Радиациялық шашырату құрылғысы және оның қауіптері

Кіріспе

Радиологиялық қарудың түрі

Кіршік бомба немесе радиологиялық тарату құрылғысы – радиоактивті материалды дәстүрлі жарылғыш заттармен біріктіретін радиологиялық қару. Бұл қарудың мақсаты – тарату механизмінен/дәстүрлі жарылыстан айналасындағы аумақты радиоактивті материалмен ластау, басты назарда бейбіт тұрғындарға қарсы аумақты қолданбайтын ету. Оны ядролық жарылыспен, мысалы, бөліну бомбасымен шатастыруға болмайды, ол дәстүрлі жарылғыш заттарды қолдану арқылы қол жеткізілетіннен әлдеқайда күшті жарылыс әсерін тудырады. Типик бөліну бомбасынан шығатын радиациялық бұлттан өзгеше, кіршік бомбаның радиациясы жарылыс орнынан бірнеше жүз метр немесе бірнеше шақырым қашықтықта ғана таралуы мүмкін. Кіршік бомбалар ешқашан қолданылмаған, тек сынақтан өткен. Олар белгілі бір аумаққа радиоактивті материалды тарату үшін жасалған. Олар қоршаған ортаға радиоактивті ластанудың әсері және зардап шеккен халықтың радиациялық улану салдары арқылы әрекет етеді. Жәбірленушілерді оқшаулау және залалсыздандыру, сондай-ақ зардап шеккен аумақты залалсыздандыру көп уақыт пен шығындарды талап етеді, бұл аумақтарды ішінара пайдасыз етеді және экономикалық зиян келтіреді. Кіршік бомбалар үлкен үрей тудыру және терроризм құралы ретінде қолданылуы мүмкін.

Радиоактивті заттармен болған апаттар

Бақыланбайтын радиоактивті ластанудың салдары бірнеше рет тіркелді. Мысалы, 1987 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың наурызы аралығында Бразилияның Гояния қаласында болған радиологиялық оқиға: екі металл іздеуші тастап кетілген радиотрапиялық клиникаға еніп, 50 ТБк белсенділігі бар ұнтақ цезий-137 қамтитын телетерапиялық көз капсуласын алып кетті. Олар оны бір шаруаның үйіне әкеліп, бөлшектеп, металл теріс қалдықтары ретінде сатуға ниеттенді. Сол күні екеуі де құсумен қатар сәулелену ауруының жедел белгілерін көрсетті, ал бірінің қолы ісіп, диарея болды. Бірнеше күннен кейін шаруалардың бірі капсуланың қалың шынысын тесіп, цезий хлориді ұнтағының сыртқа шығуына себеп болды. Ұнтақтың қараңғыда көк түспен жарқырағанын байқағаннан кейін, ол оны үйіне әкеліп, отбасы мен достарына мақтанышпен көрсетті. Екі апта бойы контактілік таралу арқылы денсаулыққа зиян келтіретін салдар көбейгеннен кейін, ауруханада жедел сәулелену ауруының дұрыс диагнозы қойылып, тиісті сақтық шаралары қолданыла бастады. Осы кезде 249 адам зардап шекті, 151 адам сыртқы және ішкі ластануға ұшырады, олардың 20-сы ауыр халде болды және 5 адам қайтыс болды. Гояниядағы оқиға, егер жарылыс радиоактивті материалды таратып, оның зиянды екені дереу анықталмаса, ластанудың қалай таралатынын белгілі бір дәрежеде болжайды, сондай-ақ өте аз мөлшерде жұтылған радиоактивті ұнтақтың қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді. Бұл террористердің альфа-сәуле шығаратын ұнтақ материалды пайдалануы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырады, себебі олардың жұтылуы денсаулыққа қауіпті болуы мүмкін, мысалы, Александр Литвиненконың полоний-210 қосылған шаймен улануы сияқты. Альфа-сәуле шығаратын заттарға негізделген "түтіндік бомбалар" бета немесе гамма сәуле шығаратын лас бомбалармен бірдей қауіпті болуы мүмкін.

