Кіріспе
Ни Джон Фру Нди (7 шілде 1941 – 12 маусым 2023) – камерундық саяси қайраткер, 1990 жылы құрылған Социал-демократиялық майданның (СДФ) бірінші және негізін қалаушы төрағасы, Камерунның басты оппозициялық партиясы. Ол 2013 жылы сенатор болып сайлануға үміткер болғанмен, сайланбады.
Ni John Fru Ndi (7 July 1941 – 12 June 2023) was a Cameroonian politician who served as first and founding Chairman of the Social Democratic Front (SDF), the main opposition party in Cameroon, from party foundation in 1990 to his death in 2023. He failed to be elected as a senator in 2013.
Ерте өмір және білім
Фру Нди Камерунның Солтүстік-Батыс провинциясындағы Бамендаға жақын орналасқан Баба II қаласында дүниеге келді. Ол туған кезде "Ни" атағын алды, бұл құрмет белгісі. Кейін ол халық арасында "Төраға" деп танылды. Ол негізінен француз тілді елдегі ағылшын тілді азшылықтың құқықтары үшін күресті, бірақ федеративтік, біртұтас мемлекет құруды қалады. (Фру Ндидің бекінісі саналатын Солтүстік-Батыс провинциясында ол ресми түрде 86,3% дауыс жинады). Оппозиция бұл сайлауды алаяқтық деп айыптады. Солтүстік-Батыс провинциясында сайлаудан кейін туған зорлық-зомбылық ошақтарында Фру Нди 1992 жылғы қазан айының соңында үй қамауына алынды. Шамамен бір айдан кейін босатылды. Басқа оппозициялық партиялармен бірге СДФ 1997 жылғы қазан айында өткен президенттік сайлауға қатысудан бас тартты. Фру Нди 1999 жылғы сәуірде партияның бесінші съезінде СДФ төрағасы болып қайта сайланды, ол өзінің қарсыласы Кретиен Табетинге қарсы 40 дауысқа 1561 дауыспен жеңіске жетті. Фру Нди 2004 жылғы қазан айында өткен президенттік сайлауда СДФ атынан түсті; ресми нәтижелерге сәйкес, ол 17,40% дауыс жинап, екінші орын алды, ал Бия 70,92% дауыс алды. Ол ең жақсы нәтижелерді Солтүстік-Батыс провинциясында (68,16%), одан кейін Батыс провинциясында (45,04%), Жағалау провинциясында (32,71%) және Оңтүстік-Батыс провинциясында (30,59%) көрсетті. Фру Нди 2007 жылғы шілдедегі парламент сайлауында алаяқтықтар болды деп айыптады және оны жоюды талап етті; сайлауда СДФ екінші орынды иеленді, бірақ үкіметтік РДПК партиясынан едәуір артта қалды, ол көптеген орындарды жеңіп алды. Сайлаудан кейін Фру Нди Бияның өзін оппозицияның ресми көшбасшысы деп мойындау керектігін мәлімдеді. Фру Нди 2007 жылғы 14 қарашада Биямен кездесуге дайын екенін айтты. Ол Бияның өзін кездесуге шақырмағанын және бірнеше рет кездесуге тырысқанын, бұл Бияның француз теледидарындағы Фру Ндидің шақыруына жауап бермегені туралы мәлімдемесіне қайшы екенін айтты. 