the northwest and Novogornyi to the south. Lavrentiy Beria led the Soviet atomic bomb project. He directed the construction of the Mayak Plutonium plant in the Southern Urals between 1945 and 1948, in a great hurry and secrecy as part of the Soviet Union's atomic bomb project. Over 40,000 Gulag prisoners and POWs built the factory and the closed nuclear city of Ozyorsk, called at the time by its classified postal code "Forty". Five (today closed) nuclear reactors were built to produce plutonium which was refined and machined for weapons. Later the plant came to specialise in reprocessing spent nuclear fuel from nuclear reactors and plutonium from decommissioned weapons. Once production began, engineers quickly ran out of underground space to store high level radioactive waste. Rather than cease production of plutonium until new underground waste storage tanks could be built, between 1949 and 1951, Soviet managers dumped of toxic chemicals, including 3.2 million curies of high level radioactive waste into the Techa River, a slow moving hydraulic system that bogs down in swamps and lakes. As many as 40 villages, with a combined population of about 28,000, lined the river at the time. For 24 of them, the Techa was a major source of water; 23 of them were eventually evacuated. In the 45 years afterwards, about half a million people in the region have been irradiated in one or more of the incidents, exposing them to up to 20 times the radiation suffered by the Chernobyl disaster victims outside of the plant itself. Investigators in 1951 found communities along the river highly contaminated. On discovery, soldiers immediately evacuated the first downriver village of Metlino, population 1,200, where radiation levels measured 3.5–5 rads/hr (35–50 mGy/hr or 10–14 μGy/s). At that rate, people would get the equivalent of a lifetime exposure to radiation in less than a week. During the following decade, ten additional communities were resettled from the river, but the largest community, Muslumovo, remained. Researchers investigated residents of Muslumovo annually in what has become a four generation living experiment of people living among chronic, low doses of radioactivity. Blood samples showed its villagers took in caesium 137, ruthenium 106, strontium 90, and iodine 131, internally and externally. These isotopes had deposited in organs, flesh and bone marrow. Villagers complained of various illnesses and symptoms—chronic fatigue, sleep and fertility problems, weight loss, and increased hypertension. The frequency of congenital disabilities and complications at birth was three times greater than normal. In 1953, doctors examined 587 of 28,000 exposed people and found that 200 had clear cases of radiation poisoning. In 1957 Mayak was the site of the Kyshtym disaster, which at the time was the worst nuclear accident in history. During this catastrophe, a poorly maintained storage tank exploded, releasing 20 million curies (740 PBq) in the form of 50–100 tons of high level radioactive waste. The resulting radioactive cloud contaminated an expansive territory of more than (a nine mile radius) in the eastern Urals, causing sickness and death from radiation poisoning. The Soviet government kept this accident secret for about 30 years. It is rated at 6 on the seven level INES scale. It is third in severity, surpassed only by Chernobyl in Ukraine and Fukushima in Japan. Today the plant makes tritium and radioisotopes, not plutonium. In recent years, proposals that the plant reprocess waste from foreign nuclear reactors have given rise to controversy. An incompletely reported accident appears to have occurred in September 2017; see Airborne radioactivity increase in Europe in autumn 2017.
Орналасқан жері
Ядролық кешен Екатеринбургтен оңтүстікке қарай 150 шақырым, Касли мен Татыш қалаларының арасында және Челябинсктен солтүстік-батысқа қарай 100 шақырым жерде орналасқан. Ең жақын қала – Озёрск, ол орталық әкімшілік-аумақтық округ болып табылады. Ресейдің (бұрынғы Кеңес Одағының) ядролық қарулар бағдарламасының бір бөлігі ретінде Маяк бұрын Челябинск-40, кейін Челябинск-65 деп аталды, бұл сайттың пошталық индекстеріне сілтеме жасайды.
Құрылымы мен құрылымы
Маяктың ядролық объектісі шамамен бір аумақты қамтиды. Объектінің орналасқан жері Озёрск қаласымен шектеседі, және Маяк қызметкерлерінің көп бөлігі Озёрскіде тұрады. Маяк өзі советтік жария карталарда көрсетілмеген. Объектінің орналасқан жері және зауыт қаласы зиянды эмиссиялардың адамдар тұратын аймақтарға тигізетін әсерін азайту мақсатымен таңдалған. Маяк шамамен ~ шектеу аймағымен қоршалған. Жақын жерде Оңтүстік Урал атом электр станциясының орны бар.
