Кіріспе

Деннистон – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының батыс жағалауында, Вестпорттан шығысқа қарай 15 шақырым жерде орналасқан шағын елді мекен. Ол Деннистон платосында, Папауа тауларында теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. 1870 жылдары Батыс жағалауда ашылған алғашқы ірі шахтаның басқарушысы Р. Б. Деннистонның құрметіне аталған. 20 ғасырдың басында Деннистон платосындағы елді мекендерде 1400-ге дейін адам тұрған, олар мұндағы ірі көмір шахталарын қамтамасыз еткен. Көмір теміржол вагондарында Деннистон тік жолы арқылы Конс-Крикке дейін тасымалданды, онда Жаңа Зеландия теміржолының бу локомотивтері көмір пойыздарын Вестпорт портына жеткізді. Деннистон тік жолы 1967 жылы жабылды. Қазіргі уақытта платода 10-нан аз адам тұрады, және барлық ғимараттар мен құрылыстар дерлік жойылды, бірақ көптеген тарихи жәдігерлер сақталған – плато мен тік жол аумағында, бұталар арасында шашыраңқы түрде. Батерст Ресурс компаниясы Деннистон платосының оңтүстігіндегі 200 гектар қорғалатын жерде ашық карьерлік Эскарпмент кенішін ашты. Кен қазу 2014 жылы басталды, бірақ 2016 жылы Кеп Фолвиндтегі Холсим цемент зауытының маусым айында жабылуына және қатты кокс көмірінің әлемдік бағасының төмендеуіне байланысты тоқтатылды.

Шолу

Деннистон платосының қалашықтары және Деннистон еңістігінің өзі тек платодан көмір өндіру үшін ғана құрылған. Деннистондегі өмір жағдайы қиын болды: тасты, жел соғатын плато көбінесе бұлттарға оранып, жылдық жауын-шашын мөлшері жоғары, ал суық температуралар жиі кездеседі. Платоға жақсы жол салынғаннан кейін және көмірге деген сұраныс азайған соң, қалашықтар кішірейді – ал еңіс және кендер жабылғаннан кейін мүлдем жойылды. Бұрынғы мектеп ғимараты қазір мұражай ретінде қолданылады. Қазір платода өте аз адам тұрады, бірақ аймақ тарихына қызығушылық танытқан туристер үшін қызығушылық тудырады. Болашақта ашық карьерлік кен өндіру мүмкіндігі бар. Деннистонның географиялық орны мен тарихы солтүстіктегі ұқсас платода орналасқан Миллертонға ұқсас.

Вестпорт көмір компаниясы

Вестпорт көмір компаниясы, Вестпорт көмір компаниясының алдында, 1878 жылы Рошфорт тауындағы жоғары сапалы көмірді өндіру мақсатымен құрылды. Көмірге қол жеткізу үшін компания, Уаймангароа өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан, жақын маңдағы Веллингтон көмір компаниясының теміржол тармағын Конс-Крикке дейін ұзартты, сондай-ақ Деннистон еңістігін және шахталардан еңістіктің үстіне дейінгі арқан жолдарын салды. Шахталарды одан әрі дамыту үшін қосымша капитал тарту мақсатында, Вестпорт көмір компаниясы 1881 жылы Вестпорт көмір компаниясы болып қайта құрылды. Компания Батыс жағалауындағы Миллертон сияқты басқа да жерлерде шахталарды пайдаланды, және 1905 жылға қарай Жаңа Зеландиядағы ең ірі көмір өндіруші компанияға айналды. 1948 жылы Вестпорт көмір компаниясының кен орындары мен Деннистон еңістігі Жаңа Зеландия мемлекеттік тау-кен департаментіне берілді.