Қауіптерді қабылдау

Радиациялық сәулеленудің деңгейі төмен болса да, көптеген адамдар оны қорқақтықпен қабылдайды, себебі оны көруге немесе сезінуге болмайды, сондықтан ол қауіптің белгісіз көзіне айналады. 2002 жылдың 10 маусымында АҚШ Бас прокуроры Джон Эшкрофт Хосе Падилланың мұндай қаруды жаруға әрекеттенді деген күдікпен ұсталғанын жариялағанда, былай деді: «Радиоактивті "кір бомба" адамдарға өте зиянды радиоактивті материалды таратып, жаппай өлім мен жарақатқа әкелуі мүмкін». Бас прокурор Джон Эшкрофттың сөзінше, қымбат және көп уақытты талап ететін тазалау жұмыстары басталады. Бұл жұмысқа негізінен радиоактивті ластанған ғимараттарды бұзу, ластанған топырақты қазу және радиоактивті бөлшектер құрылыс материалдарына сіңіп кетпес үшін қалған беттерге жабысқақ заттарды жылдам қолдану кіреді. Бұл процедуралар қазіргі заманғы радиоактивті ластануды тазалау стандарты болып табылады, бірақ кейбір сарапшылардың пікірінше, қалалық аймақтағы сыртқы беттерді қазіргі деконтаминация шектеріне дейін толық тазалау техникалық тұрғыдан мүмкін болмауы мүмкін. Терроризмнің мағынасы АҚШ Қорғаныс министрлігінің анықтамасымен сипатталған, ол – «қорқыныш тудыру үшін есептелген заңсыз зорлық-зомбылықты немесе заңсыз зорлық-зомбылықпен қорқытуды пайдалану; әдетте саяси, діни немесе идеологиялық мақсаттарға жету үшін үкіметтерді немесе қоғамды қорқытуға немесе бағындыруға бағытталған».

Кіршіксіз бомба жасау үшін материал жасау және алу

Террористік ұйым залалсыздандырылған бомба жасап, оны жарыту үшін радиоактивті материал алуы керек. Радиологиялық тарату құрылғысы үшін қажетті материалдар өнеркәсіпте, медициналық мақсаттарда және негізінен зерттеулер үшін академиялық салаларда қолданылатын миллиондаған радиоактивті көздерден алынуы мүмкін. Осы көздердің ішінде радиациялық терроризм үшін жарамды деп саналатыны – реакторда өндірілген тоғыз изотоп қана: америций-241, калифорний-252, цезий-137, кобальт-60, иридий-192, плутоний-238, полоний-210, радий-226 және стронций-90. Мұның ішінде радий-226 және полоний-210 айқын қауіп тудырмауы мүмкін. АҚШ Ядролық реттеу комиссиясының бағалауынша, АҚШ-та жыл сайын шамамен бір радиоактивті көз жоғалып, тасталып немесе ұрланады. Еуропалық Одақта бұл көрсеткіш жылына 70-ке жуық. Әлем бойынша мыңдаған мұндай "жетім" көздер бар, бірақ жоғалғандардың хабарланған шамамен 20 пайызы ғана радиологиялық тарату құрылғысында қолданылған жағдайда жоғары қауіпті деп саналады. 2001 жылдың желтоқсан айында үш грузин ағаш кесуші мұндай генераторды кездейсоқ тауып алып, оны жылу көзі ретінде пайдалану үшін лагерьге сүйреп әкелді. Бірнеше сағаттан кейін олар ауыр сәулелену салдарынан зардап шегіп, ауруханаға жатты. Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) кейіннен оның құрамында стронций болғанын мәлімдеді. Террористік ұйым радиоактивті материалды "қара нарықтан" алуы мүмкін, және 1996 жылдан 2004 жылға дейін радиоактивті көздердің заңсыз айналымының өсуі байқалды. Бірақ тіркелген оқиғалардың көпшілігі қылмыстық белгілері жоқ, қайта табылған "жетім" көздерге қатысты. Пайдалы радиоактивті материал алудағы қиындықтарға қоса, террористер ескеруі керек материалдың қасиеттеріне қатысты бірнеше қайшы талаптар бар: Біріншіден, көз жарылыс кезінде немесе кемінде қоғамға зиян келтіру немесе қалыпты жұмысты бұзу үшін жеткілікті радиоактивті болуы керек. Екіншіден, көзді тасымалдауға ыңғайлы болуы керек, сонымен қатар тасымалдаушыны қорғау үшін жеткілікті қорғаныс болуы керек, бірақ оны маневрлеу үшін тым ауыр болмауы керек. Үшіншіден, көз жарылыс орнында тиімді ластану үшін жеткілікті түрде таралуы керек.

