Кіріспе
Оптикада шығыс көзі – оптикалық жүйедегі жоқ диафрагма. Осы жоқ тесіктен өтетін сәулелер ғана жүйеден шыға алады. Шығыс көзі – одан кейін орналасқан оптикадағы диафрагмалық тоқтаудың бейнесі. Телескопта немесе күрделі микроскопта бұл бейне объектив элементтерінің окуляр арқылы түзілген бейнесі болып табылады. Бұл дискінің мөлшері мен пішіні құралдың жұмысына өте маңызды, себебі бақылаушының көзі жарықты тек диафрагма арқылы өткен жағдайда ғана көреді. Шығыс көзі термині кейде жоқ диафрагманың диаметрін білдіру үшін де қолданылады. Оптика туралы ескі әдебиеттерде шығыс көзін кейде Рамсден дискісі деп атайды, ол ағылшын құрал жасаушы Джесси Рамсденнің құрметіне аталған.
Көрнекі құралдар
Оптикалық құралды пайдалану үшін көрерменнің көзіне кіретін нүктесі құралдың шығу нүктесімен сәйкес келіп, шамамен бірдей мөлшерде болуы керек. Бұл оптикалық жүйені көзге дұрыс бейімдеп, көлеңке түсуін болдырмайды. (Көздің кіреберіс нүктесі – мүйіз қабықшасы арқылы көрінетін анатомиялық нүктесінің бейнесі.) Сондықтан, шығу нүктесінің орналасуы окулярдың көз рельефін анықтайды. Жақсы окуляр конструкциялары көрерменнің ыңғайлылығы үшін көздің көрінетін нүктесінің диаметріне жуық диаметрлі шығу нүктесін жасап, окулярдың соңғы бетінен шамамен 20 мм қашықтықта орналастырады. Егер нүкте көздің нүктесінен үлкен болса, жарық көзге түспей, жоғалады. Егер нүкте окулярдың соңғы бетінен тым жақын болса, көру үшін көзді ыңғайсыз жақын қою керек; ал тым алыс болса, бақылаушының көзін нүктемен сәйкестендіруі қиынға соғады, себебі көздің орнын физикалық түрде ұстап тұруға көмектесетін құрал жоқ. Адамның көзінің орташа нүктесінің диаметрі және жасы: Жасы (жыл) Күндіз (мм) Түнде (мм) 20 4.7 8 30 4.3 7 40 3.9 6 50 3.5 5 60 3.1 4.1 70 2.7 3.2 80 2.3 2.5 Көздің нүктесінің диаметрі көру жағдайларына байланысты өзгеретіндіктен, шығу нүктесінің диаметрі қолданылуына байланысты болады. Астрономиялық телескопқа үлкен шығу нүктесі қажет, өйткені ол түнде әлсіз нысандарды қарауға арналған, ал микроскопқа әлдеқайда кішкентай шығу нүктесі қажет, себебі қарастырылатын нысан жарықпен жарықтандырылады. 7x50 биноклінің шығу нүктесі 7,14 мм-ден сәл артық, бұл сыртқы жарық жоқ жағдайда қараңғыға бейімделген жас адамның көзінің орташа нүктесінің мөлшеріне сәйкес келеді. Окулярда пайда болатын жарық көздің нүктесін толықтырады, яғни мұндай бинокльдерді пайдаланғанда түнде жарықтылықтың жоғалмауына кепілдік беріледі (жарық берудің толықтығын ескере отырып). Күндіз, көздің нүктесінің диаметрі 4 мм болғанда, жарықтың жартысынан астамы қабықшамен тоқтатылып, торлы қабықшаға жетпейді. Дегенмен, күндізгі жарықтың жоғалтылуы көбінесе алаңдатуға жарамайды, себебі бастапқыда жарық жеткілікті. Керісінше, 8x30 бинокльдер, көбінесе ықшамдылығына баса назар аудара отырып сатылатын, шығу нүктесінің мөлшері тек 3,75 мм-ге жетеді. Бұл күндізгі көздің нүктесін толықтыруға жеткілікті, сондықтан бұл бинокльдер түнгі қарауға қарағанда күндізгі қарауға көбірек қолайлы. Адамның көзінің ең үлкен нүктесінің мөлшері 25 жасқа дейінгі адамдарда әдетте 5–9 мм-ге жетеді және жасқа байланысты кестеде көрсетілгендей бірте-бірте төмендейді. Көздің ең қолайлы рельефінің арақашықтығы да қолданылуына байланысты өзгереді. Мысалы, мылтықтың оптикалық көзіне қайырудан қорғау үшін өте ұзын рельеф қажет. Шығу нүктесі ошақ жазықтығына неғұрлым жақын болса, өрістің шеттеріндегі түсу бұрыштары да соғұрлым жоғары болады. Бұл пиксельдік көлеңке түсуіне әкелуі мүмкін. Осы себепті көптеген шағын цифрлық камералар (мысалы, ұялы телефондардағылар) бейне кеңістігінде телецентрлік болып табылады, сондықтан басты сәулелер бейне сенсорына тік бұрышпен түседі.
Since the eye's pupil varies in diameter with viewing conditions, the ideal exit pupil diameter depends on the application. An astronomical telescope requires a large exit pupil because it is designed to be used for looking at dim objects at night, while a microscope will require a much smaller exit pupil since an object being observed will be brightly illuminated. A set of 7×50 binoculars has an exit pupil just over 7.14 mm, which corresponds to the average pupil size of a youthful dark adapted human eye in circumstances with no extraneous light. The emergent light at the eyepiece then fills the eye's pupil, meaning no loss of brightness at night due to using such binoculars (assuming perfect transmission). In daylight, when the eye's pupil is only 4 mm in diameter, over half the light will be blocked by the iris and will not reach the retina. However, the loss of light in the daytime is generally not a concern since there is so much light to start with. By contrast, 8×30 binoculars, often sold with emphasis on their compactness, have an exit pupil of only 3.75 mm. That is sufficient to fill a typical daytime eye pupil, making these binoculars better suited to daytime than night time use. The maximum pupil size of a human eye is typically 5–9 mm for individuals below 25 years old and decreases slowly with age as shown as an approximate guide in the table here. The optimum eye relief distance also varies with application. For example, a rifle scope needs a very long eye relief to prevent recoil from causing it to strike the observer. The closer the exit pupil to the focal plane, the higher the angles of incidence at the extreme edges of the field. This can lead to pixel vignetting. For this reason, many small digital cameras (such as those found in cell phones) are image space telecentric, so that the chief rays strike the image sensor at normal incidence.