Деннистон ауысымы

Деннистон инклин 1880 жылғы сәуір айында қолданысқа енгізілді. Бұл өздігінен жұмыс істейтін арқандық жол болды, ол гравитация күшін пайдаланып, Жаңа Зеландия темір жолдарының 12,5 тонналық көмір вагондарын бірінен соң бірін Брейкхедтен (Деннистоннан жоғары орналасқан) Конс-Крикке дейін түсірді. Әрбір төмен түсетін вагон сым арқандардың көмегімен бос вагонды жоғары көтеріп тартты, әр вагон өз арқанына және тежегіш барабанына бекітілді. Екі барабан ортақ білікке орнатылып, әр барабанға арқан қарама-қарсы бағытта оралды. Осылайша, бір барабан арқанды босатып вагонды төмен түсіргенде, екіншісі арқанды орап бос вагонды жоғары көтерді. Гидравликалық поршеньдер барабандардың айналуын баяулатып, вагондардың жылдамдығын реттеді. Деннистон инклины іс жүзінде екі инклиндан тұрды. Ең жоғарысы Брейкхедтен басталып, тік төмен Middle Brake деп аталатын жерге дейін түсті. Мұнда вагондар бірінші инклиннің арқанынан ажыратылып, екінші инклиннің арқанына қосылды, одан кейін Конс-Крикке көбірек иілген жолмен түсті, онда жиналған вагондар Вестпортқа жөнелту үшін пойыздарға жиналатын болды. Middle Brake барабаны қазір Вестпорттың Коултаун мұражайында қойылған. Әр инклиннің жоғарғы бөлігінде екі параллель темір жол (үш рельс, олардың біреуі екі жолға ортақ) болды, ал әр инклиннің орта бөлігінде (вагондар бір-бірін өткізетін жерде) екі жол бір-бірімен «өріліп» орналасқан. Инклиндардың әр жағында вагондар кезекпен жоғары және төмен жылжыды, әйтпесе арқандар шатасып қалуы мүмкін. (Бір инклиннің жоғарғы бөлігінен төмен түсетін толық вагонның суретін төмендегі Сыртқы сілтемелерде қараңыз.) Инклиндардың оңтүстік жағы «Компания жағы» деп аталды, себебі компания кеңселері сол жақта орналасқан, ал солтүстік жағы «Есек жағы» деп аталды. Жүйе әрқашан қалыпты жұмыс істемеді, соқтығысулар, рельстен шығулар және қашып кетулер жиі кездесетін. Көлбеудің қасында немесе одан алыс жерде қираған бірнеше вагондардың қалдықтары әлі де жатыр. Деннистон инклины жалпы ұзындығы 1670 метрге (83 тізбек немесе 1,04 миль) құлдырады, ал кейбір бөліктерінің еңісі 1:1,3-тен асып түсті. Аңғардың екінші жағындағы Коранауи инклины қысқа ғұмырлы болды, ол биіктігі жоғарырақ, жалпы құлдырауы 2 км, ал Деннистон инклинынан екі есе ұзын, ұзындығы шамамен 3 км болды. Вагондар Деннистоннан Конс-Крикке сағатына 12-18 вагон жылдамдығымен жеткізілуі мүмкін. Темір жолдың ені NZR стандартты ені 3 фут 6 дюйм болатын. Инклинда қолданылатын темір жол вагондары негізінен "Q" кластық хоппер вагондары болды, олардың хопперлерін вагондардан ажыратып, кемежай кранымен кемеге көтеріп, содан кейін вагондардың төменгі босату есіктерін қолмен ашып, кемелерге көмірді түсіретін. (Кранның хопперді вагондан көтеріп, кемеге жеткізгенін төмендегі Сыртқы сілтемелерде көруге болады.)