In order for a terrorist organization to construct and detonate a dirty bomb, it must acquire radioactive material. Possible radiological dispersal device material could come from the millions of radioactive sources used worldwide in the industry, for medical purposes and in academic applications mainly for research. Of these sources, only nine reactor produced isotopes stand out as being suitable for radiological terror: americium 241, californium 252, caesium 137, cobalt 60, iridium 192, plutonium 238, polonium 210, radium 226 and strontium 90, and even from these it is possible that radium 226 and polonium 210 do not pose a significant threat. Of these sources the U. S. Nuclear Regulatory Commission has estimated that within the U. S., approximately one source is lost, abandoned or stolen every day of the year. Within the European Union the annual estimate is 70. There exist thousands of such "orphan" sources scattered throughout the world, but of those reported lost, no more than an estimated 20 percent can be classified as potential high security concerns if used in a radiological dispersal device. In December 2001, three Georgian woodcutters stumbled over such a power generator and dragged it back to their camp site to use it as a heat source. Within hours they suffered from acute radiation sickness and sought hospital treatment. The International Atomic Energy Agency (IAEA) later stated that it contained approximately of strontium,). Although a terrorist organization might obtain radioactive material through the "black market", and there has been a steady increase in illicit trafficking of radioactive sources from 1996 to 2004, these recorded trafficking incidents mainly refer to rediscovered orphan sources without any sign of criminal activity, In addition to the hurdles of obtaining usable radioactive material, there are several conflicting requirements regarding the properties of the material the terrorists need to take into consideration: First, the source should be "sufficiently" radioactive to create direct radiological damage at the explosion or at least to perform societal damage or disruption. Second, the source should be transportable with enough shielding to protect the carrier, but not so much that it will be too heavy to maneuver. Third, the source should be sufficiently dispersible to effectively contaminate the area around the explosion.

Террористік топтардың пайдалану мүмкіндігі

Радиологиялық терроризмнің алғашқы әрекеті 1995 жылдың қарашасында Чечен сепаратистері тобының Мәскеудегі Измайловский саябағында жарылғыш заттарға оралған цезий-137 көзін жерлеуі арқылы жасалған деп хабарланды. Чечен көтерілісшілерінің басшысы бұқаралық ақпарат құралдарына хабарласты, бірақ бомба ешқашан іске қосылмады және оқиға жарнамалық трюк ретінде қарастырылды. 1998 жылдың желтоқсанында Чечен қауіпсіздік қызметі жарылғыш минаға бекітілген радиоактивті материалдар салынған контейнерді тапқанын жариялады. Бомба Чеченстанның астанасы Грозныйден шығысқа қарай он шақырым жердегі Аргун қаласының маңындағы теміржолдың жанында жасырылған. Осы әрекетке де сол Чечен сепаратистік тобының қатысы болуы күдіктелді. Жозе Падильяның мұндай шабуылға дайындық жасағаны күмәнді, және тұтқындалудың саяси себептермен жасалғаны айтылды, себебі 11 қыркүйекке дейін ЦРУ мен ФБР қауіпсіздік шараларында кемшіліктер жіберген. 2006 жылы Солтүстік Лондондағы Дхирен Барот Ұлыбритания мен АҚШ-та радиоактивті лас бомба қолданып адамдарды өлтіруге сөз байластырғаны үшін кінәлі деп танылды. Ол Ұлыбританиядағы жер асты тұрақтарын және АҚШ-тағы Халықаралық валюта қоры, Вашингтондағы Дүниежүзілік банк ғимараттары, Нью-Йорк қор биржасы, Ситигруп ғимараттары және Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласындағы Пруденшиал қаржы ғимараттары сияқты нысаналарды жоспарлаған. Оған қосымша 12 айып тағылды, оның ішінде қоғамдық тәртіпті бұзуға сөз байласу, террористік мақсаттар үшін 7 ақпаратты жинау және террористік мақсаттар үшін 4 ақпаратты иелену айыптары бар. Сарапшылардың пікірінше, егер лас бомба қолданылса, "адам өліміне себеп болмаса да, шамамен 500 адамға әсер етуі мүмкін" еді. 2009 жылдың қаңтарында ФБР-дің құпия есебінде Мэйн штатындағы Джеймс Г. Каммингстің үйіндегі іздеу нәтижелері сипатталды. Тергеушілер 35% сутек пероксиді, уран, торий, литий металлы, алюминий ұнтағы, бериллий, бор, қара темір оксиді және магний, сондай-ақ лас бомба жасау туралы әдебиеттер мен цезий-137, стронций-90 және кобальт-60 сияқты радиоактивті материалдар туралы ақпаратты қамтитын төрт бір галлондық контейнер тапты. Ресми өкілдер есептің дұрыстығын растады, бірақ халыққа қауіп төнгенін мәлімдемеді. 2014 жылдың шілдесінде ИСИД жауынгерлері Мосул университетінен уран қоспаларын басып алды. Материал байытылмағандықтан, дәстүрлі бөлініс бомбасын жасауға қолданылмады, бірақ лас бомба жасау теориялық тұрғыдан мүмкін. Дегенмен, уранның салыстырмалы түрде төмен радиоактивтілігі оны лас бомба үшін тиімсіз етеді. Террористік ұйымдар радиациядан қорқынышты пайдаланып, жаппай қырып-жою емес, жаппай бұзушылық тудыратын қару жасауға тырысуы мүмкін. Халықтың қорқыныш реакциясының өзі террористік ұйымның жарнама жасау немесе қоғамды тұрақсыздандыру мақсатына жеткізуі мүмкін. Тіпті радиоактивті материалдарды ұрлаудың өзі де халық арасында үрей тудыруы мүмкін. Сол сияқты, радиоактивті материалдардың аз мөлшерде таратылуы немесе мұндай тарату туралы қаупі террорлық шабуыл үшін жеткілікті деп есептелуі мүмкін.