Тарих
1945-1948 жылдар аралығында толық құпиялылықта салынған Маяк зауыты совет атом бомбасы жобасы үшін плутоний өндіруге қолданылған алғашқы реактор болды. Сталиндік тәртіпке сәйкес және НКВД бастығы Лаврентий Берияның қадағалауымен, Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасы тасталғаннан кейін АҚШ-тың ядролық басымдығына теңдесетін қару-жарақ материалдарын өндіру ең маңызды міндет болды. Жұмысшылардың қауіпсіздігіне және қалдықтарды жауапты түрде кездеруге ешқандай назар берілмеді. Реакторлар плутоний өндіруге бағытталған, көптеген тонналармен ластанған материалдар шығарылды және бастапқы ашық циклды салқындату жүйелері қолданылды, олар реакторлар күн сайын пайдаланатын мыңдаған галлон салқындату суын тікелей ластады. Қызылташ көлі реакторларды салқындату суымен қамтамасыз ететін ең ірі табиғи көл болды және ашық цикл жүйесі арқылы жылдам ластанды. Жақын орналасқан Қарашай көлі, жеткілікті салқындату суын қамтамасыз ете алмайтындықтан, жоғары деңгейдегі радиоактивті қалдықтарды сақтауға "ыстық" деп есептелінетіндей көп мөлшерде төгу үшін пайдаланылды. Алғашқы жоспар көлді жоғары радиоактивті материалды Маяк зауытының жер асты бетонды сақтау ыдыстарына қайтаруға дейін сақтау үшін пайдалану болды, бірақ бұл радиоактивтіліктің қауіпті деңгейіне байланысты мүмкін емес болып шықты (Қарашай көлінің ластануына қараңыз). Көл 1957 жылғы Киштым апатына дейін осы мақсатта қолданылды, онда жер асты сақтау ыдыстары салқындату жүйесінің бұзылуынан жарылды. Бұл оқиға бүкіл Маяк аймағын (сондай-ақ солтүстік-шығыстағы кең аумақты) кеңінен ластады. Бұл әкімшілік тарапынан халықаралық назардан қауіптеніп, сақтықты күшейтті және төгу орындарын әртүрлі аймақтарға (бірнеше көлдерге және Теча өзеніне, оның бойында көптеген ауылдар орналасқан) таратуға әкелді. Ең ірі апат 1957 жылдың 29 қыркүйегінде болды, онда ондаған мың тонна ерітілген ядролық қалдықтарды сақтайтын резервуардың салқындату жүйесінің істен шығуы салдарынан 75 тонна тротилге (310 гигаджоуль) тең энергиясы бар химиялық (ядролық емес) жарылыс болды. Бұл 740 ПБк (20 МКи) бөліну өнімдерін шығарды, оның 74 ПБк (2 МКи) учаскеден тысқары шығып, Шығыс Урал радиоактивті із деп аталатын ластанған аймақты құрады. 66 адам созылмалы сәулелену синдромымен ауырады, 10 000 адам үйлерінен эвакуацияланды, 470 000 адам сәулеленуге ұшырады. Бұл ядролық апат, Чернобыль апатынан бұрын Кеңес Одағындағы ең ауыр апат, 0–7 Халықаралық ядролық оқиғалар шкаласында 6-сыныпты "Жауапты апат" ретінде жіктеледі. Жорас Медведев апатты 1976 жылы New Scientist журналында жариялағаннан кейін, Кеңес Одағынан тексерілген ақпараттың болмауына байланысты кейбір асыра сілтемелер тарады. Адамдар "белгісіз 'жайсыз' аурулардың пайда болуынан қорқып, үрейленді. Жәбірленушілердің беттерінен, қолдарынан және денелерінің басқа да ашық бөліктерінен тері 'қабыршақталып' түскендей көрінді". Жорас жазғандай, "Жүздеген шаршы шақырым жер ондаған, тіпті ғасырлар бойы құнарсыз және қолдануға жарамсыз болып қалды. Жүздеген адам қаза тапты, мыңдаған адам жарақат алды және айналасындағы аудандар эвакуацияланды". Осы оқиға туралы білгендерін сол кезде Мәскеудегі молекулалық биология институтының биофизика зертханасының бұрынғы меңгерушісі профессор Лео Тумерман да айтты. 1989 жылдан бастап құпиясы ашылған ресейлік құжаттар көрсеткендей, нақты оқиғалар күмәнданғаннан гөрі аз ауыр болды. Ақпарат еркіндігі туралы заңға сүйенген Георгийдің мәлімдемесіне сәйкес, Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) 1957 жылғы Маяк апаты туралы білген, бірақ АҚШ-тың жаңадан құрылған ядролық өнеркәсібіне кері әсерін тигізбеу үшін оны құпия сақтаған. "Ральф Надер ақпараттың жарияланбауының себебі ЦРУ-дың КСРО-дағы ядролық апатты атап өтуге құштар болмауында, бұл АҚШ-тағы ядролық қондырғылардың жанында тұратын адамдардың алаңдаушылығын тудыруы мүмкін болды деп болжады". "Жақсы емес геометрия" дегеніміз, ыдыс тым ықшам болғаны, сыни массаға жету үшін қажетті плутоний мөлшерін қазіргі мөлшерден азайтады. Көп бөлігі құйылғаннан кейін жарық пен жылу пайда болды. Объект эвакуацияланғаннан кейін, ауысым жетекшісі мен радиациялық бақылау жетекшісі ғимаратқа қайта кірді. Содан кейін ауысым жетекшісі оқиға болған бөлмеге кіріп, тағы бір, үлкен ядролық реакцияны тудырып, өзін өлімге әкелетін сәулелену дозасымен сәулелендірді.