2008 жылғы 12 сәуірде Фру Нди 2008 жылғы 21 сәуірде Камерундегі үкіметке қарсы наразылықтарда және "демократияның өлімінде" қаза тапқандарды еске алу үшін ұлттық аза күту күнін жариялауға шақырды. Фру Нди 2008 жылғы Конституцияға енгізілген өзгерістердің мақсаты президент Бияның Камерунның өмір бойына диктаторы болуына мүмкіндік беру және бұл өзгерістер сыбайлас жемқорлықты, иммунитетті және әрекетсіздікті заңдастырады деп сенді. Фру Нди 2011 жылғы қазан айында өткен президенттік сайлауда да сәтсіз үміткер болды, Биядан едәуір артта қалды. Сайлаудан бірнеше күн өткен соң, 2011 жылғы 17 қазанда Фру Нди, басқа президенттік үміткерлермен бірге Биядан сайлауды жоюды талап ету үшін шұғыл жиналыс шақырды. 2013 жылғы сәуірде Сенат сайлауында Фру Нди өзінің негізгі қолдау базасы саналатын Солтүстік-Батыс провинциясында кандидат ретінде түсті. Бұл тікелей емес сайлау Парламенттің Жоғарғы палатасының құрылуын белгіледі; бұрын тек Ұлттық Ассамблея ғана болды. Фру Нди Сенатта орын алуға қол жеткізбеді. Ол биліктегі партияның кейбір жергілікті кеңес мүшелеріне пара бергенін мәлімдеді. Фру Нди Камерун үкіметінің ағылшын тілді дағдарысты шешу жолына сын көзқарас білдірді, бұл соғыс оған жеке әсер етті. 2018 жылғы қазан айында Амбазониялық сепаратистер Бамендадағы үйін өртеп жіберді. 2019 жылғы 19 сәуірде оның бауыры қарулы адамдар тарапынан ұрланды, олар сыйақы талап етті. Сегіз күннен кейін ол өзі де Кумбо қаласына, Солтүстік-Батыс аймағына, СДФ парламенттік тобының жетекшісі Джозеф Банадземнің жерлеу рәсіміне қатысу үшін барғанда ұрланды. Ол көп ұзамай босатылды, ал СДФ бұл жағдайды "қате түсініспеушілік" деп сипаттады, ол тез шешілді. Келесі күні сепаратистер Фру Ндиді сөйлесу үшін ұрлағаны белгілі болды. Интернетте пайда болған видеода қарулы адамдар СДФ басшысынан барлық СДФ заң шығарушыларын Ұлттық Ассамблея мен Сенаттан шығарып алуды сұрады. Фру Нди бұған қарсылық білдіріп, мұндай қадамның нәтижесіне қарамастан тиімсіз болады деп мәлімдеді. 2019 жылғы маусым айында Фру Нди ол сепаратист емес екенін, бірақ үкімет оны сол бағытқа "итеріп отырғанын" айтты. Фру Нди ағылшын тілді аймақтарға барған сайын қауіпсіздік күзетінсіз жүруді қалыптастырды, өзінің халқынан, соның ішінде сепаратистерден қорықпайтынын айтты. 2019 жылғы қыркүйекте Фру Ндиді Бамендадағы үйінен сепаратистік ұрылар ұрлап кетті, олар оның олардың мүддесін қолдауын талап етті. Кейін ол аман-есен босатылды, бірақ бұл оқиға ағылшын тілді аймақтардағы қауіпсіздіктің нашарлауын көрсетті. Фру Нди бейбітшілік орнатуға күш салғанына қарамастан, кейбір ағылшын тілді белсенділер оны үкіметтің әрекеттеріне жеткілікті қарсылық көрсетпегені үшін айыптайды. Дегенмен, ол ағылшын тілді қауымдастықта құрметті тұлға болып қала береді және бейбітшілікке жету жолындағы күштердің маңызды ойыншысы болып табылады.
Жеке өмір және өлім
Фру Ндидің тұңғыш әйелі Сюзан 1973 жылы бала туғаннан кейін қайтыс болды. Оның екінші әйелі Роза, олар 25 жылдан астам бірге болған, 2004 жылы қайтыс болды. Олардың бірнеше баласы болған. Ол қайтыс болғаннан кейін оның құрметіне қайырымдылық қорын құрды. 2023 жылдың 12 маусымында 81 жасында дүние салды. BBC News жариялаған некрологта ол "демократияның батыл жақтасы" деп сипатталды.