The first attempt of radiological terror was reportedly carried out in November 1995 by a group of Chechen separatists, who buried a caesium 137 source wrapped in explosives at the Izmaylovsky Park in Moscow. A Chechen rebel leader alerted the media, the bomb was never activated, and the incident amounted to a mere publicity stunt. In December 1998, a second attempt was announced by the Chechen Security Service, who discovered a container filled with radioactive materials attached to an explosive mine. The bomb was hidden near a railway line in the suburban area Argun, ten miles east of the Chechen capital of Grozny. The same Chechen separatist group was suspected to be involved. It has been doubted whether José Padilla was preparing such an attack, and it has been claimed that the arrest was highly politically motivated, given the pre 9/11 security lapses by the CIA and FBI. In 2006, Dhiren Barot from North London pleaded guilty of conspiring to murder people in the United Kingdom and United States using a radioactive dirty bomb. He planned to target underground car parks within the UK and buildings in the U. S. such as the International Monetary Fund, World Bank buildings in Washington D. C., the New York Stock Exchange, Citigroup buildings and the Prudential Financial buildings in Newark, New Jersey. He also faces 12 other charges including, conspiracy to commit public nuisance, seven charges of making a record of information for terrorist purposes and four charges of possessing a record of information for terrorist purposes. Experts say if the plot to use the dirty bomb was carried out "it would have been unlikely to cause deaths, but was designed to affect about 500 people". In January 2009, a leaked FBI report described the results of a search of the Maine home of James G. Cummings, a white supremacist who had been shot and killed by his wife. Investigators found four one gallon containers of 35 percent hydrogen peroxide, uranium, thorium, lithium metal, aluminum powder, beryllium, boron, black iron oxide and magnesium as well as literature on how to build dirty bombs and information about caesium 137, strontium 90 and cobalt 60, radioactive materials. Officials confirmed the veracity of the report but stated that the public was never at risk. In July 2014, ISIS militants seized of uranium compounds from Mosul University. The material was unenriched and so could not be used to build a conventional fission bomb, but a dirty bomb is a theoretical possibility. However, uranium's relatively low radioactivity makes it a poor candidate for use in a dirty bomb. Terrorist organizations may also capitalize on the fear of radiation to create weapons of mass disruption rather than weapons of mass destruction. A fearful public response may in itself accomplish the goals of a terrorist organization to gain publicity or destabilize society. Even simply stealing radioactive materials may trigger a panic reaction from the general public. Similarly, a small scale release of radioactive materials or a threat of such a release may be considered sufficient for a terror attack.