2017 жылы сәуле шығару
2017 жылдың қараша айында объектінің аумағындағы радиация деңгейінің қалыптан тыс жоғары екені туралы хабарлама тарады. Сонымен қатар, қыркүйек және қазан айларында радиоактивті, жасанды рутений-106 изотопының іздері Еуропа бойынша тарады. Мұндай таралым континенттік деңгейде Чернобыль апатынан бері болған емес. 2018 жылдың қаңтар айында Францияның Радиациялық қорғау және ядролық қауіпсіздік институты (IRSN) ластанудың көзінің 25-28 қыркүйек аралығында 24 сағаттан кем уақытқа Волга-Оңтүстік Урал аймағында болғанын хабарлады. Есепте ядролық реактордан болған кездейсоқ шығарылым мүмкіндігі жоққа шығарылып, бұл сәулеленген отынды өңдеу немесе бөліну өнімдерінің ерітіндісінен радиоактивті көздерді өндірумен байланысты екені айтылады. Бұл Италиядағы SOX жобасы үшін жоғары радиоактивті церий-144 компонентін жасауға жасалған Маяқтың сәтсіз әрекеті болуы мүмкін. Ресей үкіметі мен «Росатом» сол кезде Маяқта тағы бір апаттық жағдай болғанын жоққа шығарды. Рутений-106 бұлтының таралуы 1973 жылы Ұлыбританияда болған B205 қайта өңдеу апатына ұқсас.
Қоршаған ортаға әсері
Майак зауыты жұмыс істеген алғашқы жылдары жоғары деңгейдегі ядролық қалдықтарды зауыт маңындағы бірнеше шағын көлдерге және Теча өзеніне тікелей төкті, оның сулары ақырында Обь өзеніне құяды. Маяк бүгінгі күнге дейін төмен деңгейдегі радиоактивті қалдықтарды Теча өзеніне төгуді жалғастыруда. Орта деңгейдегі қалдықтар Қарашай көліне шығарылады. Орал облысының табиғи ресурстар департаментінің мәліметтері бойынша, 2000 жылы Теча өзеніне мыңдаған кюри тритий, стронций және цезий-137 қамтитын судың 200 тоннадан астамы төгілген. Өзендегі Муслямово ауылы маңындағы тритий концентрациясы рұқсат етілген шектен 30 есе асып түседі. Мемлекеттік ядролық операциялар корпорациясы "Росатом" 2006 жылы Муслямово тұрғындарын көшіруді бастады. Дегенмен, ауыл тұрғындарының тек жартысы ғана көшірілді. Маяк зауытының басшылығы соңғы жылдары Greenpeace және басқа да экологиялық жақтастар тарапынан қоршаған ортаға зиян келтіретін іс-әрекеттері үшін бірнеше рет сынға ілікті.
Авариялар тізімі
Маяк зауыты тағы екі ірі ядролық апатқа байланысты. Біріншісі, қатты жаңбырдың салдарынан, құрғаған және радиоактивті ластанған Қарашай көлі (1951 жылдан бері Маяк зауытының радиоактивті қалдықтарын төгу орыны ретінде пайдаланылған) қоршаған суларға радиоактивті заттарды шығарды. Екіншісі 1967 жылы болды, осы жылы жел Қарашай көлінің түбінен көтерілген шаңды Озёрсктің бір бөлігіне таратты; 400 000-нан астам адам сәулеленді.
Жақында болған ірі апаттар
2003 жылы зауыттың жұмыс лицензиясы сұйық радиоактивті қалдықтарды өңдеу ережелерінің бұзылуына байланысты, қалдықтардың ашық суға төгілуіне алып келгендіктен уақытша тоқтатылды. 2007 жылдың маусым айында екі күнге созылған радиоактивті пульпаға байланысты апат болды. 2007 жылдың қазан айында радиоактивті сұйықты тасымалдау кезінде клапанның бұзылуы салдарынан радиоактивті материал төгілді. 2017 жылдың қыркүйегінде, 2017 жылдың күзінде Еуропада ауадағы радиоактивтіліктің жоғарылауымен байланысты болуы мүмкін. Арғаяш Маяк зауытынан оңтүстікке қарай 16 шақырым қашықтықта орналасқан. 2018 жылдың қаңтар айында Францияның Радиациялық қорғау және ядролық қауіпсіздік институты (IRSN) Маяк зауытының ластануға себеп болуы мүмкін екенін хабарлады.