Кен орындары мен арқан жолдар

Деннистон платосындағы кен орындары Банбери, Айронбридж, Коалбрукдейл, Уорреата және Салливан кен орындарын қамтыды. Алғашқы кен – 1880 жылы өндіріс бастаған Банбери кеніші. Таудың басына дейін, Уаймангароа шатқалының үстіндегі Банбери кенішіне дейін 2 фут (1 м) енді, 560 метрлік екі рельсті ат трамвай жолы салынды. Кейіннен ат күші бу машинасымен жұмыс істейтін үздіксіз арқанмен алмастырылды, кен вагондары тізбектермен арқанға ілініп, Брейкхедтегі қоймаларға баратын және қайтатын жолдарында жүретін. 1889 жылға қарай екі рельсті трамвай жолы (кейін арқан жолы деп аталды) Банбери кеніші арқылы және одан әрі, Ironbrook кенішінен өтіп, Coalbrookdale кенішіне дейін созылды – шамамен алғанда. 1900 және 1904 жылдар аралығында арқан жолы жүйесі жартылай жаңа бағыт бойынша жаңартылды. (Осындай арқан жолдардың бірінің суретін төмендегі Сыртқы сілтемелерде көруге болады.) 1952 жылы жаңа Уорреата және Салливан кен орындарынан Брейкхедке көмір тасымалдау үшін бір кабельді әуе арқан жолы (арқаннан ілінетін көмір таситын шұңқырлармен) іске қосылды, ал арқан жолы қолданыстан шығарылды. Coalbrookdale және Ironbridge кен орындары экономикалық қызмет мерзімінің соңына жетіп, тиісінше 1944 және 1945 жылдары жабылды; Банбери кеніші 1890 жылы жабылды. Westport Coal Company компаниясының Деннистон платосындағы көмір өндірісі 1910 жылы рекордтық деңгейге жетті, онда жер астында жұмыс істейтін 464 адам 348 335 тонна көмір өндірді. Содан кейін өндіріс төмендеді. Барлығы, таудың еңістігі өмірі бойы шамамен 12,6 миллион тонна көмір тасыды. Тау-кен жұмыстары кейбір деңгейде жалғасты, ал Escarpment кеніші 1964 жылдан 1982 жылға дейін жұмыс істеді. Қалаларды байланыстыратын жолдар болған жоқ, сондықтан барлығы арқан жолдарының бойымен жүрді. Платоның халқы 1911 жылы шамамен 1400 тұрғынға жетті. 1885 жылы Уаймангароа мен Деннистон арасында ат жолы салынды. Бұрын адамдар мен тауарларды тек жоғары жылдамдықпен таудың еңістігімен жоғары немесе төмен жүретін көмір вагондарында тасымалдауға болатын. Жылдамдамымен қоныс аударулар платоның өзіне тарады, ал 1887 жылға қарай Деннистонда үш қонақ үй, пошта және телеграф кеңсесі, төрт жалпы дүкен, үш қасапшы және үш нан пісіруші болды. Тұрғын үй жағдайы нашар болды, келушілер қалашықтың санитарлық жағдайы нашар және «иіссіз» екеніне шағымданатын. Коттедждер – шатырлары мен мұржалары тасқабаттан жасалған кішкентай ағаш ғимараттар. Үйлерде су жоқ, ванналар жоқ, әжетханалар – ыдыс-аяқтары бар металл қаптар, оларды түнгі уақытта арбамен жүретін адамдар босататын. Үлкен отбасылар нашар ауа-райы кезінде ұзақ уақыт бойы екі бөлмелі қаптамаларда тұруға мәжбүр болды. Бұталар, гүлдер, бақшалар жоқ еді. 20 жыл өткен соң да осындай нашар жағдай сақталды. 1919 жылы көмір өнеркәсібіне ұсынылған баяндамада Денистон кеншілерінің наразылығы мен қанағаттанбауының көп бөлігі олардың «нашар» тұрмыс жағдайларымен байланысты екені айтылды. Бес ложа болды (масондық, друидтық, Odd Fellows, Orange және Buffaloes). Әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі болмаған уақытта, төмен сағаттық жалақы алатын оқшауланған қоғамда шіркеулер, кәсіби одақтар, достық қоғамдар мен ложалар өз мүшелеріне маңызды қауіпсіздік ұсынды. Кеншілер 1883 жылы өздерінің медициналық қауымдастығын құрды (дәрігер аптасына екі рет Деннистонға келіп тұратын), ал 1890 жылы апаттар мен көмек қоры құрылды. 1910 жылы ашылған аурухана – жазылымдар, алымдар және қаржы жинау арқылы қаржыландырылды – барлық бағыттағы шахталардан келетін төтенше жағдайларды шешу үшін орталық жерде салынды. Деннистонның топырағы тым қатты болғандықтан, зират болған жоқ; Деннистоннан Уаймангароаға жерлеу үшін мәйіттер тасымалданды, бастапқыда Деннистон еңістігімен, кейіннен жолмен. Халық санының ең жоғары көрсеткіші 1926 жылы болды, онда қалада 910 адам тұрды. 1932–1935 жылдардағы депрессия кезінде және 2-дүниежүзілік соғыстан кейін адамдар Деннистоннан көшіп кетті, көптеген үйлер Уаймангароа немесе Вестпортта қайта құру үшін бөліктерге бөлініп көшірілді. Қалған жұмысшылар үшін автобустардың ұсынылуы оларға және олардың отбасыларына жағалау жазығында жағымды жағдайда тұруға мүмкіндік берді. Мектеп, соңғы дүкен және соңғы қонақ үй (Джонни Коттерге тиесілі Red Dog Saloon) 1960 жылдары жабылды, ал пошта кеңсесі 1971 жылы жабылды. Соңғы ложа, Buffaloes ложасы 1996 жылы жабылды, бірақ ол кезде ол Деннистоннан бұрынғы Уаймангароа RSA бөлмелеріне көшірілді.