Сынақтар

Израиль 2015 жылы Haaretz газеті хабарлағандай, егер жау күштері оларды Израильге қарсы қолданса, оның салдарынан қандай әсер болатынын өлшеу үшін төрт жыл бойы ядролық жарылғыштарды сынақтан өткізді. Есепте көрсетілгендей, жоғары деңгейдегі сәулелену жарылыстардың ортасында ғана тіркелді, ал желмен тараған бөлшектердің (радиоактивтік жауын-шашынның) таралу деңгейі төмен болды. Бомбалардың психологиялық әсерінен басқа, айтарлықтай қауіптілігі болмады делінген.

Анықтау және алдын алу

Ластанған бомбалар радиациялық портал мониторы сияқты құралдармен тасымалданатын заңсыз радиоактивті материалдарды анықтау арқылы алдын алуға болады. Сол сияқты, қорғалмаған радиоактивті материалдар бақылау-өткізу пункттерінде Гейгер санағыштары, гамма сәулелерін анықтағыштар, тіпті Кедендік және шекаралық қызметтің (CBS) радиоактивті анықтағыштарымен анықталуы мүмкін. Бастапқыда жарылғыш заттар мен қауіпті химиялық заттарды анықтау үшін жасалған NNA, бөлінетін материалдарға да қолданылады. NNA зерттелетін құрылғыдағы химиялық заттарды, нейтрон генераторындағы реакциядан туындаған γ-сәулелену нейтрондары мен α-бөлшектерін талдау арқылы анықтайды. Жүйе нейтрондар мен α-бөлшектердің уақыт және кеңістіктегі орын ауысуын жеке 3D аймақтарда тіркейді. Натрий йодиді сцинтилляторларына негізделген әуедегі радиацияны анықтау жүйелері Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) анықтаған қауіпті деңгейдегі радиоактивті материалдарды анықтауға қабілетті және Нью-Йорк қаласы полиция департаментінің (NYPD) Терроризмге қарсы бюросы тарапынан қолданылған. МАГАТЭ радиоактивті материалдарды тасымалдаудың және осылайша ластанған бомбалар жасаудың алдын алу үшін елдердің шекараларында кейбір құрылғыларды бірлесіп пайдалануды ұсынады. Олар радиацияны анықтау құралдарының төрт негізгі мақсатын анықтайды: анықтау, растау, бағалау және орналасу, сондай-ақ потенциалды радиологиялық жағдайды уақытылы анықтау. МАГАТЭ сондай-ақ құралдардың келесі түрлерін анықтайды: Радиациялық әсерге ұшырау қаупін азайту үшін FEMA мынадай ұсыныстарды береді: Радиоактивті материалдарды тыныс алу қаупін азайту үшін ауызды/мұрынды матамен жабу. Жарылысқа ұшыраған заттарға тиісуден аулақ болу. Радиациядан қорғану үшін дереу жабық кеңістікке көшу. Киімдерді шешіп, жинап қою. Оларды қалай жою керектігі туралы ресми органдардан нұсқау алғанша сақтау. Радиоактивті шаңды сыртқа шығару. Сабынмен сумен жуыну арқылы мүмкіндігінше шаңды кетіру. Калий йодиді қабылдамаңыз, себебі ол тек радиоактивті йодтың әсерін болдырмайды және керісінше, қауіпті реакция тудыруы мүмкін.

