Кіріспе
Қайталанатын шағылыс арқасында өрнектерді көруге арналған оптикалық құрал. Калейдоскоп (/k/ə/'laɪ/d/ə/s/k/oʊ/p/) – екі немесе одан көп шағылыстыратын беттері (немесе айналары) бір-біріне белгілі бұрышпен еңкейтілген оптикалық құрал. Осы айналардың бір жағындағы бір немесе бірнеше нысан, екінші жағынан қарағанда, қайталанатын шағылыс нәтижесінде тұрақты симметриялық өрнек түрінде көрінеді. Бұл шағылыстырғыштар көбінесе түтікшеге орналастырылады, оның бір жағында қаралған өрнекке шағылысатын босаң, түрлі-түсті шыны немесе басқа да мөлдір (немесе жартылай мөлдір) материалдар бар жасуша болады. Жасушаны бұру материалдардың қозғалысын тудырады, соның салдарынан көрініс үнемі өзгеріп отырады.
A kaleidoscope (/k//ə/'/l//aɪ//d//ə//s//k//oʊ//p/) is an optical instrument with two or more reflecting surfaces (or mirrors) tilted to each other at an angle, so that one or more (parts of) objects on one end of these mirrors are shown as a regular symmetrical pattern when viewed from the other end, due to repeated reflection. These reflectors are usually enclosed in a tube, often containing on one end a cell with loose, colored pieces of glass or other transparent (and/or opaque) materials to be reflected into the viewed pattern. Rotation of the cell causes motion of the materials, resulting in an ever changing view being presented.
Этимология
"Калейдоскоп" термині оның шотландтық ойлап табушысы Дэвид Брюстердің тұсында пайда болды. Бұл сөз ежелгі грек сөзінен туындаған, яғни [[wikt:καλός]], "әдемі, сұлулық", [[wikt:εἶδος]], "көрінетін нәрсе: форма, пішін" және [[wikt: scope]], "қарау, зерттеу" деген мағыналарды білдіреді, сондықтан "әдемі формаларды қарау" деп аударуға болады. Алғаш рет ол 1817 жылдың 10 шілдесінде тіркелген патентте жарияланды. Брюстер өзінің құралын "барлық сәндік өнерде" зор құндылыққа ие деп санады, себебі ол "шексіз үлгілер" жасайтын құрал болатын. Суретшілер күн микроскопы (камера-обскураның бір түрі), сиқырлы фонарь немесе камера люцида арқылы калейдоскоптың жасаған суреттерін дәл бейнелей алатын. Брюстер бұл құралдың "ақылға қонымды ойын-сауыққа" арналған танымал құралға айналатынына сенді. Ол патент алуға өтініш берді. Алайда, өнімді бастапқыда өндіруге міндеттенген өндіруші, Лондонның бірнеше оптиктеріне патенттелген құралдың үлгісін көрсетіп, олардан тапсырыс ала ала ма деп талпынды. Көп ұзамай құрал көшіріліп, өндіруші сатуға дайындағанша нарыққа шығарылды. Үш айдың ішінде Лондон мен Парижде шамамен екі жүз мың калейдоскоп сатылды. Брюстердің пікірінше, олардың ең көп дегенде мың данасы дұрыс жасалған, ал қалғандары оның өнертабысының нақты бейнесін бермеді. Аз ғана адам калейдоскопты дұрыс қолданған немесе оны сәндік өнерде қалай қолдануға болатынын білгендіктен, Брюстер калейдоскоптың принциптері мен дұрыс құрылысы туралы трактат жариялауға шешім қабылдады. Филип Карпентер бастапқыда калейдоскоптың өзінің көшірмесін жасауға тырысты, бірақ нәтижеге қанағаттанбады. Ол Брюстерге өндіруші ретінде қызмет етуді ұсынды. Брюстер келісті және Карпентердің модельдеріне "екілік өндіруші" деген мөр басылды. Компанияның сұранысқа жауап бере алмайтынын түсінген Брюстер 1818 жылы Карпентерден құрылғыны басқа өндірушілерге жасауға рұқсат алды. 1819 жылғы "Калейдоскоп туралы трактатта" Брюстер оннан астам патенттелген калейдоскоптарды өндірушілердің/сатушылардың тізімін келтірді. 1987 жылы калейдоскоп суретшісі Теа Маршалл Уиламет ғылым және технология орталығымен бірлесіп, Орегон штатының Юджин қаласында орналасқан ғылым мұражайында "Калейдоскоптар: ғылым мен өнердің көрінісі" атты математика мен ғылымның жылжымалы көрмесін жобалап, құрылысын аяқтады. Ұлттық ғылым қорынан қаржыландырылған және Смитсонов институтының көшпелі көрмелер қызметі (SITES) басшылығымен таратылған бұл көрме үш жыл ішінде 15 ғылым мұражайында көрсетілді, АҚШ пен Канадада бір миллионнан астам келушіні қамтыды. Интерактивті көрме модульдері келушілерге калейдоскоптардың қалай жұмыс істейтінін жақсырақ түсінуге және бағалауға мүмкіндік берді.
Жарияланымдар
Кози Бейкер (19 қазан 2010 жылы қайтыс болды) – Брюстер калейдоскопы қоғамының негізін қалаушы. Ол 1970 жылдан 2001 жылға дейін калейдоскоптарды жинап, оларды жасаған көптеген суретшілер туралы кітаптар жазды. Оның «Калейдоскоп өнері» кітабы – заманауи туындылардың ішкі және сыртқы көріністерін көрсететін, калейдоскоп жасаушылардың шектеулі жинағы. Бейкер АҚШ-та калейдоскоп жасау саласындағы жаңа өрлеуді қозғаушы күш ретінде танымал. Ол өмірін калейдоскоп суретшілері мен галереяларын біріктіріп, олардың бір-бірін тануына және қолдауына жұмсады. 1999 жылы калейдоскоптарға арналған, қысқа ғұмырлы «Калейдоскоп шолуы» журналы жарық көрді, онда суретшілер, коллекционерлер, сатушылар, шаралар туралы және қалай жасауға болады деген мақалалар жарияланды. Бұл журналды сол кездегі белгілі калейдоскоп суретшісі және калейдоскоп туралы ақпарат көзі Брет Бенсли жасап, өңдеді. Кейін «Жаңа калейдоскоп шолуы» деп атауын өзгертті, содан соң YouTube-та «Калейдоскоп жасаушы» деген бейнебаяндарға ауысты.