Бернеттің бет-әлпеті

Ironbridge кенішінің дамуы Деннистоннан оңтүстік-шығысқа қарай 2 шақырым жерде орналасқан Бернетттің беті деп аталатын елді мекеннің пайда болуына әкелді. Бастапқыда ол шатырлардың жиынтығы болған, бірақ 1891 жылға қарай ағаш үйлер, мектеп, екі қонақ үй, ет дүкені, нан пісіру ошағы, бірнеше сауда дүкендері, екі зал және екі бильярд бөлмесі болды. Оның басты жолы – кенді Деннистон тік жолы басындағы қоймалармен байланыстыратын үздіксіз жұмыс істейтін арқандық жол болды. 1950 жылдары елді мекеннен көбі қалмады.

Коулбрукдейл

Тағы бір қалашық, Коалбрукдейл, Бернетт бетінің оңтүстік-батысындағы төменгі Коалбрукдейл аңғарындағы арқан жолдың бойында бірнеше жүз метрге созылып жатқан. 1891 жылы Коалбрукдейлде шамамен 21 ғимарат болды, ал 1896 жылы аңғарда 165 адам тұрғанда халық саны ең көпке жеткен. 1894 жылдан шамамен 1921 жылға дейін лицензиясы бар қонақ үй жұмыс істеген. Соңғы тұрақты тұрғыны 1956 жылы кетіп қалды.

Төмендеу және жабылу

Деннистон қауымы көмір шахталары мен еңістің жұмысын қолдаудан басқа ешқандай мақсатқа қызмет етпеді. Уаймангароадан жазыққа қол жеткізілетін жол салынғаннан кейін, адамдар жазықтан Уаймангароаның немесе Вестпорттың жылы климатына қарай көше бастады. 1960 жылдары көмірге деген сұраныс азайды және Денистон еңісі 1967 жылдың 16 тамызында жабылды. Брейкхедтегі бункерлерден жүк көмірін теміржол вагондарына ауыстыратын ұзақ тұйық теміржолға айналу үшін еңіс табанына жалғасқан Конс-Крик тармағы қысқартылды. Бірнеше айдан кейін, 1968 жылы, шахталардан көмірді тікелей төмен жүк көлігімен тасымалдау пайдалы болғандықтан, әуе арқан жолы да жабылды. 1968 жылдың мамыр айында болған Инангахуа жер сілкінісі еңіске көп зиян келтіріп, жабылуды қайтару мүмкін емес етті. Осылайша, жергілікті тұрғындар бір кезде "Әлемнің сегізінші кереметі" деп атаған бұл құрылыс тарихқа сіңіп кетті.

Мұраны сақтау

Инклайнның немесе жазықтықтағы қалалардың қалдықтары аз ғана сақталған, бірақ бүкіл аймау бойынша оның іздерін табуға болады. Ортаңғы тежегіш – қолжетімсіздігінің арқасында көптеген жабдықтар орында қалғандықтан, сақталған өнеркәсіптік аймақтардың бірі. Брейкхед және Деннистон қалашығында негізгі көшелер желісі, ғимараттардың іргетастары, мұржалар және көптеген үйлерде болған шаршы су резервуарлары – көрінетін негізгі жәдігерлер. Бұрынғы құрылыс алаңдарының көпшілігі бос және төменгі бұталармен жабылған, ал небары бірнеше ғимарат ғана тұр. Бұрынғы жоғары мектепті "Hill достары" (Friends of the Hill) иеленеді және ол мұражай мен ақпараттық орталық ретінде пайдаланылады. Қалған ғимараттар қазір жеке меншікте. Деннистон инклайны мен жазықтықтың маңызды тарихи аймақтары Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаментінің басқаруында. Брейкхедте бұрынғы теміржолдың көшірмелері салынған және үш түпнұсқа Q вагоны орналастырылған. Деннистонның тарихи маңызын мойындау және оның жергілікті туристік нысан ретінде дамуы, сондай-ақ Вестпортқа жақын орналасуы, негізінен жергілікті тұрғындардан құралған "Hill достары" тобының (Friends of the Hill) күш-жігерімен мүмкін болды. Деннистонға деген қызығушылықтың артуына Дженни Патриктің 1880 жылдардағы Деннистонды бейнелейтін тарихи романы "Деннистон гүлі" (Denniston Rose) көмектесті.

Болашақтағы тау-кен өндірісі

Көмір Деннистон платосында, шағын көлемде және солтүстікке қарай Миллертон қаласының жанындағы Стоктон кенішінде әлі де өндірілуде. 2010 жылы Bathurst Resources Деннистон платосында көмір өндіру мақсатында Эскарпмент кен орыны жобасын жариялады, бірақ бұл қадам экологиялық белсенділер тарапынан күшті қарсылыққа ұшырады.