Dirty bombs may be prevented by detecting illicit radioactive materials in shipping with tools such as a Radiation Portal Monitor. Similarly, unshielded radioactive materials may be detected at checkpoints by Geiger Counters, gamma ray detectors, and even Customs and Border Patrol (CBS) pager sized radiation detectors. Designed originally for the detection of explosives and hazardous chemicals, NNA is also applicable to fissile materials. NNA determines what chemicals are present in an investigated device by analyzing emitted γ emission neutrons and α particles created from a reaction in the neutron generator. The system records the temporal and spatial displacement of the neutrons and α particles within separate 3D regions. Sodium iodide scintillator based aerial radiation detection systems are capable to detect International Atomic Energy Agency (IAEA) defined dangerous quantities of radioactive material and have been deployed by the New York City Police Department (NYPD) Counterterrorism Bureau. The IAEA recommends certain devices be used in tandem at country borders to prevent transfer of radioactive materials, and thus the building of dirty bombs. They define the four main goals of radiation detection instruments as detection, verification, assessment and localization, and identification as a means to escalate a potential radiological situation. The IAEA also defines the following types of instruments: To mitigate the risk of radiation exposure, FEMA suggests the following guidelines:
Covering the mouth/nose with cloth to reduce risk of breathing in radioactive materials. Avoiding touching materials touched by the explosion. Quickly relocating inside to shield from radiation. Remove and pack up clothes. Keep clothes until instructed by authorities how to dispose of them. Keep radioactive dust outside. Remove all dust possible by showering with soap and water. Avoid taking potassium iodide, as it only prevents effects from radioactive iodine and may instead cause a dangerous reaction.

Емдеу

2023 жылға дейін, денеден радиоактивті элементтерді шығаруға арналған радиоактивті деконтаминациялық дәрілерді табу бойынша зерттеулер жүріп жатыр. Қазіргі кезде зерттеліп жатқан бір дәрілік үміткер – HOPO 14 1.

Танымал мәдениетте

2004 жылғы телефильмде "Лас соғыс" Лондонда "ластанған бомба" жарылды. 2004 жылғы Hitman Contracts видео ойынында басты кейіпкер 47-агент Камчаткадағы әскери базаға екі нысананы жою және ластанған бомбалар өндіру үшін пайдаланылатын су асты кемесін жою үшін жіберіледі. Numb3rs қылмыстық драмалық телехикаясының бір эпизоды ластанған бомба туралы (1-маусым, 10-шы эпизод). 2011 жылғы Castle сериалының екі бөлімді эпизодында бұрынғы АҚШ сарбаздары Нью-Йоркте ластанған бомбаны жарып, қылмысқа сириялық иммигрантты кінәлайды. 2012 жылғы Flashpoint сериалының финалында офицер ластанған бомбадан цезиймен уланып, жазылуына көмектесу үшін пруссык көгілдірісі беріледі. 2013 жылғы Vishwaroopam үнді фильмінің сюжеті Нью-Йоркте жарылыс жасау үшін онкологиялық жабдықтан цезийді алып тастау арқылы жасалған ластанған бомбаның айналасында өрбиді. 2014 жылғы "Бэтмен: Аркхамға шабуыл" фильмінде Джокердің Готэмде жарылуы жоспарланған ластанған бомбасы бар. 2016 жылғы республикалық президенттік дебаттарда Бен Карсон АҚШ сыртқы саясаты туралы сөйлеген кезде екі рет ластанған бомбалар туралы айтты. Splash Damage компаниясының 2015 жылғы Dirty Bomb ойыны Лондонның ластанған аймағында өтеді. "Мэдам Секретарь" эпизодындағы "Бумның оң жағында" Вашингтондағы әйелдер білімі туралы конференцияда ластанған бомба жарылды. Америкалық саяси драмалық веб-телевизиялық сериалы "Карточкалар үйі" ластанған бомба туралы эпизодқа ие (5-маусым, 7-эпизод). 2006 жылғы "Сенің есігіңнің алдында" фильмінде Лос-Анджелесте бірнеше ластанған бомба жарылды. 2017 жылғы "Блэйд Руннер 2049" фильмінде Лас-Вегаста ластанған бомба жарылған аймақтан айтылады. 2018 жылғы Detroit: Become Human видео ойынында көптеген аяқтамаларда Маркус, ойынның үш ойналатын андроид кейіпкерінің бірі, Оңтүстік Детройтте биліктің шегінуіне мәжбүр ету үшін кобальттан алынған ластанған бомбаны жаратады. 2019 жылғы BBC-нің "Жылдар мен жылдар" драмасында Лидс пен Бристоль террористик шабуыл кезінде ластанған бомбаға ұшырады. 2020 жылғы Call of Duty: Black Ops Cold War видео ойынында командалар уранды жинап, оны жау позицияларына ластанған бомбалар орналастыру үшін пайдаланатын көп ойыншы режимі бар.

In the 2004 TV movie Dirty War London was struck by a dirty bomb. In the 2004 stealth video game Hitman Contracts, the protagonist Agent 47 is sent to a military base in Kamchatka to kill two targets and destroy a submarine being used for dirty bomb production. The crime drama television series Numb3rs has an episode that revolves around a dirty bomb (season 1, episode 10). In a two part 2011 episode of Castle, former U. S. soldiers plot to detonate a dirty bomb in New York City and frame a Syrian immigrant for the crime. In the 2012 series finale of Flashpoint, an officer is poisoned by caesium from a dirty bomb and is administered Prussian blue to assist in recovery. In the 2013 Indian movie Vishwaroopam, the plot revolves around a dirty bomb developed by scraping caesium from oncological equipment to trigger a blast in New York City. In the 2014 movie Batman: Assault on Arkham, the Joker has a dirty bomb which he plans on detonating in Gotham. In the 2016 Republican presidential debates, Ben Carson referenced dirty bombs twice when speaking on US foreign policy. In the 2015 game by Splash Damage, Dirty Bomb, the game is played in a dirty bomb fallout area in London. In the Madam Secretary episode "Right of the Boom", a dirty bomb is detonated at a women's education conference in Washington, D. C.
The American political drama web television series House of Cards has an episode that revolves around a dirty bomb (season 5, episode 7). In the 2006 movie Right at Your Door, multiple dirty bombs are detonated in Los Angeles. In the 2017 movie Blade Runner 2049 reference dirty bomb zone was detonated in Las Vegas. In the 2018 video game Detroit: Become Human, numerous endings depict Markus, one of three playable android characters in the game, setting off a cobalt derived dirty bomb in southern Detroit to force the retreat of authorities. In the 2019 BBC drama Years and Years, Leeds and Bristol are struck by a dirty bomb in a terrorist attack. In the 2020 video game Call of Duty: Black Ops Cold War, there is a game mode in the Multiplayer mode where squads compete to collect uranium and use it to plant dirty bombs on enemy positions.

Пайдаланылған әдебиеттер

. Берджесс, М. (2003) "Паскальдың жаңа тікелей бәсекесі: Лас бомба қаупі күшейеді", Қорғаныс ақпарат орталығы. Адам Кертистің "Түннің күші" атты туындысы, ІІІ бөлім – Видео/Транскрипт informationclearinghouse.info сайтында. Фергюсон, К. Д., Кази, Т. және Перера, Дж. (2003) Коммерциялық радиоактивті көздер: Қауіпсіздік тәуекелдерін сараптау, Монтерей халықаралық зерттеулер институты, Ядролық қаруды таратпау орталығы, Арнайы баяндама #11, қағаздың PDF нұсқасы бар веб-бет. Хозенбол, М., Хирш, М. және Моро, Р. (2002) "Терроризмге қарсы күрес: "Лас бомба" күдіктісін ұстау", Newsweek (Int. басылымы), ID: X7835733: 28–33. Лиолиос, Т. Е. (2008) Цезий-137 телетерапиялық көздерді радиологиялық қару ретінде (лас бомба) пайдаланудың салдары, Грек қаруды бақылау орталығы, Мамыр 2008 жылғы арнайы баяндама. Муллен, Е., Ван Туйл, Г. және Йорк, Р. (2002) "Потенциалды радиологиялық тарату құрылғыларының қауіптері және оған байланысты технологиялар", Америкалық ядролық қоғамның еңбектері, 87: 309. Сохиер, А. және Хардеман, Ф. (2006) "Радиологиялық тарату құрылғылары: Біз дайынбыз ба?", "Journal of Environmental Radioactivity", 85: 171–181. Ван Туйлен, Г. Дж. және Муллен, Е. (2003) "Ірі радиологиялық көздердің қолданылуы: RDD салдары және ұсынылатын баламалы технологиялар", Global 2003: "Өркендеу үшін атомдар: Эйзенхауэрдің ядролық энергияға қатысты жаһандық көзқарасын жаңарту", LA UR 03 6281: 622–631. Вантин, Х. С. және Крайтс, Т. Р. (2002) "Ядролық қаруларды залалсыздандыру тәжірибесінің "лас бомбаға" қатысы", Америкалық ядролық қоғамның еңбектері, 87: 322–323. Циммерман, П. Д. және Лоеб, К. (2004) "Лас бомбалар: Қауіп қайта қарастырылды", "Defense Horizons", 38: 1 11. .